Một số phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình trong chương trình địa lý lớp11 ở trường THPT

Trong xã hội hiện đại ngày nay việc đổi mới nội dung dạy học đã dẫn tớiviệc đổi mới cả phương pháp dạy học, một trong những hướng mới của phươngpháp dạy học hiện nay là việc khai thác ki

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT HOÀNG LỆ KHA

****************************

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG CHƯƠNG TRÌNH

ĐỊA LÍ LỚP 11 Ở TRƯỜNG THPT

Người thực hiện: Đặng Thị Ánh Đào Chức vụ: Tổ phó

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Địa lí

THANH HOÁ NĂM 2018

MỤC LỤC

Trang

1 MỞ ĐẦU 3

1.1 Lí do chọn đề tài 3

1.2 Mục đích nghiên cứu 3

1.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

1.4 Phương pháp nghiên cứu 5

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 5

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 5

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 11

2.3 Giải pháp để giải quyết vấn đề 13

2.4 Các phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua 20

hệ thống kênh hình

3 K ẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 21

1 Kết luận 21

2 Kiến nghị 22

Tài liệu tham khảo 22

Danh mục các đề tài SKKN đã được xếp loại cấp ngành 23

1 - MỞ ĐẦU

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :

Quá trình dạy học không chỉ đơn giản là giáo viên lên lớp thực hiện giờdạy theo giáo án và học sinh chỉ ngồi nghe, ghi chép một cách thụ động Mà quátrình dạy học là cả một nghệ thuật của người giáo viên được kết hợp nhuầnnhuyễn giữa tính sư phạm, tính khoa học, tính chính xác và tính thực tiễn nhằmthực hiện nhiệm vụ dạy học ở trường THPT cũng như đạt kết quả mục tiêu củaquá trình dạy học

Để dạy học đạt kết quả, quá trình dạy học cần phải được thực hiện nhữngyêu cầu cơ bản, trong đó có yêu cầu sử dụng và khai thác có hiệu quả phương tiệntrực quan trong dạy học, nhất là đối với môn địa lý ở trường THPT Nhưng trênthực tế việc sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học hiện nay chưa khai thácđúng mục đích và chưa phát huy hết vai trò ý nghĩa của phương pháp trực quantrong dạy học

Trong xã hội hiện đại ngày nay việc đổi mới nội dung dạy học đã dẫn tớiviệc đổi mới cả phương pháp dạy học, một trong những hướng mới của phươngpháp dạy học hiện nay là việc khai thác kiến thức từ phương tiện trực quan trongdạy học Nghĩa là làm thế nào để sử dụng có hiệu quả, phát huy vai trò, ý nghĩacủa phương tiện trực quan trong dạy học nói chung và đối với môn địa lý nóiriêng Đó là niềm trăn trở của những con người đang trực tiếp giảng dạy hàngngày và của nhiều nhà giáo dục Với tư cách là giáo viên sư phạm chuyên ngànhđịa lý, để có thể giảng dạy tốt môn của mình thì việc sử dụng thành thạo, khaithác có hiệu quả kiến thức thông qua các phương tiện trực quan trong dạy học là

một yêu cầu quan trọng Vì vậy tôi chọn đề tài “ Một số phương pháp hướng

dẫn học sinh khai thác kênh hình trong chương trình địa lý lớp11 ở trường THPT’’

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Mục đích, yêu cầu sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học môn địa lý lớp

11 Để khai thác có hiệu quả hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa phục vụcho việc dạy học

Nhằm giúp cho học sinh có được những kỹ năng vận dụng kiến thức vào thựctiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niền vui, hứng thú học tập cho học sinh.Đối với học sinh lớp 11 cấp THPT nội dung kiến thức địa lý chủ yếu là nhữngvấn đề khái quát nền kinh tế xã hội thế giới, địa lý khu vực và quốc gia phần kiếnthức rất rộng khó tiếp thu kiến thức Chính vì vậy phần lớn kiến thức trong SGKđược chuyển tải thông qua hệ thống kênh hình, bản đồ, biểu đồ, tranh ảnh đểgiúp học sinh tiếp thu kiến thức dễ dàng, nhớ được nội dung bài học bền lâu vàgóp phần rèn luyện kỹ năng địa lý cho học sinh , hình thành năng lực sử dụng bản

