SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 4 SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT VÀI KINH NGHIỆM TRONG THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP NHẬN THỨC ĐỂ DẠY BÀI: “ĐẶC ĐIỂM DÂN SỐ VÀ PHÂN BỐ DÂN
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT TRIỆU SƠN 4
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT VÀI KINH NGHIỆM TRONG THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP NHẬN THỨC ĐỂ DẠY BÀI: “ĐẶC ĐIỂM
DÂN SỐ VÀ PHÂN BỐ DÂN CƯ – ĐỊA LÍ 12”
Người thực hiện: Trịnh Thị Huyền Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Địa Lí
THANH HOÁ, NĂM 2019
Trang 2MỤC LỤC
Trang
1 Mở đầu 1
1.1 Lí do chọn đề tài 1
1.2 Mục đích nghiên cứu 1
1.3 Đối tượng nghiên cứu 1
1.4 Phương pháp nghiên cứu 1
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm 2
2.2.1 Khái niệm về bài tập nhận thức 2
2.1.2 Vai trò của bài tập nhận thức 2
2.1.3 các nguyên tắc thiết kế bài tập nhận thức 2
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 2
2.3.Các biện pháp đã áp dụng để giải quyết vấn đề 3
2.4 Hiệu quả của SKKN 17
3 Kết luận, kiến nghị 19
3.1 Kết luận 19
3.2 Kiến nghị 20
Tài liệu tham khảo 21
Trang 31 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Hiện nay đổi mới phương pháp dạy học là một trong những vấn đề đượcngành giáo dục lấy làm nhiệm vụ trọng tâm, đặc biệt là vấn đề đổi mới phươngpháp dạy học ở các trường trung học phổ thông nói chung và bộ môn Địa lí nóiriêng Nghị quyết số 88/2014/QH13 của Quốc hội đã đưa ra “tạo chuyển biếncăn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông” Đổi mới dạyhọc là giải pháp được xem là then chốt, có tính đột phá trong việc thực hiệnchương trình này Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới cănbản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽphương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động,sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học…” Từ nội dung của cácnghị quyết trên, có thể thấy rằng vấn đề đổi mới phương pháp dạy học rất đượcnhà nước quan tâm, chỉ đạo Trong các cách đổi mới phương pháp dạy học cóviệc áp dụng các bài tập nhận thức vào giảng dạy
Bài tập nhận thức là một dạng bài học lĩnh hội kiến thức, thay vì thầy giảng,trò nghe thì học sinh phát hiện những kiến thức qua việc nghiên cứu, giải bài tập
mà không có sự tham gia trực tiếp của giáo viên Các em giải các bài tập nhậnthức từ các kiến thức cũ và khả năng hiểu biết của bản thân, thông qua đó cáckiến thức mới được hình thành Bài tập nhận thức giúp phát triển khả năng tưduy cũng như khả năng giao tiếp của các em Ngoài ra, bài tập nhận thức giúpthay đổi cách dạy và học hiệu quả hơn Tuy nhiên, việc sử dụng bài tập nhậnthức trong dạy học hiện nay vẫn chưa phổ biến sâu rộng do thời gian dạy họctrên lớp có hạn, việc thiết kế các bài tập nhận thức phải phù hợp với trình độnhận thức của từng học sinh trong lớp,
Xuất phát từ những lí do trên, tôi chọn nghiên cứu đề tài “ Một vài kinh nghiệm trong thiết kế và sử dụng bài tập nhận thức để dạy bài : “Đặc điểm dân số và phân bố dân cư – Địa lí 12 cơ bản’’
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Thiết kế các bài tập nhận thức để phục vụ giảng dạy bài : Đặc điểm dân số
và phân bố dân cư – Địa lí 12 cơ bản
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 12 trường THPT Triệu sơn 4
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp phân tích tổng hợp tài liệu: Tôi sử dụng phương pháp này để
tổng hợp những tài liệu có liên quan nhằm làm rõ cơ sở lí luận của vấn đề
- Phương pháp quan sát sư phạm: là phương pháp quan sát thực tế, có ghi chépcẩn thận Đối với phương pháp này tôi dùng để theo dõi quá trình tiếp thu nộidung bài học và việc ghi nhớ kiến thức của học sinh trong những tiết học trênlớp
- Phương pháp so sánh: để so sánh kết quả trước và sau khi vận dụng nhữngkinh nghiệm của giáo viên truyền đạt cho học sinh
Trang 4- Phương pháp khảo sát, thống kê: để đưa ra những số liệu cụ thể về hiệu quảcủa vấn đề được nghiên cứu.
