Giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh trường THPT mường lát qua công tác chủ nhiệm

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓATRƯỜNG THPT MƯỜNG LÁT SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM GIÁO DỤC Ý THỨC GIỮ GÌN BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC CHO HỌC SINH TRƯỜNG THPT MƯỜNG LÁT QUA CÔNG TÁC CHỦ NHIỆM Ngư

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

TRƯỜNG THPT MƯỜNG LÁT

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

GIÁO DỤC Ý THỨC GIỮ GÌN BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC CHO HỌC SINH TRƯỜNG THPT MƯỜNG

LÁT QUA CÔNG TÁC CHỦ NHIỆM

Người thực hiện: Phạm Văn Tuyển Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh vực: Công tác chủ nhiệm

THANH HÓA NĂM 2019

MỤC LỤC

1 Mở đầu……….2

1.1 Lí do chọn đề tài……… 2

1.2 Mục đích nghiên cứu……… 3

1.3 Đối tượng nghiên cứu………3

1.4 Phương pháp nghiên cứu………3

2 Nội dung………3

2.1 Cơ sở lí luận………3

2.2 Thực trạng……… 4

2.3 Biện pháp, cách thức thực hiện……… 7

2.3.1 Giáo viên nghiên cứu tìm hiểu tâm sinh lí học sinh……… 7

2.3.2 GVCN cung cấp cho học sinh kiến thức cơ bản về vẻ đẹp văn hóa của các dân tộc……….8

2.3.3 Tổ chức hoạt động ngoài giờ, hoạt động tập thể……… 11

2.3.3.1 Kết hợp lồng ghép tổ chức các phong trào thi đua cho học sinh chào mừng các ngày lễ lớn có liên qua đến chủ đề bản sắc……… 12

2.3.3.2 Giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc qua sinh hoạt đời sống thường ngày của các em học sinh……… 14

2.3.4 Kết hợp với gia đình trong việc giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh……….15

2.3.5 Lồng ghép giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Trong một số bài giảng môn quốc phòng- an ninh……….16

2.4 Hiệu quả của sáng kiến……….17

3 Kết luận, kiến nghị……… 16

3.1 Kết luận………16

3.2 Kiến nghị……… 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 19 PHỤ LỤC

1.Mở đầu

1.1 Lí do chọn đề tài

Nước ta với lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, bên cạnh việc xáclập, mở rộng bờ cõi, xây dựng nhà nước độc lập tự chủ, phát triển kinh tế, ổnđịnh chính trị xã hội, các thế hệ cha anh từ đời này qua đời khác cũng khôngngừng xây dựng cho mình một nền văn hóa mang đậm bản sắc riêng từ đókhẳng định sự trường tồn vĩnh cửu của dân tộc qua lịch sử hàng nghìn năm chođến tận ngày nay Nước ta có 54 dân tộc anh em, ngoài những nét văn hóa chungcủa cả nước thì mỗi dân tộc lại có những bản sắc văn hóa riêng Vấn đề đặt racho thế hệ hôm nay là cần phải giữ gìn và phát huy các bản sắc văn hóa đó

Có thể nói, văn hóa giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần củamỗi quốc gia dân tộc Nó mang bản sắc và phương thức tồn tại của một cộngđồng, một dân tộc, một quốc gia Khiến cho cộng đồng ấy, quốc gia ấy, dân tộc

ấy mang trong mình những nét đặc thù riêng, không thể bị pha trộn Chính vìvậy, bản sắc văn hóa chính là linh hồn, là ngọn đuốc sống để phân biệt dân tộcnày với dân tộc khác

Hiện nay nước ta đang trong quá trình hội nhập, giao lưu quốc tế khôngchỉ về kinh tế mà còn về chính trị, xã hội, văn hóa, lối sống… Hội nhập tạo ranhiều cơ hội mới để phát triển nhưng cũng chứa đựng nhiều thách thức Trong

đó nguy cơ mất bản sắc văn hóa dân tộc là cấp bách nhất trước các dòng văn hóangoại lai Chính vì vậy làm thế nào để giữ gìn và phát triển văn hóa dân tộctrong thời kỳ hội nhập và mở cửa, phát huy được bản sắc văn hóa dân tộc, biếnvăn hóa trở thành sức mạnh nội sinh để phát triển đất nước với phương châm “hòa nhập mà không hòa tan” là một vấn đề quan trọng cần phải nghiên cứu để

có những định hướng đúng đắn trên con đường phát triển chung của đất nước

Là một giáo viên trẻ đang công tác tại huyện vùng cao biên giới- MườngLát- Thanh Hóa, cư dân ở đây chủ yếu là các dân tộc thiểu số( có 6 dân tộc cùngsinh sống là Thái , H’Mông, Dao, Khơmú, Mường, và một số ít người dân tộcKinh), ngoài những nét chung trong phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa mỗi dântộc lại có những sắc thái văn hóa riêng được hình thành từ thời kỳ lịch sử xaxưa Vì vậy giữ gìn và phát triển văn hóa dân tộc là một việc làm quan trọng vàthiết thực đối với thế hệ trẻ nơi đây

