Từ trước tới nay, người giáo viên khi lên lớp chỉ nhằm truyền thụ cho học sinh hết những kiến thức trong các sách thiết kế đã có mà chưa thực sự tìm ra một cách dạy phù hợp cho mỗi bài đ
Trang 1
1 PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài
Dạy văn, học văn trong nhà trường không chỉ đơn thuần là trang bị kiến thức, bồi dưỡng về ngôn ngữ tiếng Việt - thứ ngôn ngữ phong phú, sinh động, giàu sức biểu cảm nhất của dân tộc mà đó còn là quá trình khám phá, tìm hiểu, cảm nhận cái đẹp Từ đó hình thành nên nhân cách, đồng thời giúp các em có sự hiểu biết phong phú về mọi mặt của cuộc sống con người, xã hội và đất nước Bồi dưỡng cho các em một cuộc sống tâm hồn tươi đẹp, khơi dậy niềm tự hào về đất nước, dân tộc mình và tình yêu cuộc sống, tình yêu nhân loại Dĩ nhiên, cái đẹp trong văn chương bao giờ cũng bắt đầu từ cuộc đời của nhà văn đến tác phẩm, phong cách nghệ thuật, nhân cách con người của chính nhà văn, nhà thơ
đó Tuy nhiên, trong chương trình Ngữ văn THPT, do yêu cầu của chương trình nên nhiều khi trong một tiết học văn bản người học sinh chưa khám phá hết cái hay, cái đẹp của văn chương Vì thế, để các em cảm nhận sâu sắc dụng ý của tác giả, nỗi niềm của tác giả, phong cách nghệ thuật của tác giả là điều không đơn giản cho người giáo viên chút nào, nhất là khi một tiết phải truyền thụ tới hai bài thơ Cho nên, chính người thầy gián tiếp giúp các em biết cách thức tìm tòi, biết phương pháp để đi đến hiệu quả mà bộ môn văn yêu cầu
Từ trước tới nay, người giáo viên khi lên lớp chỉ nhằm truyền thụ cho học sinh hết những kiến thức trong các sách thiết kế đã có mà chưa thực sự tìm ra một cách dạy phù hợp cho mỗi bài để người học sinh rèn luyện được năng lực sáng tạo, phát huy tính tích cực, chủ động trong học tập của mình Bộ Giáo dục
và Đào tạo có chủ trương đổi mới sách giáo khoa, đổi mới phương pháp dạy-học là nhằm để nâng cao chất lượng dạy và dạy-học Chính vì thế, tôi rất trăn trở về việc làm sao để các thế hệ học sinh của mình cảm nhận được cái hay, cái đẹp của văn chương, hiểu được giá trị của môn văn là " Học văn là học cách làm người" rồi thêm yêu bộ môn văn hơn
Đứng trước tình hình đó, để khắc phục những khó khăn và đáp ứng yêu cầu giảng dạy trong giai đoạn hiện nay, thì người giáo viên phải tìm hiểu, bổ sung kiến thức từ các sách nghiên cứu, có sự đổi mới trong giảng dạy, mỗi bài phải tích hợp một cách hợp lý, soạn giáo án có chất lượng và giảng dạy, từ đó hướng dẫn học sinh học tập được tốt hơn Từ thực tế giảng dạy cho thấy, nếu trong tiết học nào có sự ứng dụng của các phương pháp dạy học tích cực hay đổi mới phương pháp thì học sinh sẽ hứng thú với bài học hơn, hiểu bài hơn Xuất
phát từ những lý do trên, tôi mạnh dạn đi sâu nghiên cứu đề tài “Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích hợp kiến thức liên môn vào dạy bài thơ
"
Chiều tối" của tác gia Hồ Chí Minh trong chương trình Ngữ văn 11”
1.2 Mục đích nghiên cứu
Trong chương trình Ngữ văn 11, có nhiều bài thơ khó như : những bài thơ thuộc thơ trung đại Việt Nam, hay phần thơ Đường Nhưng đề tài thì lại phong
phú và rất hay Thiên nhiên bao giờ cũng là nguồn cảm hứng bất tận trong thơ ca
mọi thời đại và thông qua hình ảnh đẹp đó của thiên nhiên ta sẽ thấy được tình
Trang 2
yêu với quê hương, đất nước ở mỗi nhà thơ Bài "Chiều tối" của Hồ Chí Minh là