đồ, biểu đồ, năng lực tư duy tổng hợp theo lãnh thổ Việc rèn luyện kỹ năng địa lýkhông chỉ giúp học sinh khai thác kiến thức qua các kênh hình để phục vụ cho nộidung bài học, mà còn rèn luyện cho học sinh phương pháp tự học tự nghiên cứu,giúp các em có được những kỹ năng cần thiết để phục vụ cho quá trình học tập vàứng dụng vào trong cuộc sống hàng ngày, ngoài ra việc rèn luyện các kỹ năngcòn giúp cho học sinh thích ứng với các phương pháp dạy học tập trung vàongười học

Việc rèn luyện kỹ năng địa lý là cả một quá trình lâu dài và phức tạp, nó khôngchỉ dừng lại ở một lớp học, cấp học mà nó theo suốt trong quá trình học tập củahọc sinh Đặc biệt là các kiến thức địa lý cần khai thác kiến thức qua tranh ảnh,hình vẽ, biết sử dụng bản đồ địa lý, biết vận dụng kiến thức để giải thích một sốhiện tượng địa lý ở địa phương

1.3 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU:

*) Phạm vi:

Do điều kiện không cho phép nên trong đề tài nhỏ này, tôi chỉ nghiên cứu một sốphương pháp nhằm nâng cao kết quả sử dụng phương tiện trực quan trong dạy

học địa lý ở một số bài trong chương trình sách giáo khoa địa lý lớp 11 ở trườngTHPT

*) Đối tượng:

Việc sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học môn địa lý theo chương trìnhsách giáo khoa địa lý lớp 11

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

Để thực hiện nghiên cứu đề tài này tôi dùng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu lý luận và tổ hợp các phương pháp, khoa học bằng conđường dùng suy luận dựa trên các tài liệu khác nhau:

- Nhóm các phương pháp thực tiễn sư phạm:

+ Điều tra thực tiễn sư phạm + Quan sát dự giờ và trực tiếp giảng dạy

+ Phương pháp điều tra tổng hợp toán học

Các phương pháp trên được kết hợp với nhau trong quá trình nghiên cứu để phântích, tổng hợp, đánh giá tìm ra các mấu chốt thiết thực của vấn đề nghiên cứu

2– NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

*) Hệ thống biểu đồ được thể hiện trong sách giáo khoa lớp 11 có tính trực quancao, thể hiện các yếu tố kinh tế - xã hội, nhưng nếu giáo viên không hướng dẫn cụthể học sinh sẽ thường bỏ qua và các nội dung kiến thức sẽ không được khai thác

- Bản đồ cảnh quan và khoáng sản châu Phi-Bản đồ cảnh quan và khoáng sản chính ở Mĩ

Bài 1 – Mục IBài 1 – Mục IIBài 5 tiết 1 Mục IBài 5 tiết 2 Mục I

- Bản đồ địa hình và khoáng sản Hoa Kỳ

-Bản đồ dân cư Hoa Kỳ

- Bản đồ các vùng sản xuất nông nghiệp chính

của Hoa Kỳ

- Bản đồ các trung tâm công nghiệp chính của

Hoa Kỳ

- Bản đồ Liên minh châu Âu

- Lược đồ về sự hợp tác của EU trong quá

trình sản xuất máy bay

- Bản đồ Liên kết vùng MaxơRainơ

Bản đồ địa hình và khoáng sản Liên Bang Nga

Bản đồ dân cư Liên Bang Nga

Bản đồ các trung tâm công nghiệp chính của

Liên Bang Nga

Bản đồ sản xuất nông nghiệp LB Nga

Bản đồ địa hình và khoáng sản Trung Quốc

Bản đồ phân bố dân cư Trung Quốc

Bản đồ các trung tâm công nghiệp chính của

Trung Quốc

Bản đồ phân bố sản xuất nông nghiệp của

Bài 5- tiết 3 mục 1Bài 5 tiết 3 Mục 2Bài 6 tiết 1 Mục IIBài 6-tiết 1mục IIIBài 6 – tiết 2 mụcII

Bài 6 – tiết 3 mục2

Bài 7 tiết 1- mục IBài 7- Tiết 2 mục II

Bài7 tiết 2 mục IIIBài 8 -tiết 1mục IIBài8 tiết 1 mục IIIBài 8 Tiết 2 mụcII

Bài 8 – tiết 3 Bài 9 Tiết 1 mục IBài 9 Tiết 2 mục IBài 9 –tiết 2 mục I

Bài 10 –tiết 1 MụcII

Bài 10 tiết 1mụcIII

Bài 10Tiết 2 mục

Trung Quốc.