Trường THPT Mường Lát đóng chân trên địa bàn vùng biên giới vớinhiều diễn biến phức tạp, các thế lực thù địch không hề từ bỏ âm mưu phá hoạichúng ta đặc biệt là văn hóa Chính vì vậy giáo dục học sinh ý thức giữ gìn bảnsắc văn hóa dân tộc là một việc làm quan trọng Trách nhiệm này đặt lên vai tất

cả các thầy cô nhưng quan trọng nhất là vai trò của người giáo viên chủ nhiệmlớp

Qua thực tế 8 năm giảng dạy tại trường cũng là từng ấy thời gian đảmnhiệm công tác chủ nhiệm và quản lý khu ký túc xá nhà trường, tôi nhận thấyđược tầm quan trọng của việc giáo dục học sinh ý thức giữ gìn bản sắc văn hóadân tộc cho thế hệ trẻ Mường Lát nói chung và học sinh trường THPT Mường

Lát nói riêng Vì vậy trong những năm qua, tôi đã mạnh dạn đưa ra nhiều biệnpháp để giáo dục học sinh Từ những kinh nghiệm của bản thân, tôi xin chia sẻ

cùng đồng nghiệp thông qua đề tài: “ Giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa

dân tộc cho học sinh trường THPT Mường Lát qua công tác chủ nhiệm”.

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Giúp học sinh nhận thức được các giá trị văn hóa tinh thần của dân tộc ta từ đóhình thành ý thức trân trọng, giữ gìn

- Hình thành cho học sinh ý thức thực hiện tốt nội qui qui định của trường, lớp

- Xây dựng môi trường học tập văn minh, mô phạm

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Phương pháp giáo dục ý thức giữ gìn bản săc văn hóa dân tộc cho học sinhtrường THPT Mường Lát qua công tác chủ nhiệm

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

-Phương pháp khảo sát thực tế: Nghiên cứu tâm sinh lí học sinh THPT, nghiêncứu thực tế đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân

- Phương pháp lí luận: Nghiên cứu quyền và nghĩa vụ của giáo viên chủ nhiệm,các văn kiện của Đảng, nhà nước về văn hóa dân tộc, giữ gìn bản sắc văn hóadân tộc, nghiên cứu tài liệu văn hóa

- Phương pháp thu thập hình ảnh, phân tích, so sánh, tổng hợp

2 Nội dung

2.1 Cơ sở lí luận.

Văn hóa là một khái niệm rộng có nhiều nghĩa khác nhau, có nhiều nội

hàm khác nhau Theo UNESCO: ‘Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động

và sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo

ấy đã hình thành nên một hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”[1].

-Theo Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống,

loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh

đó tức là văn hóa”[2] Định nghĩa của Hồ Chí Minh giúp chúng ta hiểu văn hóa

cụ thể và đầy đủ hơn Suy cho cùng, mọi hoạt động của con người trước hết đều

“vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống”, những hoạt động sống đó trảiqua thực tiễn và thời gian được lặp đi, lặp lại thành những thói quen, tập quán,chắt lọc thành những chuẩn mực, những giá trị vật chất và tinh thần được tíchlũy, lưu truyền từ đời này qua đời khác thành kho tàng quý giá mang bản sắcriêng của mỗi cộng đồng, góp lại mà thành di sản văn hóa của toàn nhân loại

Như vậy, có thể nói văn hóa là một hệ thống các giá trị vật chất và tinhthần do con người sáng tạo, tích lũy trong hoạt động thực tiễn qua quá trình

tương tác giữa con người với tự nhiên, xã hội và bản thân Văn hóa là của conngười, do con người sáng tạo và vì lợi ích của con người Văn hóa được conngười giữ gìn, sử dụng để phục vụ đời sống con người và truyền từ thế hệ nàysang thế hệ khác.

Văn hóa Việt Nam là tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần do cộngđồng các dân tộc Việt Nam sáng tạo ra trong quá trình dựng nước và giữ nước.Văn hóa là đời sống tinh thần của xã hội, là tổng hợp tất cả các khía cạnh củacuộc sống Ngay cả những khía cạnh nhỏ nhặt nhất của cuộc sống cũng mangnhững dấu hiệu của văn hóa Văn hóa không phải mang trong mình những giá trị

cố định, bất biến mà văn hóa luôn phát triển theo lịch sử

Bản sắc văn hóa dân tộc là những sắc thái gốc, những đường nét, màu sắcriêng biệt không thể trộn lẫn của một nền văn hóa có thể nói bản sắc văn hóa