bài thơ như thế Ở đó ,vừa mang tính giáo dục vừa mang tính nhân văn cao- một bài thơ thất ngôn tứ tuyệt Đường luật nguyên văn bằng chữ Hán với những từ ngữ đặc sắc, vần điệu, niêm luật rất chuẩn hệt như một áng thơ cổ điển Là một bài thơ tả cảnh ngụ tình Với đối tượng học sinh lớp 11 Trung Tâm GDTX, sự cảm nhận của các em còn nhiều hạn chế , do kinh nghiệm sống bởi các em chưa phải là người từng trải
Vậy người giáo viên khi dạy bài này, cần phải làm thế nào để tránh biến tiết học trở nên khô khan, qua loa đại khái cho kịp thời lượng Nhiệm vụ của người giáo viên là phải khắc sâu, mở rộng, nâng cao kiến thức, khêu gợi sự hứng thú học tập, làm cho giờ học diễn ra sôi nổi hơn, học sinh không còn cảm thấy mệt mỏi, nặng nề khi đến tiết Ngữ văn Một bài dạy thành công là sau bài dạy phải lắng lại cái hay, cái đẹp trong tác phẩm thơ văn Từ đó giúp các em thanh lọc hoá về mặt tâm hồn, góp phần hình thành và phát triển nhân cách toàn diện của học sinh Đó chính là mục đích để tôi vận dụng đổi mới phương pháp , dạy
bài thơ Chiều tối của tác giả Hồ Chí Minh theo hướng tích hợp nhằm làm cho
bài dạy nhẹ nhàng hơn mà hiệu quả đạt được vẫn cao
1.3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
- Ứng dụng đổi mới nội dung theo hướng tích cực vào việc tổ chức thiết
kế dạy văn bản “Chiều tối" của Hồ Chí Minh ( Ngữ Văn 11 tập 2)
- Tổ chức thực nghiệm, thực hiện dạy ở 2 lớp 11A; 11B TTGDTX Quảng Xương
1.4 Phương pháp nghiên cứu
+ Phương pháp tích hợp liên môn, tích hợp ngang với tiếng Việt
+ Các phương pháp thảo luận nhóm và sơ đồ tư duy
+ Phương pháp so sánh để rút ra hiệu quả giữa phương pháp dạy học này với phương pháp dạy học khác
+ Phương pháp thực nghiệm dạy học
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận
Trong chương trình môn Ngữ văn THPT, thơ trữ tình hiện đại Việt Nam
có số lượng khá lớn gắn liền với các đề tài, chủ đề khác nhau Thơ Hồ Chí Minh chiếm một vị trí quan trọng trong mảng thơ ấy và xuyên suốt chương trình Ngữ văn cấp THPT Ở mỗi một khối lớp thơ Hồ Chí Minh được đưa vào phù hợp với từng lứa tuổi học sinh Trong chương trình Ngữ văn 11 (tập 2) tác phẩm thơ
"Chiều tối" là bài thơ hay, mang dấu ấn riêng, tiêu biểu cho phong cách thơ Hồ Chí Minh- một phong cách độc đáo với "nội dung khảng khái, thấm thía, đi sâu vào tình cảm con người, chinh phục cả trái tim và khối óc của người ta, còn hình thức sinh động, giản dị, dễ hiểu, giàu tính dân tộc và tính nhân dân" (trang 186- Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh, NXB giáo dục) Từ đó, giúp người học sinh
hiểu rõ hơn về tâm hồn Bác, biết rung cảm trước cái đẹp, cái hay của tác phẩm
Đó là cái đích mà cả người dạy và người học cần hướng tới Nhưng thực tế thơ
Trang 3
Bác là những tác phẩm khó dạy, khó học vì: ngôn ngữ thì cô đọng, hàm súc (mỗi bài 4 câu), ngôn từ điêu luyện: kết hợp giữa cổ điển và hiện đại, dùng từ nhiều
hình ảnh, thể thơ tứ tuyệt Đặc biệt ở bài thơ "Chiều tối" bản phiên âm là thơ tứ
tuyệt cổ thi mang nhiều yếu tố Đường luật truyền thống về vần, ngắt nhịp, thanh, còn ở bản dịch là thơ lục bát dịu dàng, đằm thắm gợi cảm xúc thơ và gợi tính dân tộc Do vậy, có thể đề tài trong tác phẩm là quen thuộc nhưng vấn để đặt ra là làm sao trong một tiết dạy-học, học sinh lớp 11 có thể hiểu và cảm nhận được giá trị nội dung, nghệ thuật, hiểu về con người vị lãnh tụ đáng kính và đồng thời làm giàu thêm vẻ đẹp cho tâm hồn mình quả là điều khó khăn Vì vậy
cả người dạy và người học phải tìm hiểu bài thơ đó thật kĩ mới hiểu rõ nội dung