Bản đồ địa hình và khoáng sản Đông Nam Á

Bản đồ phân bố một số cây trông chủ yếu của

Đông Nam Á

IIBài 11Tiết 1 mụcIBài 11 Tiết2 mụcII

Tranh

ảnh

Ô nhiễm dầu trên biển

Hoang mạc Xahara

Vườn treo Babilon

Nạn nhân của xung đột bạo lực ở Tây Nam Á

Vùng núi Coóc đi e

Một góc của thành phố Lốt angiơ lét

Sử dụng phương tiện hiện đại trong sản xuất

nông nghiệp ở Hoa Kì

Trụ sở của EU ở Brúc –xen

Những trụ cột của ngôi nhà chung châu Âu

Sơ đồ đường hầm giao thông dưới biển Măngsơ

Một góc của vùng Maxơrainơ

Bai can hồ nước ngọt sâu nhất thế giới

Trường đại học tổng hợp Quốc gia Lô mô nô

xốp

Tàu vũ trụ rời bệ phóng

Khai thác dầu khí trên Biển Đông

Núi Phú Sĩ- một biểu tượng của đất nước Nhật

Bài 7 –tiết 1mục IBài 7 Tiết 1 mục IBài 7Tiết 2 Mục IIBài7 tiết 2 mục IIIBài 8 tiết 1 mục IIBài 8 – tiết 1 mụcIII

Bài 8 tiết 2 mục IIBài 8tiết 2 mục IVBài 9 Tiết 1 mục I

Bài 9 tiết 1 mục IIBài 9 – tiết 2 mụcI

Bài10 Tiết1mục IIBài 10 –Tiết1 mục

Khu phố Đông ở thành phố Thượng HảiTuyến đường sắt mới xây dựng ở Trung QuốcMột góc thành phố cảng Hồng Kông

Biển Nha Trang – Việt Nam

Sóng thần đổ bộ vào bờ biển InđônêxiaKhai thác lưu huỳnh ở khu vực núi lửa

In đônêxiaTháp đôi ở Mailaixia

IIIBài 10 Tiết 2 MụcI

Bài 10 Tiết 2 mụcII

Bài 10 Tiết 3 mụcI

Bài 11 Tiết 1 mụcI

Bài 11 – Tiết1mục II

Bài 11 – Tiết1mục II

Bài 11 Tiết3 mụcII

-Bảng chỉ số HDI của Thế giới và các nhómnước

-Bảng tỉ suất gia tăng dân số tự nhiên trungbình năm

-Bảng cơ cấu dân số theo nhóm tuổi giai đoạn

2000 – 2005

-Bảng một số chỉ số về dân số 2005-Bảng tốc độ tăng trưởng GDP của một sốnước

-Bảng tỉ trọng thu nhập của các nhóm dân cư

Bài 1 – Mục II

Bài 3 mục I

Bài 5 –Tiết 1 mục

II, III

trong GDP của một số nước 2000

-Biểu đồ tốc độ tăng GDP của Mĩ la tinh

-Bảng GDP và nợ nước ngoài của một số quốc

gia Mĩ la tinh - 2004

Biểu đồ lượng dầu thô khai thác và tiêu dùng ở

một số khu vực của thế giới năm 2003

Bảng số dân Hoa Kì giai đoạn 1800 – 2005

Bảng một số tiêu chí về dân số Hoa Kì

Bảng GDP của Hoa Kì và một số châu lục

Bảng sản lượng một số sản phẩm công nghiệp

Hoa Kì năm 2004

Bảng một số chỉ số cơ bản của các trung tâm

kinh tế hàng đầu trên TG

Biểu đồ về một số tiêu chí của EU so với thế

Bảng số dân của Liên Bang Nga

Biểu đồ tháp dân số LB Nga

Bài 5 – Tiết 3 mụcII

Bài 6 tiết 1 mụcIII

Bài 6 tiết 2

Bài 7 tiết 1

Bài 7 tiết 3

Bài 8 tiết 1

Bảng GDP của LB Nga qua các năm.

