Kỹ năng vẽ một số biểu đồ địa lí cơ bản trong excel

Theo khảo sát của bản thân đối với các giáo viênđồng môn tôi nhận thấy: có tới trên 80% giáo viên môn Địa Lí không biết vẽ biểu đồ trên máy tính.. Hầu hết giáo viên đều mong muốn được họ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT HOÀNG LỆ KHA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỤC LỤC

Trang

Mục lục 1

1 Mở đầu 2

1.1 Lí do chọn đề tài 2

1.2 Mục đích nghiên cứu 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 Nội dung sáng kiến 3

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3

2.3 Giải pháp 3

2.2.1 Các loại biểu đồ cơ bản 3

2.2.2 Biểu đồ cột 4

2.2.3 Biểu đồ tròn 11

2.2.4 Biểu đồ đường 13

2.2.5 Biểu đồ miền 15

2.2.6 Biểu đồ kết hợp giữa cột và đường 16

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với bản thân,

đồng nghiệp và nhà trường 18

3 Kết luận và kiến nghị 18

- Kết luận 18

- Kiến nghị 18

Tài liệu nghiên cứu 20

Danh mục sáng kiến đã được xếp loại 21

Phụ lục 22

1 MỞ ĐẦU.

1.1 Lí do chọn đề tài.

Đối với người giáo viên giảng dạy môn Địa Lí, kỹnăng vẽ biểu đồ là hết sứcquan Đặc biệt, với việc đổi mới thi THPT quốc gia của Bộ GD &ĐT, trong đề thiTHPT quốc gia môn Địa Lí có các câu hỏi về biểu đồ Điều đó càng đòi hỏi mỗigiáo viên dạy bộ môn cần phải biết vẽ biều đồ trên máy tính để nâng cao hiệu quảcông tác giảng dạy, kiểm tra đánh giá

Tuy nhiên, trên thực tế giáo viên giảng dạy môn Địa Lí chưa được học về kỹnăng vẽ biểu đồ trên máy tính Theo khảo sát của bản thân đối với các giáo viênđồng môn tôi nhận thấy: có tới trên 80% giáo viên môn Địa Lí không biết vẽ biểu

đồ trên máy tính Hầu hết giáo viên đều mong muốn được học về vẽ biểu đồ trênmáy tính, nhưng việc tự học cũng hết sức khó khăn do các tài liệu hướng dẫn trênmạng không theo đặc trưng của bộ môn Hiện nay, chưa có tài liệu hoặc đề tàinghiên cứu về việc vẽ biểu đồ trên máy tính dành riêng cho môn Địa Lí Đa phầngiáo viên đều tự mày mò nghiên cứu nhưng hiệu quả không cao Mặt khác trình độtin học, ngoại ngữ của giáo viên còn hạn chế nên cũng gây khó khăn cho việc tựhọc của giáo viên, từ đó ảnh hưởng không nhỏ đến kết quả của hoạt động dạy vàhọc

Với lí do trên, tôi nhận thấy vấn đề “Kỹ năng vẽ một số biểu đồ Địa Lí cơbản trên Excel” là vấn đề cấp thiết Trước hết là trang bị thêm cho giáo viên những

kỹ năng cần thiết, đáp ứng yêu cầu về chuẩn nghề nghiệp giáo viên Ứng dụng cóhiệu quả công nghệ thông tin trong dạy học góp phần nâng cao chất lượng bộ môn,nâng cao kết quả giáo dục Mặt khác, tôi cũng mong muốn tài liệu này sẽ là tư liệutham khảo cần thiết của giáo viên Địa Lí khi vẽ biểu đồ

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Với việc chọn vấn đề “Kỹ năng vẽ một số biểu đồ Địa Lí cơ bản trên Excel”,bản thân tôi mong muốn sẽ nâng cao hiệu quả công tác chuyên môn của mình, làcông cụ đắc lực trong giảng dạy, kiểm tra đánh giá Nhất là trong chuyển hóa cácbảng số liệu trong các bài giảng điện tử thành biểu đồ để tăng tính hiệu quả khi sửdụng phương tiên trực quan Xây dựng các biểu đồ dùng trong kiểm tra, đánh giácủa môn Địa Lí

Mặc khác, tôi mong muốn tài liệu của mình sẽ giúp đỡ được các giáo viênđồng môn phần nào trong việc vẽ biểu đồ trên Excel

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Đề tài của mình , tôi sẽ trình bày cụ thể cách vẽ 5 dạng biểu đồ Địa Lí cơbản như: biểu đồ tròn, biểu đồ miền, biểu đồ cột, biểu đồ đường, biểu đồ kết hợpgiữa cột và đường trên Excel Với các bước cơ bản như chọn biểu đồ, nhập sốliệu, trình bày và chỉnh sửa biểu đồ cho phù hợp với đặc trưng của bộ môn, đápứng yêu cầu của thi THPT Quốc Gia môn Địa Lí

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết

- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin

- Phương pháp phân tích, xử lí, đánh giá tài liệu

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN.