chính là “ thẻ căn cước” cho mỗi dân tộc, để phân biệt dân tộc này với dân tộc

khác

Hiện nay nước ta đang trong quá trình hội nhập và phát triển, vì vậy phảichuẩn bị cho mình đầy đủ những năng lực nội sinh cần thiết để “ hòa nhập màkhông bị hòa tan” Trong đó nhiệm vụ quan trọng là vừa phải giữ gìn bản sắcvăn hóa dân tộc, vừa phải tiếp thu những tinh hoa văn hóa của nhân loại Báocáo chính trị của Ban chấp hành trung ương Đảng cộng sản Việt Nam khóa VIIItrình trước Đại hội IX đã nhấn mạnh việc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc Sự nghiệp giáo dục giữ vai trò quan trọng trong việc giữ gìnbản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

Vậy giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh là giáodục những vấn đề gì?

- Là hình thành cho học sinh những nhận thức cơ bản các giá trị của vănhóa, bản sắc văn hóa dân tộc, vai trò của việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc

-Từ đó hình thành cho các em thái độ trân quí những giá trị văn hóatruyền thống tốt đẹp của cha anh hình thành trong quá trình lịch sử Từ đó từngbước hình thành ở học sinh lòng tự hào dân tộc, thái độ tự tin khi giới thiệu vềnhững giá trị văn hóa của dân tộc mình

- Khi các em có nhận thức đúng ,thái độ đúng, sẽ các tác động tích cựcđến hành động của các em Như vậy sẽ hình thành cho các em ý thức chủ động

tự giác trong việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc

2.2 Thực trạng.

Nước ta đang trong xu thế hội nhập quốc tế vì thế văn hóa dân tộc cũng cónhững mặt tích cực như: Ý thức phấn đấu cho độc lập dân tộc và chủ nghã xãhội, tinh thần trách nhiệm của các công dân được nâng cao lên một bước; nhiềunét mới trong giá trị văn hóa và chuẩn mực đạo đức từng bước được hình thành.Tính năng động và tích cực công dân được phát huy, sở trường, năng lực cácnhân được khuyến khích; không khí dân chủ trong xã hội tăng lên; thế hệ trẻ tiếpthu nhanh những kiến thức mới và có ý thức vươn lên lập nghiệp, xây dựng, bảo

vệ Tổ quốc, luôn luôn hướng về cuội nguồn, cách mạng, kháng chiến, tưởng nhớcác anh hùng dân tộc, các danh nhân văn hóa, những người có công giúp đỡnhững người hoạn nạn… trở thành phong trào quần chúng góp phần giữ gìn bảnsắc dân tộc trong quá trình hội nhập quốc tế; sự nghiệp giáo dục cũng thu đượcnhững thành tựu quan trọng, góp phần nâng cao trình độ học vấn của nhân dân.Trên lĩnh vực văn học, nghệ thuật, các hoạt động sáng tạo cũng có bước pháttriển mới Nhiều bộ môn nghệ thuật truyền thống được gìn giữ…

Bên cạnh những mặt tích cực trên, thì hội nhập quốc tế cũng có những tácđộng tiêu cực đến sự giữ gìn bản sắc dân tộc của nước ta hiện nay như:

- Những biến động chính trị phức tạp trên thế giới, nên có nhiều phần tửphản động tuyên truyền nhảm tạo nên sự hoài nghi về con dường xã hội chủnghĩa, phủ nhận con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta, phủ nhận nhữngthành quả của cha ông trong quá trình lịch sử, phủ nhận, xuyên tạc vai trò lãnhđạo của Đảng… chính điều này gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự giữ gìn bảnsắc văn hóa dân tộc ở nước ta, tệ sùng bái nước ngoài, coi thường những giá trịvăn hóa dân tộc, chạy theo lối sống thực dụng, cá nhân, vị kỷ… gây hại đếnthuần phong mĩ tục của dân tộc

- Không ít trường hợp vì đồng tiền, danh lợi mà chà đạp lên tình nghĩa giađình, quan hệ thầy trò, đồng chí, đồng nghiệp, suy thoái đạo đức lối sống

- Các tệ nạn xã hội như ma túy, mại dâm, mê tín dị đoan… vẫn còn tồntại

- Sự suy thoái đạo đức lối sống, nạn tham những, qua lưu cửa quyền Nhìn chung, thực trạng những năm gần đây không chỉ thành thị mà cảnhững vùng nông thôn, điều kiện sinh hoạt và phong tục lối sống đang có nhữngthay đổi lớn, có những yếu tố được tiếp thu theo hướng tích cực nhưng có cũngnhiều yếu tố tiêu cực, trái với thuần phong mĩ tục của cha ông Vì vậy giáo dụcthế hệ trẻ ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc là một việc làm thiết thực vàquan trọng