cơ bản của nó nhằm nâng cao chất lượng dạy học văn
2.2 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu
Có một thực tế mà người giáo viên Ngữ văn nào cũng biết, đó là học sinh ngày nay ngại học Văn, học miễn cưỡng, tiếp thu bài kém Có nhiều nguyên nhân nhưng một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến hiện tượng nêu trên phải kể đến chính là cách giáo viên vẫn quen truyền thụ kiến thức theo hướng một chiều, chưa khai thác triệt để nội dung bài giảng, chưa tạo sự hứng thú, khơi gợi niềm yêu thích bộ môn Ngữ văn ở các em Với tác phẩm “Chiều Tối” chỉ được dạy trong một tiết nhưng nhiều giáo viên tham kiến thức dẫn đến
tiết học cháy giáo án, độ thẩm thấu tác phẩm chưa đạt yêu cầu Đặc biệt thơ bác được viết bằng chữ Hán, mà đặc trưng của loại thơ này là “ý tại ngôn ngoại”,
khó khai thác dẫn đến chất lượng các giờ dạy thấp, học sinh chỉ nắm được nội dung mà chưa cảm nhận được vẻ đẹp trong tâm hồn Bác hoặc sự cảm nhận ở mức hời hợt, chưa có chiều sâu Nguyên nhân cơ bản là người giáo viên chưa tìm ra phương pháp đổi mới phù hợp hoặc là vẫn theo lối dạy học: thầy biết bao nhiêu thì truyền đạt kiến thức cho trò bấy nhiêu như người ta vẫn ví von là "
con tằm rút ruột nhả tơ" Tình hình này kéo dài nhiều năm nhưng vẫn chưa được
cải thiện
Quan điểm dạy học hiện nay theo chủ trương của Đảng, nhà nước và của toàn ngành là : mỗi người giáo viên phải cần tìm ra con đường dạy học phù hợp
để nhằm nâng cao chất lượng của mỗi giờ dạy Một giờ Ngữ văn thành công tức
là người thầy giữ đúng vai trò là người hướng dẫn, là một "trọng tài" phân định xem giải pháp nào học sinh đưa ra là đúng, phân tích vì sao giải pháp đó lại đúng hay sai và quan trọng hơn là giúp học sinh giải quyết vấn đề Đó là dạy học theo quan điểm tích hợp và đổi mới phương pháp dạy học Vì vậy ở đề tài này trong phạm vi của một sáng kiến tôi xin trình bày một số kinh nghiệm thực tiễn nhằm nâng cao chất lượng dạy học
Thống kê kết quả khảo sát trước khi áp dụng đề tài
TT Lớp Sĩ số
2
Trang 4
5
30 63,
8
2.3 Những đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích hợp kiến thức liên môn nhằm nâng cao hiệu quả trong giảng dạy
Như chúng ta đã biết, Ngữ văn là một môn học có thể tích hợp với nhiều
bộ môn khác, cũng là môn đổi mới phương pháp dạy học nhiều nhất: Từ sự tích hợp của ba phân môn ( , tích hợp kiến thức với các môn học khác, với kiến thức trong cuộc sống xã hội Đến vận dụng đổi mới trong bài giảng, trong việc củng
cố bài và làm bài tập như thảo luận nhóm, rồi sử dụng bản đồ tư duy Chính vì
thế khi dạy tác phẩm tôi đã kết hợp cả phần tích hợp và vận dụng một số
phương pháp đổi mới với khai thác những giá trị độc đáo của bài thơ mục đích
là vừa giúp các em cảm thụ văn chương vừa là rèn luyện nhân cách cho các em
2.3.1 Dạy học theo hướng tích hợp
2.3.1.1 Lựa chọn kiến thức để tích hợp vào bài dạy (tích hợp liên môn như môn: Lịch sử, GDCD.v.v )
Một tiết học văn, giáo viên phải làm nhiều việc: Hướng dẫn đọc, hiểu văn bản, bình những đoạn hay, song có một việc không thể không làm đó là giúp học sinh hình dung được không khí, hoàn cảnh tác phẩm ra đời Bởi tác phẩm văn học là sản phẩm ra đời trong một hoàn cảnh xã hội cụ thể Từ đó các em sẽ hiểu đúng về tác phẩm và mới thấy được cái hay của tác phẩm Vì vậy, việc chuẩn bị tốt khâu tái hiện hoàn cảnh ra đời của văn học là việc làm cần thiết, đó cũng là
cách tạo tích hợp liên môn cho tiết học Với bài thơ “Chiều tối" (Hồ Chí Minh)