2 NỘI DUNG
2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề
2.1.1 Khái niệm về bài tập nhận thức
Bài tập nhận thức là một bộ phận cơ bản của hệ thống bài tập Địa lí, trongdạy học Địa lí, bài tập nhận thức là một công cụ dạy học quan trọng để phát huytính tích cực, độc lập nhận thức của học sinh Bài tập nhận thức đã tạo ra những
cơ hội, tình huống dạy học Địa lí để học sinh phải tư duy, làm việc một cách chủđộng, tích cực độc lập, hợp tác với các bạn cùng lớp nhằm tiếp thu kiến thứcmới, củng cố kiến thức đã học.,
2.1.2.Vai trò của bài tập nhận thức
Bài tập nhận thức có vai trò rất quan trọng trong việc dạy học , cụ thể vai tròcủa bài tập nhận thức được thể hiện qua: Bài tập nhận thức tăng cường hoạtđộng nhận thức tích cực, độc lập của học sinh
Bài tập nhận thức giúp học sinh thông hiểu kiến thức và vận dụng kiến thức đótrong đời sống thực tiễn Ngoài ra, bài tập nhận thức còn tăng cường tính độclập làm chủ bản thân để giải quyết tình huống mà giáo viên đưa ra
Bài tập nhận thức là công cụ hoàn thiện kiến thức mới và hoàn thiện kiếnthức đã cho Việc học sinh tích cực, chủ động độc lập giải các bài tập nhận thức
do giáo viên đưa ra giúp học sinh lĩnh hội được những kiến thức mới đồng thờicủng cố kiến thức cũ triển tư duy có hiệu quả, phát triển năng lực thực hành chohọc sinh, vì để giải được các bài tập nhận thức học sinh không chỉ cần có kiếnthức, kĩ năng mà còn cần phải nắm vững một số phương pháp hoạt động trí tuệnhất định
2.1.3 Các nguyên tắc thiết kế
Nội dung các bài học trong sách giáo khoa Địa lí 12 là xuất phát điểm quantrọng nhất để thiết kế các bài tập nhận thức Khi làm bài tập nhận thức, học sinhphải khai thác và xử lí tối đa nội dung bài học trong sách giáo khoa và nội dungkiến thức thông tin trong sách giáo khoa về cơ bản đủ để học sinh giải các bàitập nhận thức Bài tập nhận thức do giáo viên thiết kế không quá khó, nhưngcũng không đơn giản chỉ đòi hỏi học sinh lặp lại những kiến thức có trong sáchgiáo khoa Bài tập nhận thức do giáo viên biên soạn đều đòi hỏi học sinh phải tưduy, ở mức độ khác nhau đều phải sử dụng các thao tác trí tuệ để xử lí thông tin
và trình bày thông tin
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Ngày nay, do nhu cầu việc làm sau khi tốt nghiệp đại học-cao đẳng trongcác ngành khoa học xã hội hạn chế nên đa phần học sinh tốt nghiệp THPT đềuthi vào đại học-cao đẳng khối A, B, D, Cùng với quy chế học sinh được chọnmôn thi tốt nghiệp (ngoài 3 môn bắt buộc) thì bộ môn Địa lí càng trở thành mộtmôn phụ đối với học sinh lớp 12 Vì vậy, trong quá trình học lớp 12 các em rấtthực dụng, có tình trạng học lệch rất rõ ràng; chỉ tập trung đầu tư cho các mônthi liên quan đến khối thi đại học - cao đẳng Học sinh xem ít đầu tư tìm tòi học
Trang 5tập Trong giờ học, các em thường thụ động chờ đợi sự truyền tải kiến thức từgiáo viên Đối với học sinh, các em chưa say mê môn học, ít tìm tòi nghiên cứu