Bảng sự biến động về cơ cấu dân số theo độ

Bảng sản lượng một số sản phẩm công nghiệp

của Trung Quốc

Bảng GDP của Trung Quốc và thế giới

Bảng sản lượng một số sản phẩm nông nghiệp

của Trung Quốc

Bảng cơ cấu giá trị xuất, nhập khẩu của Trung

Quốc

Biểu đồ chuyển dịch cơ cấu GDP của một số

nước Đông Nam Á

Biểu đồ sản lượng cao su, cà phê của Đông

Nam Á

Bảng số khách du lịch quốc tế đến và chi tiêu

của khách du lịch ở một số khu vực của châu

Á năm 2003

Biểu đồ giá trị xuất, nhập khẩu của một số

nước trong khu vực Đông Nam Á

Bảng chỉ số về dân cư, tôn giáo của Ôxtrâylia

Bảng số dân của Ôxtrâylia qua các năm

Bài 8 tiết 2

Bài 8 tiết 3

Bài 9 tiết 1

Bài 9 tiết 3Bài 10 – tiết 1Bài 10 – tiết 2

Bài 10- tiết 3

Bài 11 – tiết 2 Bài 11 tiết 3

Bảng cơ cấu lao động phân theo khu vực kinh

tế của Ôxtrâylia

Bài 12- tiết 2

Qua bảng phân loại cho ta thấy, hầu hết trong các bài học đều có hệ thống kênhhình để phục vụ cho nội dung bài học Thuận lợi cho giáo viên trong việc thựchiện phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của người học vàtạo điều kiện cho học sinh tích cực, chủ động, sáng tạo trong học tập, góp phầnphát triển tư duy nhận thức và rèn luyện các kỹ năng địa lí

2.2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM :

*) Tồn tại:

Qua thực tế giảng dạy và dự giờ tại trường tôi nhận thấy phương pháp trực quandùng trong dạy học địa lý ở trường có bản đồ, tranh ảnh, biểu đồ, bảng số liệutrong sách giáo khoa khá đa dang và phong phú, tuy nhiên việc khai thác chúngchưa thật hiệu quả trong quá trình giảng dạy

Qua một số tiết giảng dạy địa lý có hướng dẫn học sinh khai thác phương tiệntrực quan là bản đồ địa lý và tranh ảnh, biểu đồ trong sách giáo ( có kiểm trađánh giá bằng phiếu học tập và thực hành ở một số đối tượng học sinh) kết quảđược thu như sau:

Số lượnghọc sinh chưa yêu cầu

biết được vấn đề gì Kết quả này đòi hỏi chúng ta phải làm gì để nâng cao việcdạy học có kết quả với phương tiện trực quan.

Mặt khác khi trực tiếp trò chuyện với học sinh đa số các em đều có suynghĩ môn địa lý là môn học khô khan, khó và là môn phụ đã ăn sâu vào tiềm thứccủa học sinh và một số giáo viên Điều này chứng tỏ môn địa lý không được họcsinh quan tâm, chú ý trong khi học Còn về trình độ kỹ năng thì sao? Và khi yêucầu các em xác định trên tranh ảnh giáo khoa các em đều không biết khai thác và

sử dụng như thế nào? Điều này cho thấy kiến thức và kỹ năng của các em rất mơ

hồ và không chắc chắn Các em chỉ học thuộc kiến thức ghi trên lớp “ như mộtcái máy” mà không hiểu gì về bản chất vấn đề mình đang nói Hay nói các khácvới kiến thức và kỹ năng như thế các em không thể tìm hiểu, không thể tư duykiến thức trên phương tiện trực quan

Như vậy việc sử dụng phương tiện trực quan trong khai thác kiến thức địa

lý chưa mang lại kết quả đặt ra, dẫn đến chất lượng dạy học môn địa lý ngày càngkém chất lượng Tìm hiểu nguyên nhân của tồn tại trên là rất cần thiết, vì trên cơ

sở đó tìm ra các biện pháp để nâng cao chất lượng khai thác phương tiện trựcquan trong dạy và học hiện nay Nhất là việc khai thác kiến thức địa lí trên hệthống kênh hình trong sách giáo khoa

*) Nguyên nhân :

Nguyên nhân từ phía giáo viên:

- Thứ nhất là phương pháp dạy học của giáo viên chưa thực sự phù hợp với yêucầu chung hiện nay Cách dạy học cũ vẫn còn tồn tại, trong khi giáo viên chưalàm chủ hoàn toàn phương pháp dạy học mới, hoặc chưa chú ý nhiều đến việckhai thác kênh hình trong sách giáo khoa

- Thứ hai là việc sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học đối với giáo viêncòn mang tính chất minh họa, các kênh hình trong sách giáo khoa chưa được khaithác triệt để

- Thứ ba là do điều kiện khách quan, như nội dung kiến thức nhiều, việc khai tháccác kênh hình làm mất nhiều thời gian, nên giáo viên thường bỏ qua để dạy phầnkiến thức cho hết bài.

Nguyên nhân từ phía học sinh:

- Thứ nhất là trong suy nghĩ của các em còn cho rằng việc học môn địa lý làkhông cần thiết, bởi đây là môn phụ, cốt sao chỉ đủ điểm là được

- Thứ hai là học sinh chưa có phương pháp học môn địa lý nói chung, học địa lýtrên phương tiện trược quan nói riêng Các em không biết sử dụng như thế nào làđúng, là đủ, như thế nào là nguồn tri thức từ phương tiện trực quan Vậy nênkhông tích cực, chủ động học tập và nghiên cứu tìm kiếm nguồn tri thức

Từ thực tế và nguyên nhân trên các giáo viên có tâm huyết đặt ra yêu cầu giảipháp, là làm thế nào để nâng cao kết quả khai thác kiến thức từ phương tiện trựcquan, biến phương tiện trực quan thành nguồn tri thức Đồng thời góp phần nângcao chất lượng dạy học môn địa lý

2.3 Giải pháp để giải quyết vấn đề

*) Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua bản đồ, lược đồ

Ý nghĩa:

- Từ trước tới nay bản đồ luôn được xem là cuốn sách giáo khoa thứ hai Vì bản

đồ phần thu nhỏ các đối tượng tự nhiên, kinh tế xã hội ở ngoài thực tế thông qua

hệ thống kinh, vĩ tuyến, tỷ lệ và hệ thống ký hiệu Qua bản đồ học sinh dễ dàngtìm ra được các đối tượng nội dung , bài học được biểu hiện ở trên đó: Vị trí địa

lý, hình dạng kích thước, các điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội

- Chức năng của bản đồ giáo khoa có rất nhiều, nó vừa là nguồn cung cấp kiếnthức cho nội dung bài học, vừa dùng để rèn luyện kỹ năng địa lý cho học sinh.Đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên thực hiện các phương pháp giảngdạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của người học Thông qua các kỹnăng phân tích, so sánh, tìm ra các mối quan hệ địa lý trên bản đồ, giúp học sinh

tiếp thu bài học được nhanh , nhớ được nội dung bài học bền lâu, góp phần kíchthích phát triển năng lực tư duy nói chung và tư duy địa lý nói riêng.

- Đối với địa lý sách giáo khoa địa lý lớp 11 hệ thống bản đồ được đưa vào tươngđối nhiều Căn cứ vào nội dung của bài học, nội dung bản đồ được thể hiện tượngđối đơn giản Mục đích giúp học sinh nắm được những đặc trưng cơ bản được thểhiện trên bản đồ, tỷ lệ, các hệ thống ký hiệu trên bản đồ … học sinh đọc, phântích, tìm ra sự phân bố và các mối quan hệ đơn giản được biểu hiện trên bản đồ

* Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua hệ thống bản đồ, lược

đồ ở trong SGK địa lý lớp 11:

- Căn cứ vào mục đích yêu cầu, đối tượng học sinh cụ thể giáo viên có nhữngphương pháp hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức qua bản đồ trong SGK khácnhau Tuy nhiên nhìn chung trong tiến trình giảng dạy cần có sự kết hợp cácphương pháp:

+ Phương pháp đàm thoại gợi mở + Phương pháp phân tích, so sánh.+ Phương pháp giải thích minh họa + Phương pháp thảo luận

+ Phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề

lý ( nếu có yêu cầu )

Bước 4 : Sau khi học sinh phân tích xong, giáo viên nhận xét, góp ý, bổ sung vàrút ra nội dung kiến thức của bài học