giáo viên cần giới thiệu về tác giả Hồ Chí Minh Mặc dù, đây là một con người quen thuộc của nhiều thế hệ Việt Nam
Hoàn cảnh ra đời bài thơ Bài thơ được sáng tác vào cuối thu năm 1942, trên đường bị giải đi trong chiều buồn từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo, người tù cách mạng đã phấn chấn làm bài thơ này
Trong lúc việc nước trăm ngàn khó nhăn, trăm điều lo lắng song Bác vẫn rung cảm trước thiên nhiên và làm thơ gửi gắm tình cảm yêu mến thiên nhiên-thiên nhiên của tổ quốc thân yêu Do vậy yêu nhiên-thiên nhiên thì cũng chính là tác giả đang yêu tổ quốc
Như vậy, trong hoàn cảnh cuộc trường kỳ kháng chiến chống Pháp mới ở chặng đầu, còn chất chồng khó khăn gian khổ Nhưng, qua bài thơ, có thể thấy
vị lãnh đạo tối cao của dân tộc trong một thời kỳ đầy thử thách, vốn rất ung
dung , tự tại và lạc quan Chính vì vậy, khi dạy bài thơ "Chiều tôi" giáo viên cần tích hợp với môn lịch sử: bài thơ gắn liền với một thời kỳ đấu tranh trường kỳ
chống thực dân Pháp xâm lược Giáo viên liên hệ để học sinh hiểu những hi sinh, mất mát của ông cha ta để có được độc lập ngày hôm nay
Có thể nói, khi tìm hiểu tác giả và hoàn cảnh ra đời của bài thơ, học sinh sẽ hiểu
rõ hơn về con người của Bác Hồ Học tập và làm theo tấm gương, đạo đức của Bác nhất là ở phẩm chất của người chiến sĩ cách mạng, đó là luôn lạc quan, tin vào con đường cách mạng của dân tộc- một niềm tin tất thắng
2.3.1.2.Tích hợp kiến thức với phân môn tiếng Việt và Làm văn
Trang 5
Trong quá trình dạy tác phẩm"Chiều tối", tôi chú ý tích hợp với phân môn
tiếng Việt ở phần kiến thức của từ Hán - Việt, còn với phân môn Làm văn, tích hợp phần làm bài tập khảo sát về bộc lộ cảm xúc Qua đó, giúp các em nắm vững kiến thức từ ngữ cũng như rèn luyện kĩ năng viết văn
2.3.1.3 Tích hợp với các tác phẩm thơ hiện đại cùng thời
Văn học Việt Nam những năm 1947-1948 có rất nhiều bài thơ ca ngợi tinh thần quyết chiến quyết thắng của nhân dân ta trong cuộc kháng chiến chống
thực dân Pháp xâm lược, trong đó có bài tiêu biểu là: "Đồng chí" của Chính Hữu.
Khi dạy hai bài thơ của tác giả Hồ Chí Minh, người giáo viên nhắc qua một vài câu thơ để học sinh hình dung được cuộc chiến cam go đầy khó khăn thử thách nhưng cũng như Bác Hồ kính yêu của chúng ta, những người lính trong các bài thơ ấy rất lạc quan, đi theo tiếng gọi của Tổ quốc thiêng liêng
2.3.1.4 Tích hợp với các bài thơ trữ tình cùng tác giả, trong đó bộc lộ những thao thức, lo toan của người chèo lái con thuyền cách mạng
Trong thơ văn của Bác có nhiều nội dung tư tưởng, cảm hứng lớn nhưng
khi dạy hai bài thơ Chiều tối người giáo viên tích hợp với một nội dung thể hiện
trong một số bài thơ cùng chủ đề đó là những thao thức, lo toan của người chèo lái con thuyền cách mạng như:
" Lòng riêng riêng những bàn hoàn
Lo sao khôi phục giang san Tiên Rồng "(Đi thuyền trên sông Đáy)
Hay trong bài Tin thắng trận với hai câu thơ:
"Chuông lầu chợt tỉnh giấc thu
Ấy tin thắng trận Liên khu báo về"
Từ những câu thơ ấy, người học sinh sẽ hiểu được Bác luôn thường trực nỗi nhớ quê hương, Tổ quốc, say đắm trước cảnh đẹp của giang sơn gấm vóc, nhưng luôn luôn nêu cao trách nhiệm trong sự nghiệp cứu nước
2.3.2 Lựa chọn thời gian để tích hợp
Trong quá trình giảng dạy văn bản Chiều tối , khi tích hợp kiến thức tôi
chú ý tích hợp một cách hợp lí, những phần kiến thức nào có liên quan mới tích hợp để tránh sa đà, mất thời gian để học sinh vừa nắm bắt được kiến thức liên quan vừa cảm thụ được cái hay, cái đẹp của tác phẩm