về các hiện tượng Địa lí, vấn đề Địa lí và những kiến thức tự nhiên và kinh
tế-xã hội của môn Địa lí
2.3 Các biện pháp đã áp dụng để giải quyết vấn đề.
2.3.1 Những yêu cầu cơ bản đối với việc soạn thảo bài tập nhận thức
- Để soạn thảo một bài tập nhận thức vừa sức với học sinh và đạt hiệu quả caotrong quá trình giảng dạy giáo viên cần tuân theo những yêu cầu sau: Phải xuấtphát từ mục tiêu bài học, vì mục tiêu bài học giúp học sinh nắm được nhữngkiến thức cơ bản, các nội dung trọng tâm trong bài học
- Bám vào nội dung sách giáo khoa Việc bám vào nội dung sách giáo khoachương trình Địa lí 12 là cơ sở xuất phát để soạn thảo bài tập nhận thức và lànguồn thông tin chủ chốt để học sinh giải bài tập nhận thức Đây là một yêu cầuquan trọng mà giáo viên cần tuân thủ Biên soạn bài tập nhận thức có tính vừasức Đây là yêu cầu giáo viên cần phải tuân theo để tạo ra những dạng bài tậpnhận thức mang tính vừa sức Có như vậy học sinh mới hứng thú vì bài tập nàykhông quá dễ cũng không quá khó với học sinh
- Đa dạng hóa hình thức các bài tập nhân thức, đa dạng các bài tập nhận thức làvấn đề cơ bản cần thiết để biểu đạt các loại hình khác nhau của bài tập nhậnthức Việc đa dạng các loại, dạng, kiểu bài tập nhận thức giúp học sinh hứng thúhơn trong bài học
+ Bài tập dạng câu hỏi thông thường…
2.3.2 Thiết kế và sử dụng một số bài tập nhận thức trong bài 16: Đặc điểm dân số và phân bố dân cư.
Việc thiết kế các bài tập nhận thức trong chương trình Địa lí 12, giáo viêncần xem xét những yếu tố quan trọng có ảnh hưởng trực tiếp và tác động đếncấu trúc, nội dung và kiểu loại bài tập nhận thức Giáo viên cần phải căn cứ vàonhững tiền đề sau:
- Căn cứ vào mục tiêu dạy học, mục tiêu dạy học hiện nay là việc lấy học sinhlàm trung tâm vì vậy, giáo viên cần thiết kế các bài tập nhận thức tăng cườngtính độc lập của học sinh, học sinh tự tìm tòi nghiên cứu ngay cả trong giờ học
và ở nhà
- Bài tập nhận thức phải hình thành các kiến thức cơ bản đó là các khái niệmriêng, khái niệm chung, khái niệm tập hợp Bài tập nhận thức phải phát triển tưduy phân tích, so sánh, chứng minh, khái quát đặc biệt là tư duy đặc trưng củamôn Địa lí đó là tư duy gắn liền với bản đồ, biểu đồ, số liệu thống kê… - - Bàitập nhận thức phải phát triển các kĩ năng khai thác thông tin từ kênh chữ, kênh
Trang 6hình trong sách giáo khoa cũng như hình ảnh do giáo viên cung cấp biết cáchtrình bày thông tin
- Bài tập nhận thức được tôi biên soạn với nhiều hình thức khác nhau nhưng đadạng : như dạng test, dạng sơ đồ, biểu đồ, bản đồ, cung cấp thông tin…
Bài 16 ĐẶC ĐIỂM DÂN SỐ VÀ PHÂN BỐ DÂN CƯ
1 Đông dân nhiều thành phần dân tộc
a Đông dân.
Bài tập 1: Quy mô dân s c a 14 nố của 14 nước có số dân lớn nhất thế giới - 2014 ủa 14 nước có số dân lớn nhất thế giới - 2014 ước có số dân lớn nhất thế giới - 2014c có s dân l n nh t th gi i - 2014ố của 14 nước có số dân lớn nhất thế giới - 2014 ớc có số dân lớn nhất thế giới - 2014 ất thế giới - 2014 ế giới - 2014 ớc có số dân lớn nhất thế giới - 2014
Bài tập 2: Dựa vào biểu đồ dưới đây, em hãy điền những từ ngữ thích hợp vào
chỗ trống (…) để thể hiện sự thay đổi dân số, quy mô dân số nước ta giai đoạn
2000 – 2015
(Nguồn: http://gso.gov.vn/default.aspx?tabid=714 )
Giai đoạn 2000 – 2015, dân số nước ta … (tăng … triệu người, tăng … lần) Sựthay đổi số dân nước ta từ 2000 – 2015 phản ánh nước ta có quy mô dân số …Đánh giá ảnh hưởng của dân số đông đối với sự phát triển kinh tế- xã hội?