Mục tiêu của giáo dục là đào tạo con người phát triển toàn diện thiện-mĩ, thực hiện mục tiêu xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng,dân chủ, văn minh, giáo dục cho người học thấm nhuần các nguyên tắc và chuẩnmực đạo đức do xã hội qui định về lối sống, phong cách, thái độ ứng xử trongcộng đồng như lòng yêu nước, ý thức dân tộc Như vậy , trước tình trạng vănhóa nước ta hiện nay, để giúp thế hệ trẻ giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc thì trọngtrách nặng nề đặt lên vai ngành giáo dục

chân-Trường THPT Mường Lát – đóng chân trên huyện vùng cao biên giới.Học sinh trong trường chủ yếu là con em các dân tộc thiểu số ( Thái, Mông,Dao, Khơ mú, Mường) Các em phần lớn ở xa nhà nên ở lại khu kí túc xá trongtrường hoặc ở làng học sinh ( cách trường 500m) Vì vậy, mặc dù nhà trườngkhông phải là hình thức nội trú nhưng các em không chỉ học chung với nhau màcòn sống chung với nhau trong suốt 3 năm học Đây là điều kiện thuận lợi để

giáo viên chủ nhiệm giáo dục cho học sinh ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dântộc.

Trong các năm học vừa qua, nhà trường đã có nhiều biện pháp giáo dụchọc sinh ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc mình, tiếp nhận và cung sốnghòa nhập với những nét đẹp văn hóa của dân tộc bạn, thông qua đó hình thành ởcác em tinh thần đoàn kết dân tộc, yêu thương, cảm thông chia sẻ lẫn nhau, giúpnhau vượt qua khó khăn như: Qui định thứ 2 đầu tuần và các ngày lễ, học sinhphải mặc sắc phục dân tộc, thứ 6 mặc đồng phục, tổ chức các trò chơi dân gianvào các ngày lễ lớn như ném còn, ném pao, bắn nỏ…, tổ chức các phong trào

“nhường cơm sẻ áo, lá lành đùm lá rách”… hoặc trong các hội thi văn nghệ nhà

trường luôn khuyến khích các em thể hiện các tiết mục hát múa của dân tộcmình

Tuy nhiên tôi nhận thấy thực trạng đáng buồn đang còn tồn tại ở học sinhtrường tôi nói riêng và thế hệ trẻ nói chung đó là: Sự mai một, lai tạp các giá trịvăn hóa truyền thống, đặc biệt là trong giới trẻ hiện nay, các em đáng đánh mấtdần thuần phong mĩ tục, chạy theo lối sống lai căn, đua đòi, hưởng thụ, thờ ơtrước những giá trị văn hóa của dân tộc Sau hơn 8 năm gắn bó với nhà trường,với biết bao thế hệ học trò tôi nhận thấy càng các thế hệ sau sự hiểu biết về cácgiá trị văn hóa truyền thống tinh thần ngày càng giảm sút: Vẫn còn tình trạnghọc sinh trốn tránh việc mặc sắc phục dân tộc dưới mọi hình thức, các em khôngbiết hoặc rất mơ hồ về phong tục tập quán của dân tộc mình như lế hội, điệumúa, hát, các trò chơi, đầu tóc, trang phục không phù hợp với học sinh, hútthuốc, nói tục, thiếu văn hóa khi tham gia giao thông…

Trong quá trình giảng dạy và gắn bó với các em qua công tác chủ nhiệm

và quản lí khu kí túc xá học sinh tôi đã nắm được các nguyên nhân dẫn đến tìnhtrạng nói trên:

- Trước hết, các em chưa ý thức được tầm quan trọng, ý nghĩa thiêng liêngcủa các bản sắc văn hoá truyền thống của dân tộc mình

- Các em không thích mặc sắc phục dân tộc vì nó bất tiện, vướng víu lạikhông mốt, không hiện đại Mặt khác, để may được một bộ sắc phục tốn kémkhông ít công sức và tiền bạc

- Trong quá trình học tập và chung sống với nhiều dân tộc khác nhau nêncác em rất dễ ảnh hưởng cách sống, cách nghĩ của nhau ( một em không thựchiện sẽ kéo theo nhiều em khác không thực hiện theo)

- Bản thân gia đình của các em cũng không coi trọng việc giáo dục con

em mình giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

- Những ảnh hưởng, tác động quá lớn của lối sống hiện đại đặc biệt làcông nghệ thông tin, sự cám dỗ, hấp dẫn của mạng xã hội, trò chơi điện tử, phimảnh không lành mạnh

- Môi trường giáo dục nhà trường chưa đồng bộ Vì đặc thù không phải làtrường nội trú nên chưa có giáo viên chuyên biệt trong việc quản lí học sinh mà

chủ yếu là giáo viên làm công tác kiêm nhiệm Mặt khác giáo viên chủ yếu đầu

tư vào vấn đề chuyên môn nên không chú trọng tìm hiểu các phong tục tập quán,bản sắc văn hóa các dân tộc đẻ giáo dục học sinh Chính vì vậy, có những lúcvấn đề giáo dục học sinh ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc vẫn còn bị bỏngõ