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Một cách chung nhất, biểu đồ (chart, graph, diagram) được xem là hình vẽthể hiện trực quan mối tương quan giữa các số liệu hoặc các đại lượng trong địa lí.Biểu đồ là hình vẽ dùng để thể hiện các sự vật, hiện tượng địa lí về quy mô, độ lớn,

cơ cấu, quá trình thay đổi

Ý nghĩa chủ yếu của biểu đồ trong dạy học Địa Lí là thể hiện một cách trựcquan các bảng số liệu, phản ánh một nhận định, nhận xét và từ đó đưa ra một kếtluận cần thiết về sự vật, hiện tượng địa lí [1]

Trong môn Địa Lí, biểu đồ biểu đồ là một phần quan trọng không thể thiếutrong kênh hình Có thể nói biểu đồ là một “ngôn ngữ đặc thù ” của khoa học địa lí

Vì vậy mà kĩ năng thể hiện biểu đồ trở thành một yêu cầu không thể thiếu đối vớingười dạy và học Địa Lí [2]

Và đối với việc đổi mới thi hiện nay, người giáo viên môn Địa Lí không những

có kỹnăng vẽ biểu đồ trên giấy, mà còn phải thực hiện thành thạo việc vẽ biểu đồtrên Excel để phục vụ đắc lực cho công tác giảng day, kiểm tra đánh giá

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Cho tới hiện nay, không ít các giáo viên Địa Lí gặp khó khăn trong vẽ biểu

đồ trên Excel, từ đó ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng giảng dạy và kiểm trađánh giá Tôi lấy ví dụ: Để làm được một đề thị trắc nghiệm môn Địa Lí, trong số

40 câu hỏi của đề thi, đã có 2 – 3 câu biểu đồ Đa số giáo viên không biết vẽ biểu

đồ trên Excel nên thường copy biểu đồ có sẵn của các trang khác Việc copy nàylàm cho giáo viên không chủ động được phần kiến thức cần kiểm tra, hơn nữa đaphần các biểu đồ này khi in ra rất khó đọc, nhất là bảng chú giải và số liệu Điều đó

đã ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng dạy học, kết quả của kiểm tra đánh giá

Tuy nhiên, để vẽ được biểu đồ trên Excel là điều không dễ dàng, đòi hỏigiáo viên phải có máy tính, thành thạo kỹ năng trên word, Excel mà đối với giáoviên hiện nay, đó là một khó khăn rất lớn Mặt khác, các tài liệu tham khảo lại rấthạn chế - hầu như không có tài liệu chính thống về việc hướng dẫn vẽ biểu đồ trênExcel, đặc biệt là các biểu đồ cơ bản, đặc trưng của môn Địa Lí

Bản thân tôi, khi mới tiếp cận việc vẽ biểu đồ trên Excel cũng gặp không ítkhó khăn do hạn chế về trình độ tin học, ngoại ngữ Việc tự học, tự mày mò nghiêncứu đòi hỏi phải đầu tư thời gian rất lớn Tuy nhiên, bằng lòng nhiệt huyết, bằngsức trẻ của mình tôi đã làm được phần nào Tuy nhiên, tôi nhận thấy kỹ năng vẽbiểu đồ của mình trên Excel cũng còn yếu và mong muốn Sở GD&ĐT sẽ có nhữngđợt chuyên đề, bồi dưỡng cho giáo viên bộ môn Địa Lí riêng về kỹ năng này Đốivới yêu cầu hiện nay, đó là điều cấp thiết

2.3 Giải pháp.

2.3.1.Các loại biểu đồ cơ bản.

Excel hiện nay, có rất nhiều các loại biểu đồ khác nhau, nhưng với đặc trưngcủa bộ môn, tôi chỉ đề cập các loại biểu đồ cơ bản thường dùng trong bộ môn Địa

Lí Để tìm các dạng biểu đồ ta vào Insert/Chart

Xuất hiện hộp thoại Insert Chart, trong đó có rất nhiều dạng biểu đồ tùy vớibảng dữ liệu và yêu cầu của đề bài để chúng ta chọn biểu đồ cho phù hợp.Ở đây tôichỉ trình bày 5 loại biểu đồ cơ bản trong môn Địa Lí.