Trang 7b Nhiều thành phần dân tộc
Bài tập 3: Dựa vào hình ảnh và át lát trang 16 trả lời các câu hỏi:
+ Nhận xét về số lượng các dân tộc ở Việt Nam?
+ Kể tên một số dân tộc đông dân? Kể tên một số dân tộc ít dân? Dân tộc nào
có số lượng đông nhất?
+ Nước ta có nhiều thành phần dân tộc, em hãy nêu thuận lợi, khó khăn ?
2 Dân số nước ta còn tăng nhanh, cơ cấu dân số trẻ
a Dân số nước ta còn tăng nhanh
Bài tập 4: Quan sát biểu đồ, nhận xét sự gia tăng dân số nước ta qua từng thời
kì, thời điểm bùng nổ dân số nước ta vào giai đoạn nào? ảnh hưởng của dân sốtăng nhanh tới sự phát triển kinh tế- xã hội?
Trang 8Bài tập 5: Dựa vào biểu đồ dưới đây, hãy giải thích sự thay đổi tỉ lệ gia tăng dân
số từ 1979 – 2014?
(Nguồn: “Kết quả chủ yếu Điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình thời điểm 1/4/2015”, NXB Thống kê, Hà Nội, 2016, biểu 1.2, trang 23)
b Cơ cấu dân số trẻ
Bài tập 6: Dựa vào biểu đồ và tháp dân số nhận xét cơ cấu theo theo nhóm tuổi
của nước ta
1921- 1936
1931- 1943
1939- 1954
1951- 1965
1960- 1976
1970- 1989
1979- 2002
1999-1.86
1.09 0.69
1.39
3.06
1.1
3.93 2.93 3.24 3.0
2.16 2.1
1.7 1.32 1.32
%
2005
2002-N m ăm
Tỉ lệ gia tăng dân số trung bình năm qua các giai đoạn
Trang 93 Phân bố dân cư chưa hợp lí
a Giữa đồng bằng với trung du miền núi.
Bài tập 7: Từ bảng số liệu, em hãy so sánh mật độ dân số của nước ta theo các
b Giữa thành thị và nông thôn.
Bài tập 8: Dựa vào bảng số liệu, nhận xét và giải thích cơ cấu dân số theo thành
thị và nông thôn nước ta giai đoạn 1990 - 2005
a Số dân thành thị nước ta giai đoạn 2000 – 2015 thay đổi như thế nào?
b Tỉ lệ dân thành thị trong dân số cả nước giai đoạn 2000 – 2015 thay đổi nhưthế nào?
c Sự thay đổi số dân thành thị và tỉ lệ dân thành thị trong dân số cả nước phảnánh đặc điểm gì về tốc độ đô thị hóa của nước ta?
4 Chiến lược phát triển dân số và sử dụng hợp lí nguồn lao động nước ta.
Bài tập 10: Trò chơi“Ai đúng hơn”:
Trang 10Chọn 6 HS chia thành 2 nhóm Nhiệm vụ: Gắn các chiến lược phát triển dân số
và sử dụng hiệu quả nguồn lao động tương ứng với đặc điểm dân số và phân bốdân cư
GIÁO ÁN SOẠN THEO THIẾT KẾ CÂU HỎI NHẬN THỨC
Bài 16 : ĐẶC ĐIỂM DÂN SỐ VÀ PHÂN BỐ DÂN CƯ NƯỚC TA
I MỤC TIÊU BÀI HỌC
1 Kiến thức
- Trình bày được những đặc điểm cơ bản của dân số và phân bố dân nước ta
- Xác định và phân tích được nguyên nhân dẫn đến sự gia tăng dân số và hậuquả của sự gia tăng dân số, phân bố dân cư không đều
- Trình bày được những chiến lược phát triển dân số và sử dụng hợp lí nguồn laođộng
2
Kĩ năng
- Phân tích được các sơ đồ, lược đồ, các bảng số liệu thống kê
- Khai thác nội dung thông tin trong các sơ đồ, bản đồ phân bố dân cư
-Năng lực chuyên biệt: tư duy, sử dụng BĐ
II CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH:
1 Chuẩn bị của GV:
- Biểu đồ tỉ lệ gia tăng dân số TB năm qua các thời kì, biểu tháp dân số nước ta
- Bảng số liệu 15 nước đông dân nhất thế giới
- Bản đồ phân bố dân cư Việt Nam Bản đồ
Trang 11-HS biết dân số và phân bố dân cư nước ta có đặc điểm gì