Vì vậy trong hơn một năm học qua, kết hợp công tác chủ nhiệm cùngquản lí khu kí túc học sinh, tôi đã mạnh dạn đưa ra nhiều giải pháp để giáo dụchọc sinh ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Dưới đây là những chia sẻ từbản thân tôi, mong nhận được sự góp ý từ các đồng nghiệp

có lòng tự trọng rất cao, nếu các em gặp phải những lời phê bình nặng nề, gaygắt trước mặt bạn bè hoặc đông người hoặc khi kết quả học tập kém…thì các emrất dễ xa lánh thầy cô, bạn bè hoặc bỏ học.- Học sinh trong trường chủ yếu sống

xa gia đình, xa bố mẹ, ở cái tuổi mà đáng ra các em còn được sự giúp đỡ của bố

mẹ nhưng các em đã phải tự lập, nhiều em có hoàn cảnh khó khăn còn phải tự locho cuộc sống, cho học tập nên thầy cô là bố mẹ thứ hai của các em Các em cóniềm tin sâu sắc vào giáo viên đặc biệt là thầy cô chủ nhiệm, các em tin vàonhững gì các em nhìn thấy từ thực tiễn cuộc sống Khi các em đã tin, các emthường quyết tâm thực hiện cho được những công việc mà giáo viên giao, nhiềukhi các em còn bắt trước tác phong, ngôn ngữ, chỉ chỉ của thầy cô

Nắm bắt được những đặc điểm tâm lí này, tôi luôn cố gắng gần gũi, đisâu, tâm sự, giúp đỡ các em, cố gắng cảm hóa các em bằng sự tận tình,chăm sóccủa mình, là “bạn bè” của các em khi các em cần chia sẻ, chút bầu tâm sự.Đồng thời trong công việc giảng dạy cũng như cuộc sống tôi luôn cố gắnggương mẫu về mọi mặt để giành được sự tin yêu của các em, từ đó phát huy tácdụng các biện pháp giáo dục của mình Trong đó để giáo dục ý thức giữ gìn bảnsắc dân tộc cho học sinh, tôi cố gắng học tiếng của các em về các cách giao tiếp,chào hỏi

Tôi nhận thấy trong những năm qua, mặc dù nhà trường đã đưa ra nhiềunội quy, quy định để học sinh thực hiện tốt nhằm xây dựng một môi trường họctập thân thiện, văn minh Phần lớn các em đều đã thực hiện rất tốt, nhưng vẫncòn một bộ phận học sinh cố tình vi phạm như không thực hiện sắc phục vào thứ

2 đầu tuần và ngày lễ, nói tục, đầu tóc, trang phục, tác phong không đúng quyđịnh, hút thuốc lá, chưa thực hiện tốt văn hóa giao thông… Nắm bắt được đặc

điểm tâm lí của học sinh Mường Lát, tôi thường đưa ra các biện pháp mềmmỏng, chủ yếu là giáo dục, khuyên răn, tuyên truyền, thuyết phục từ đó các em

tự nguyện làm theo

2.3.2 Giáo viên chủ nhiệm cung cấp cho học sinh kiến thức cơ bản về nét đẹp văn hóa của các dân tộc, vai trò quan trọng của việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Mỗi dân tộc đều có những nét riêng, nét đặc trưng về văn hóa Nó khôngđơn giản sinh ra và tồn tại đến ngày nay mà đó là cả quá trình trong lịch sử củacha ông Có khi phải trả giá bằng xương máu và tính mạng Vì vậy các thế hệcon cháu phải biết trân quí và gìn giữ Tuy nhiên không phải học sinh nào cũngnhận thấy điều đó ngay được mà phải giáo dục các em

Để thực hiện được nhiệm vụ này, trong các giờ sinh hoạt đầu tuần, tôi kểcho học sinh nghe về các nét đẹp trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dâncác dân tộc Thái, Mường, Dao, Khơ mú…

Bám sát các tiết sinh hoạt đầu giờ hàng ngày, tôi phân ra như sau: Thứ 3,

5, 7 tôi sẽ cung cấp cho học sinh một số kiến thức về trang phục truyền thốngcủa các dân tộc, điệu múa, điệu hát, trò chơi, lễ hội… Thứ 4, 6 tôi cho học sinhtập hát một số bài hát của các dân tộc: Thái, Mông, Dao…