- Biểu đồ cột:

+ Cột đứng - Column: dạng biểu đồ hình cột đứng hiển thị dữ liệu thay đổi

theo thời gian hoặc so sánh giữa các đối tượng

+ Biểu đồ thanh ngang - Bar: biểu đồ cột ngang, tương tự như Column

nhưng đối tượng được thể hiện trên trục tung và giá trị thể hiện trên trục hoành

- Biểu đồ đường- Line: biểu đồ đường có thể biểu thị sự phát triển theo thời

gian của các đối tượng

- Biểu đồ tròn - Pie: biểu đồ hình tròn, thể hiện cơ cấu với số liệu dạng

phần trăm

- Biểu đồ miền - Area: biểu đồ vùng (miền) được sử dụng để biểu thị cơ

cấu và sự chuyển dịch cơ cấu

- Biểu đồ kết hợp giữa cột và đường: không thể hiện trong Inser Chart, tôi

sẽ trình bày cách vẽ biểu đồ kết hợp giữa cột và đường trong phần chi tiết

Trong tất cả các dạng biểu đồ trên, đều có thể vẽ biểu đồ dưới dạng 2D hoặc3D, tùy mục đích sử dụng và chúng ta chọn cách thể hiện thích hợp

(Nguồn: Trắc nghiệm Địa Lí 12 – NXB ĐHQG Hà Nội) [3]

- Bước 1: Chọn biểu đồ - Muốn vẽ biểu đồ cột đơn, ta và Inser Chart và chọn

biểu đồ cột (column)

- Bước 2 Nhập bảng số liệu: nhập số liệu trong Excel hoặc copy bảng số liệu có

sẵn Ở đây, ta vẽ biểu đồ cột đơn nên xóa bớt seres 2 và 3 và nhập số liệu như hìnhsau:

- Bước 3 Chỉnh sửa biểu đồ: Để đáp ứng yêu cầu của bộ môn Địa Lí, nhất là

trong việc làm câu hỏi kiểm tra, đánh giá, ta cần chỉnh sửa biểu đồ để bản in được

rõ nét và đầy đủ hơn

+ Thứ nhất: Xóa lưới ngang.

Kích chuột trái vào biểu đồ, vào phần công cụ chỉnh sửa biểu đồ ChartTools/layout/Gridlines/none như hình sau:

+ Thứ hai: Thêm mũi tên vào trục tung và trục hoành.

Kích chuột vào trục cần thêm mũi tên, vào Format Axit/Line Styte và chọnmũi tên muốn hiển thị như hình sau:

+ Thứ ba: Thay đổi kí hiệu của biểu đồ.

Để biểu đồ in ra được đẹp và rõ nét hơn, nhất là trong kiểm tra đánh giá, tacần thay đổi kí hiệu của biểu đồ bằng cách: kích chuột trái vào cột cần thay kíhiệu, vào Format Data Series/ Fill/Pattern fill và chọn kí hiệu mốn thay như hìnhsau:

+ Thứ tư: Tên biểu đồ và chú giải.

Về chú giải: Vì biểu đồ này chỉ thể hiện 1 đối tượng nên ta không cần bảngchú giải, bỏ chú giải bằng cách nhấp chuột vào khung chú giải trong biểu đồ, nhấnDelete

Về tên biểu đồ: Để thêm tên biểu đồ ta kích chuột vào biểu đồ vào ChartTool/Layout/Chart Title và chọn vị trí muốn hiển thị như hình sau:

+ Thứ năm: Thêm tiêu đề ở trục tung và trục hoành.

Kích chuột vào biểu đồ/ Chart Tool/ layout/Axit Titles và chọn vị trí hiển thịtiêu đề Trong đó Primary Horizontal Axis Title (trục hoành) và Primary VerticalAxis Title (trục tung)

+ Thứ sáu: Thêm số liệu trong các cột.

Nhập chuột vào cột sau đó vào phần công cụ chỉnh sửa ChartTool/Layout/Data Labels và chọn vị trí muốn hiển thị số liệu

+ Thứ bảy: Bỏ khung của biểu.

Nhấp chuột vào khung của biểu đồ, vào Format chart Area/ No line

+ Thứ tám: Khoảng cách năm.