2 Cách thức: Cá nhân/ cả lớp
3 Hoạt động: 3p
-Bước 1:Dân cư và lao động là một trong những nguồn lực phát triển kinh tế - xãhội của Đất nước Lớp 9 các em đã học về địa lý dân cư Việt Nam Ai có thể chobiết dân số và phân bố dân cư nước ta có đặc điểm gì
-Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ: HS suy nghĩ và thực hiện nhiệm vụ trong vòng 3phút
-Bước 3: Hs trao đổi báo cáo kết quả: HS so sánh kết quả với các bạn bên cạnh
để chỉnh sửa và bố sung cho nhau.GV gọi HS lên bảng ghi kết quả thực hiện.-Bước 4: Đánh giá: GV đánh giá hoạt động của HS
Quy mô dân s c a 14 nố của 14 nước có số dân lớn nhất thế giới - 2014 ủa 14 nước có số dân lớn nhất thế giới - 2014 ước có số dân lớn nhất thế giới - 2014c có s dân l n nh t th gi i - 2014ố của 14 nước có số dân lớn nhất thế giới - 2014 ớc có số dân lớn nhất thế giới - 2014 ất thế giới - 2014 ế giới - 2014 ớc có số dân lớn nhất thế giới - 2014
Trang 12lần) Sự thay đổi số dân nước ta từ 2000 – 2015 phản ánh nước ta có quy mô dân
số … Đánh giá ảnh hưởng của dân số đông đối với sự phát triển kinh tế- xã hội?
(Nguồn: http://gso.gov.vn/default.aspx?tabid=714 )
- Dựa vào hình ảnh và át lát trang 16 trả lời các câu hỏi:
+ Nhận xét về số lượng các dân tộc ở Việt Nam?
+ Kể tên một số dân tộc đông dân? Kể tên một số dân tộc ít dân? Dân tộc nào
có số lượng đông nhất?
+ Nước ta có nhiều thành phần dân tộc, em hãy nêu thuận lợi, khó khăn ?
- Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ , HS phải nghiên cứu hinh vẽ, tranh ảnh,SGK và trao đổi với bạn bè cùng cặp Trong quá trình HS tìm hiểu, HS đượcphép hỏi các bạn trong nhóm và nhóm trưởng
Trang 13- Bước 3: Nhóm thống nhất kết quả và báo cáo trước lớp.
- Bước 4: GV đánh giá quá trình hoạt động của HS GV chuẩn kiến thức chưachính xác cho HS.ghi b iài
- Đánh giá: Nguồn lao động dồi dào và thị trường tiêu thụ rộng lớn
- Khó khăn: phát triển KT, giải quyết việc làm
* Nhiều thành phần dân tộc:
- Có 54 dân tộc, dân tộc Kinh chiếm 86,2%, còn lại là các dân tộc ít người
- Thuận lợi: đa dạng về bản sắc văn hoá và truyền thống dân tộc
- Khó khăn: sự phát triển không đều về trình độ và mức sống giữa các dântộc
Hoạt động 2: Tìm hiểu dân số nước ta còn tăng nhanh, cơ cấu dân số trẻ.
1 Mục tiêu: HS biết được nước ta có cơ cấu dân số trẻ và dân số tăng nhanh,
điều này có ảnh hưởng rất lớn đến việc phát triển kinh tế - xã hội của đất nước
2 Cách thức: cả lớp
3.Tiến trình hoạt động: 10p
Chứng minh dân số nước ta còn tăng nhanh, cơ cấu dân số trẻ
Bước 1: GV cho HS quan sát các biểu đồ trả lời các câu hỏi:
- Dựa vào biểu đồ thể hiện tỉ lệ tăng dân số trung bình qua các giai đoạn, nhậnxét tốc độ gia tăng dân số của nước ta qua các giai đoạn?
- Dựa vào biểu đồ dưới đây, hãy giải thích sự thay đổi tỉ lệ gia tăng dân số từ
1921- 1936
1931- 1943
1939- 1954
1951- 1965
1960- 1976
1970- 1989
1979- 2002
1999-1.86
1.09 0.69
1.39
3.06
1.1
3.93 2.93 3.24 3.0
2.16 2.1
1.7 1.32 1.32
%
2005
2002-N m ăm
Tỉ lệ gia tăng dân số trung bình năm qua các giai đoạn