Ví dụ 1: Tôi kể cho học sinh nghe về trang phục của người Thái ( chiếc

váy Thái, khăn piêu): “Trang phục nam của người Thái đơn giản, ít chứa đựng

sắc thái riêng Đây cũng là đặc trưng nổi bật góp phần quan trọng tạo nên đặc điểm giới tính của trang phục nam Theo truyền thống, áo nam thường do các

mẹ, vợ cắt may Muốn cắt may áo nam, người phụ nữ trong gia đình lấy 2 mảnh vải gập đôi lại thành chiều dài của áo, sau đó họ can nẹp trước, lượn đường nách, ghép tay áo khâu đường nách, sau cùng khoét, ghép cổ vai áo Quanh cổ

áo được lót một miếng vải hình tròn bên trong cho phẳng, bền, đẹp Nẹp áo, cổ

áo được khâu đột cho cứng Các chỗ khác như ống tay, sườn, nách áo được khâu vắt cho mềm Quần là một kết cấu gồm 2 ống vải tách ra ở phần dưới, chung nhau ở phần trên có tác dụng che phần nửa dưới cơ thể từ bụng xuống 2 chân Muốn cắt quần thì người phụ nữ Thái xếp các miếng vải lên nhau rồi cắt lượn ống, đũng, cạp quần Sau đó tiến hành khâu nối ống, đũng (khâu vắt), cạp (khâu đột) lại Quần cơ bản thường chỉ có màu chàm Khăn của nam giới chỉ đơn giản là một miếng vải được nhuộm chàm đen.

Cơ bản, một bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Thái gồm có áo ngắn, áo dài, váy, thắt lưng, khăn (piêu), nón, các loại hoa tai, vòng cổ, vòng tay, xà tích

Váy của phụ nữ Thái Thanh Hóa có thêm phần cạp váy, đầu váy cao ngang nách, ôm lấy bộ ngực Váy cũng được phân thành 2 loại: váy mặc khi lao động, váy mặc đi chơi Váy mặc khi lao động không có hoa văn hoặc váy cũ, còn váy đi chơi được thêu hoa văn đẹp mắt Váy người Thái Thanh Hóa phong phú về màu sắc, hoa văn Có loại thân váy màu đen, chất liệu vải tự dệt hoặc vải láng, lụa, gấm vóc mua dưới xuôi, nối thêm một đoạn chân váy dài khoảng

25cm, thêu hoa văn rồng phượng, hoa lá rất tinh tế Thân váy có các loại hoa văn sọc ngang, xen kẽ hình hoa lá, động vật Cạp váy, đầu váy của người Thái Thanh Hóa có dệt hoa văn.

Thắt lưng của phụ nữ Thái Thanh Hóa đều làm bằng chất liệu tơ tằm hoặc vải dệt, trang điểm thêm bằng chùm dây xà tích bạc trắng, đeo quả đào, nhưng đuôi thắt lưng người Thái ở Thanh Hóa để vuông, dài hơn.

Chiếc khăn piêu của người Thái Thanh Hóa là sự kết hợp độc đáo, khéo léo giũa màu sắc và hoa văn: màu xanh của núi rừng, vàng của ánh trăng,

nương lúa, màu trắng hồng của của hoa thơm”.( Phụ lục 1)

Sau đó tôi nhấn mạnh: Nhìn vào trang phục của người phụ nữ ( đặc biệt

là chiếc khăn piêu) người ta có thế đánh giá được tài năng và phẩm hạnh củangười phụ nữ, đánh giá được người phụ nữ đó có được dạy dỗ đàng hoàng haykhông, tính tình siêng năng hay không Người phụ nữ Thái khi đi lấy chồng phải

có trang phục, chăn gối do tự tay thêu đặc biệt là chiếc khăn piêu Trong đờisống tình cảm, chiếc khăn piêu là minh chứng tình yêu đặc biệt của đôi lứa Từ

đó giáo dục cho học sinh ý thức trân trọng và thực hiện nghiêm túc trang phụctruyền thống của dân tộc mình là thể hiện tình yêu của mình đối với bà, mẹ,người phụ nữ đã dệt nên những trang phục này

Ví dụ 2: Tôi kể cho học sinh nghe về trang phục truyền thống dân tộc

H'Mông: “Dân tộc H'Mông có trang phục truyền thống hết sức cầu kì và sặc sỡ,

thường làm bằng vải lanh với nhiều màu sắc nổi bật cùng hoa văn đa dạng, cầu

kì Một bộ trang phục hoàn chỉnh thường gồm áo xẻ cổ, váy xòe xếp ly, xà cạp

và mũ đội đầu Nữ phục H'Mông rất đẹp và nổi bật, họ thường đính kèm các đồng xu, chuỗi hạt trên trang phục để tăng tính thẩm mỹ cũng như thể hiện các