Ta thấy bài này khoảng cách năm không đều, cụ thể là 5 năm/4 năm/1 năm.Như vậy khoảng cách như biểu đồ trên là chưa chính xác Để chỉnh khoảng cáchnăm ta có 2 cách:

Cách 1: nhấp chuột và trục hiển thị năm, vào Format Axit/Data axit

2005 2010 2014 2015 0

5000 10000 15000 20000 25000 30000 35000 40000 45000 50000

2005 2010 2014 2015 0

5000 10000 15000 20000 25000 30000 35000 40000 45000 50000

Cho bảng số liệu sau:

Diện tích gieo trồng cây công nghiệp hằng năm và lâu năm của nước ta,

(Nguồn: Bồi dưỡng HSG Địa Lí 12 – NXB DDHQG Hà Nội) [4]

Các bước tiến hành tương tự biểu đồ cột đơn, ta được biểu đồ như sau:

0 500 1000 1500 2000 2500

Bi u đ th hi n di n tích cây công nghi p hàng năm và lâu năm c a n c ta giai đo n 1990 - 2010 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ủa nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ạn 2005 - 2015

Cây công nghiệp hằng năm Năm Column3

Nghìn ha

Ví dụ 3: Biểu đồ cột chồng.

Cho bảng số liệu sau:

Tổng diện tích rừng, diện tích rừng tự nhiên và rừng trồng của nước ta giai

(Nguồn:22 Đề thi trắc nghiệm môn Địa Lí – NXB ĐHQG Hà Nội) [7]

Để vẽ biểu đồ cột chồng, chúng ta làm tương tự biểu đồ cột đơn ta được biểu

đồ như sau:

1943 1983 2005 2015 0

2 4 6 8 10 12 14 16

14.3

6.8

10.2

10.7 0.4

2.5 3.4

Bi u đ th hi n t ng di n tích r ng, di n tích r ng t nhiên và r ng tr ng c a n c ta giai đo n 1943 - 2005 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ự nhiên và rừng trồng của nước ta giai đoạn 1943 - 2005 ủa nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ạn 2005 - 2015

Rừng trồng Rừng tự nhiênNămTri u ha ệu ha

2.3.3 Biểu đồ tròn.

Cho bảng số liệu sau:

Cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp (theo giá thực tế) phân theo ngành của

nước ta năm 2000 và năm 2010

(Đơn vị %)

(nguồn: Bồi dưỡng HSG Địa Lí 12 – NXB ĐHQG Hà Nội ) [4]

- Bước 1: Lựa chọn biểu đồ trong Insert Chart ta chọn biểu đồ tròn (Pie).

- Bước 2: nhập bảng số liệu

Đối với hình tròn, chúng ta không thể vẽ cùng một lúc nhiều hình tròn màphải nhập từng năm một Ta sẽ nhập số liệu lần lượt từng năm như sau:

Công nghiệp sản xuất và phân phôi điện, khí đốt, nước 5,5 5,0

Công nghiệp khai thác mỏ

Công nghiệp chế biến

86.5

5

Năm 2010

Công nghiệp khai thác mỏ

Công nghiệp chế biến

2.3.4 Biểu đồ đường

Cho bảng số liệu sau:

Dân số thành thị và dân số nông thôn của nước ta giai đoạn 2005 – 2011

(Đơn vị: triệu người)

(Nguồn: Bộ đề thi THPT Quốc Gia môn Địa Lí NXB ĐHQG Hà Nội) [5]

Phần vẽ biểu đồ đường cũng tương tự như với biểu đồ cột, tuy nhiên trongchỉnh sửa biểu đồ có một vài điểm khác

+ Thứ nhất: Để thay đổi kí hiệu của đường.

Để bản in được đep hơn, ta cần thay đổi kí hiệu của đường bằng cách: vàoFormat Data Series/ marker Line style và chọn kí hiệu phù hợp

+ Thứ hai: Đưa năm đầu vào trục tung.

Năm đầu tiên của biểu đồ đường nên đưa vào trục tung, ta làm như sau: VàoFormat Axit/ chọn On tick marks

+ Thứ ba: Chỉnh đường biểu diễn

Đường biểu diễn ta nên chỉnh nhỏ hơn để bản in được đẹp bằng cách: kíchchuột vào đường/ Theme colors Ta nên chon cỡ phù hợp và thay đổi luôn màu sắccủa đường

10 20 30 40 50 60 70

2.3.5 Biểu đồ miền.

Cho bảng số liệu sau:

Cơ cấu diện tích gieo trồng cây công nghiệp hàng năm và cây công nghiệp lâu

năm ở nước ta, giai đoạn 2000 – 2010

(Đơn vị: %)

Cây công nghiệp hàng năm 34,9 34,5 29,9 28,4

Cây công nghiệp lâu năm 65,1 65,5 70,1 71,6

(Nguồn: Bồi dưỡng HSG Địa Lí 12 – NXB ĐHQG Hà Nôi) [4]