ý chí tâm linh truyền thống Trang phục người Mông Hoa và Mông Trắng thì hoa văn chủ yếu tập trung trên lưng áo, đó là các họa tiết thổ cẩm hình chữ nhật, hình thoi, Còn trang phục phụ nữ Mông Đen, Mông Đỏ thì họa tiết tập trung ở vùng tay áo và trước ngực Váy của họ là váy xòe xếp ly, thường là màu trắng, đai thắt lưng dài có màu nổi bật như xanh, hồng, Đi kèm với váy là xà

cạp được thiết kế tỉ mỉ với các đồng xu bạc trang trí”.( Phụ lục 2)

Ví dụ 3: Trang phục truyền thống dân tộc Dao : “ Phụ nữ Dao rất coi

trọng ăn mặc, trang phục của họ được may tỉ mỉ từng đường kim mũi chỉ, từ khâu dệt tới nhuộm vải rồi thêu hoa văn đều rất cầu kì và công phu Một bộ trang phục hoàn chỉnh gồm áo, mũ, quần, thắt lưng và xà cạp quấn chân Áo của họ là loại áo dài, cổ tay và viền áo là các hoa văn thổ cẩm màu đỏ được thêu kì công trên nền vải đen chàm, quần màu đen tuyền phía dưới có thêu hoa văn, muốn biết người phụ nữ có khéo tay hay không thì hãy dựa vào hoa văn trên chân quần của họ Khăn đội đầu màu đỏ nổi bật chính là điểm nhấn cho

toàn bộ trang phục cũng như là đặc điểm riêng của người Dao Đỏ”.( Phụ lục

3).

Ví dụ 4: Trang phục truyền thống dân tộc Mường: “Nữ phục của dân tộc Mường khá đơn giản nhưng cũng không kém phần độc đáo Áo pắn (áo ngắn) là loại áo cánh khá ngắn, xẻ ngực, ở nhóm Mường Thanh Hóa thì áo được thiết kế

chui đầu, khá ngắn Váy dài thường màu đen hay màu nâu nhạt, có cạp cao, ôm lấy thân trên Đầu váy và cạp váy được dệt thổ cẩm cầu kì Phụ nữ Mường thường đội khăn trắng hoặc xanh, thắt lưng màu xanh lá Trang phục Mường không cầu kì nhưng vô cùng thanh thoát, họ có quan niệm riêng về thẩm mỹ và cái đẹp nó thể hiện rõ nét ngay trên bộ trang phục truyền thống”

Cuối cùng giáo viên nhấn mạnh : Việt Nam có 54 dân tộc anh em mỗi dântộc đều có trang phục truyền thống riêng, trong đó có những dân tộc có trangphục rất đẹp và độc đáo Mỗi bộ trang phục đều mang những nét đẹp và ý nghĩakhác nhau, in dấu truyền thống văn hóa và phong tục của dân tộc đó, nó là hơithở, là linh hồn của một dân tộc Mặc sắc phục dân tộc mình là thể hiện sự trântrọng, yêu thương dân tộc của mình

Ngoài ra tôi còn kể cho học sinh nghe về các điệu múa, điệu hát của ngườiThái, người Mông

Ví dụ 1 : Đối với dân tộc Thái có khặp Thái ( hay còn gọi là dân ca Thái):

“Khặp là một loại hình nghệ thuật diễn xương dân gian, là sự kết hợp giữa lời

ca, điệu thức và không gian trữ tình ở chính nơi được diễn xướng Khặp còn là

sự kết hợp giữa âm nhạc và thi ca, chủ nhân của các làn điệu đó chính là những nghệ nhân dân gian, là những lời ca gắn liền với ca dao, thơ, truyện thơ, đươc dân gian sáng tác truyền miệng từ đòi này qua đời khác Khặp Thái cơ bản là thống nhất thế nhưng vẫn mang dấu ấn riêng của mỗi người Thái, địa bàn cư trú, dân tộc mỗi vùng miền Khặp Thái ở Thanh Hóa có hai dạng chủ yếu là khặp truyền thống và khặp mới, thường được mở đầu nằng câu “ yêu đu nặng

ne lá noong ơi” Đối với khặp truyền thống có nhiều dạng hát như hát thơ, hát

kể chuyện thơ, hát gọi, hát tiễn rể, đón dâu, hát trai gái giao duyên, hát đố, hát

ru con Do sinh sống ở miền núi với đặc điểm tự nhiên, địa bàn cư trú, phương thức sản xuất, tâm lí, tính cách con người và âm điệu ngôn ngữ mà sản sinh những là điệu khặp phong phú và đặc sắc Trong các bài khặp, thế giới tự nhiên

đã được người hát cảm nhận, phản ánh hồn nhiên trong sáng, giàu cảm xúc và ngân lên thành lời hát Ngoài ra khặp Thái còn dành nhiều lời ca ngợi về quê hương, bản làng mà ông cha đã trãi qua nhiêu gian khó, bỏ ra nhiều công sức

để bảo vệ xây dựng”