Thực hiện tương tự biểu đồ cột, ta được biểu đồ như sau:

Cây công nghiệp hàng năm Cây công nghiệp lâu năm

2.3.6 Biểu đồ kết hợp giữa cột và đường.

Cho bảng số liệu sau:

Diện tích gieo trồng cây công nghiệp và tỉ trọng cây công nghiệp lâu năm

trong cơ cấu diện tích cây công nghiệp của cả nước, giai đoạn 1990 - 2005

Diện tích cây công nghiệp (nghìn ha) 1199,3 1619,0 2229,4 2495,1

Tỉ trọng cây công nghiệp lâu năm (%) 54,8 55,7 65,1 65,5

(Nguồn: Câu hỏi và bài tập kĩ năng Địa Lí 12- NXB ĐHQG Hà Nội) [6]

- Bước 1: chọn biểu đồ, trước hết ta chọn biểu đồ cột và nhập bảng số liệu.

- Bước 2: chuyển một đối tượng từ cột sang đường

Nhấp chuột phải vào cột cần chuyển, vào change series Chart type/Line

Biểu đồ thể hiện cơ cấu diện tích gieo trồng cây công nghiệp hàng năm và lâu

năm của nước ta, giai đoạn 1995 - 2010

- Bước 3: Thêm trục tung thứ 2:

Nhấp chuột phải vào đối tượng cần thể hiện ở trục tung thứ 2/ Format Dataseries/Secondary Axit

- Bước 4: Phần còn lại chỉnh sửa như với biểu đồ cột, ta được biểu đồ như sau:

1990 1995 2000 2005 0

500 1000 1500 2000 2500 3000

0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100

1199.3 1619

2229.4 2495.1

54.8 55.7

65.1 65.5

Bi u đ th hi n di n tích cây công nghi p và t tr ng cây công nghi p lâu năm trong c c u di n tích gieo tr ng cây công nghi p c a c n c, giai đo n 1990- 2005 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ện sản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ủa nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ản lượng lúa cả năm của nước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ước ta, giai đoạn 2005 - 2015 ạn 2005 - 2015

Diện tích cây công nghiệp Tỉ trọng cây công nghiệp lâu năm NămNghìn ha

%

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với

bản thân, đồng nghiệp và nhà trường.

Với “Kỹ năng vẽ các loại biểu đồ Địa Lí cơ bản trên Excel”, bản thân tôi đãứng dụng thành công trong quá trình dạy học Điển hình là việc xây dựng các bàigiảng điện tử, tôi đã chuyển hóa từ bảng số liệu sang biểu đồ, vì vậy tính trực quancủa bài giảng được nâng cao rất nhiểu Học sinh nắm bắt và giải quyết vấn đềnhanh nhạy hơn, kiến thức cần ghi nhớ được khắc sâu hơn

Cũng với “Kỹ năng vẽ các loại biểu đồ Địa Lí cơ bản trên Excel”, tôi đã dễdàng biên soạn được các câu hỏi kiểm tra đánh giá về biểu đồ Biểu đồ in ra có tínhtrực quan hơn, nhất là phần chú giải và số liệu của biểu đồ Vì vậy, học sinh giảiquyết vấn đề nhanh chóng và chính xác hơn

Nhờ việc thành thạo “Kỹ năng vẽ các loại biểu đồ Địa Lí cơ bản trên Excel”,tôi đã hỗ trợ được các đồng nghiệp rất nhiều trong việc thiết kế biểu đồ trong cácbài giảng điện tử và vẽ biểu đồ để sử dụng cho kiểm tra, đánh giá môn Địa Lí ở cả

3 khối lớp 10, 11 và 12

Kết quả học tập của học sinh đã được nâng lên rõ rệt Kết quả năm học 2016 –

2017 các lớp tôi giảng dạy có trên 75% học sinh đạt điểm khá giỏi môn Địa Lí.Trong kì thi học sinh giỏi cấp tỉnh tôi có 4 học sinh đạt giải ( Trong đó có 2 giảinhất, 1 giải Ba và 1 giải Khuyến khích) Đặc biệt trong các kì kiểm tra, đánh giácác câu hỏi liên quan đến biểu đồ đều được học sinh giải quyết rất tốt Điều đó gópphần không nhỏ vào việc nâng cao chất lượng bộ môn, thực hiện thắng lợi cácnhiệm vụ của nhà trường trong năm học 2016 – 2017

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.

- Kết luận

Để đáp ứng được yêu cầu của đổi mới giáo dục trong giai đoạn hiện nay, tôithiết nghĩ bản thân mỗi cán bộ giáo viên phải không ngừng học hỏi để nâng cao