Ví dụ 2: Dân ca H’Mông như: bình minh trên đỉnh núi, ru con, tình Bác

tỏa sáng núi rừng, dừng chân, đừng đi em ơi, người H’ Mông nhớ ơn Đảng, Bác Hồ… Dân ca của dân tộc Mông là những bài hát do đồng bào tự sáng tác và được lưu truyền từ lâu đời Dân ca có nhiều loại, hiện nay còn lưu giữ được một

số loại hình dân ca như: Hát trong sinh hoạt có: hát ru, hát vui chơi của trẻ em; hát mang tính nghi lễ có: Hát lên nhà mới, hát trong đám cưới, hát tiễn đưa hồn ; hát giao duyên, hát than thân Ngay từ lúc mới sinh ra, trẻ em người Mông đã được đắm mình trong cái nôi văn hoá cộng đồng với những làn điệu dân ca nói về cuộc sống, xây dựng bản làng Những bài hát dân ca không chỉ thể hiện bằng lời mà còn có thể giãi bày thông qua những nhạc cụ như: sáo, khèn, kèn lá, đàn môi.

Trong các làn điệu dân ca Mông thì các làn điệu hát đối đáp của trai gái đặc sắc hơn với hàng trăm bài Khi trên nương, dưới ruộng, gặp nhau tại các chợ phiên, đám cưới… các chàng trai dùng lời ca, tiếng hát để bày tỏ tình cảm, ước nguyện của mình”.

Ngoài những ví dụ nêu trên, tôi còn hướng dẫn học sinh tìm hiểu về cáctrò chơi dân gian như : Ném kòn hay còn gọi là tó mắc lẹ ( dân tộc Thái), némpao ( dân tộc Mông), các lễ hội : lễ hội hoa ban của người Mông, các điệu múaxòe, thổi khèn bè, cồng chiêng, múa sạp của người Thái, múa gậy sinh tiền củangười Mông, các nhạc cụ của dân tộc Mông như: Sáo, đàn môi, khèn lá… mỗimột loại nhạc cụ có một ý nghĩa riêng

Thứ hai, trong các giờ sinh hoạt thứ 4, thứ 6: Tôi cho học sinh tập hát các

bài hát của dân tộc mình: các điệu khặp của người Thái hay còn gọi là dân caThái , các làn điệu dân ca của người Mông người Dao( mở loa cho học sinhnghe bài hát có sẵn hoặc cử học sinh hát cho cả lớp cùng nghe)

Ngoài ra tôi còn yêu cầu học sinh về nhà sưu tầm các bài thơ, bài hát, điệumúa… của các dân tộc

Với biện pháp trên sẽ giúp học sinh thấy được trang phục truyền thống,làn điệu dân ca, lễ hội không phải ngẫu nhiên xuất hiện và tồn tại mà nó tạo ratrong suốt quá trình tồn tại và phát triển, qua chiều dài lịch sử dựng nước và giữnước Nó là thứ văn hóa tinh túy được chắt lọc trong quá trình ứng xử của conngười, trong quan hệ tương tác với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội, giữacon người với con người Việc cung cấp cho học sinh những kiến thức đó giúphọc hiểu rõ hơn nhờ có các yếu tố đó mà các dân tộc mới đủ sức tồn tại trongcộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam, đủ sức vượt qua văn hóa ngoại lai, đủbản lĩnh để chiến thắng giặc ngoại xâm, giữ vững độc lập chủ quyền của dântộc Bên cạnh đó cũng giúp học sinh thấy được nếu dân tộc mình đánh mất bảnsắc văn hóa truyền thống thì sớm muộn gì cũng sẽ bị các dân tộc khác đồng hóa

Từ nhận thức và thái độ đúng, các em học sinh sẽ có hành động đúng: Tự giác,vui vẻ thực hiện việc lưu giữ, bảo tồn văn hóa truyền thống của dân tộc màkhông nhất thiết phải ép buộc các em

Qua quá trình thực hiện, tôi nhận thấy học sinh rất hứng thú khi đượcnghe kể về các nét đẹp trong văn hóa truyền thống của chính dân tộc mình.Những nét đẹp đó có thể các em được tiếp xúc, được nhìn thấy trong cuộc sốngthường ngày nhưng các em chưa nhận thấy được tầm quan trọng, ý nghĩa thiêngliêng của nó Sau khi được tiếp nhận các kiến thức về các nét đẹp văn hóa đó các

em sẽ chú ý hơn, quan tâm hơn, tự hình thành cho mình ý thức trân trọng, giữgìn mà không cần phải dùng đến các nội qui qui định

2.3.3 Tổ chức các hoạt động ngoài giờ, hoạt động tập thể theo chủ đề giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc.

Để giáo dục học sinh ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc trong 15 phútsinh hoạt đầu giờ hàng ngày và tiết sinh hoạt cuối tuần thì chưa đủ Vì vậy đểhình thành cho các em những kiến thức những hiến thức về văn hóa một cách cơ