2.3.3 Tìm cách thức tích hợp
Để tích hợp thành công thì người giáo viên phải chuẩn bị thật kĩ Đây chính là bước quan trọng nhất, hoàn thành tốt bước này là đạt được 70% trong đổi mới dạy học một tiết giảng văn Theo tinh thần đổi mới, hệ thống câu hỏi hợp lý phải phát huy tính năng động của chủ thể, năng lực sáng tạo của học sinh
Vì vậy đạt những yêu cầu sau:
- Hướng cho học sinh khai thác tốt nội dung của bài giảng
- Khơi gợi, gây hứng thú, phát huy được trí tuệ của học sinh với thơ của
Hồ Chí Minh, để bồi dưỡng nhân cách học trò Ngoài hai yếu tố trên hệ thống câu hỏi phải giúp các em trong quá trình chiếm lĩnh tác phẩm được rèn luyện nhân cách của mình Việc đặt câu hỏi phù hợp cũng là biện pháp để người giáo
Trang 6
viên biết các em nghĩ gì, nghĩ như thế nào, từ đó bồi dưỡng, bổ sung, uốn nắn những nhận thức lệch lạc nhằm hoàn thiện hơn nữa thêm nhân cách của các em
2.4 Lựa chọn phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao chất lượng giờ dạy
Tất cả các phương pháp dạy học là những kĩ năng, công cụ, cách thức truyền đạt kiến thức để giáo viên lựa chọn cho phù hợp với đặc thù của bộ môn
và thực tế của bài giảng Chính vì thế, tôi đã vận dụng phương pháp đổi mới
thảo luận nhóm và bản đồ tư duy trong quá trình giảng dạy văn bản thơ Chiều Tối Khi sử dụng hai phương pháp này, người giáo viên trở thành người hướng
dẫn học sinh thu nhận kiến thức và học sinh sẽ học sôi nổi, tiếp thu bài tốt hơn
và giờ học sẽ sinh động hơn nhiều
2.4.1 Phương pháp thảo luận nhóm
Thảo luận nhóm là một phương pháp có vai trò tích cực Nó có nhiều ưu điểm vì trong đó người học được phát huy tối đa, được bộc lộ những khả năng của bản thân và còn có thể học hỏi lẫn nhau tạo không khí thoải mái trong học tập Cũng qua quan sát hoạt động của thảo luận nhóm, giáo viên có thể đánh giá chính xác năng lực của từng học sinh, từ đó kịp thời điều chỉnh hoạt động dạy học cho phù hợp Chính ưu điểm đó nên tôi đã sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong bài dạy này mà cụ thể là trong phần tìm hiểu chi tiết hai câu thơ đầu của bài
"Chiều tối" Tôi cho học sinh tiến hành thảo luận nhóm bốn
2.4.2 Sử dụng bản đồ tư duy
Bản đồ tư duy, còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy, là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức, Đây là một dạng sơ đồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết nhưng lại giúp học sinh hệ thống hóa và nhớ lâu kiến thức Vì vậy, sau khi kết thúc bài học (phần củng cố bài), tôi đưa ra sơ đồ tư duy Việc đưa sơ đồ tư duy sẽ giúp
các em dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ, học sinh sẽ nhìn thấy "bức tranh" tổng thể mà
lại chi tiết, từ đó thấy hứng thú học tập hơn
2.4.3 Khai thác nội dung, nghệ thuật cụ thể của bài thơ
Xuất phát từ mục tiêu dạy học là phải làm sao để người học không chỉ nắm được những nội dung cơ bản của bài mà còn biết tìm tòi, đào sâu kiến thức, có sự liên
hệ kiến thức Nên ngoài những biện pháp và phương pháp sử dụng tôi trình bày
ở trên thì tôi còn chú ý khai thác về mặt nội dung và nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm Ðây cũng chính là mục tiêu cõ bản trong bài Kết hợp giữa các phương pháp và khai thác nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật người học sinh sẽ hiểu sâu hơn, khám phá hết vẻ đẹp của thơ Hồ Chí Minh
2.4.3.1 Khai thác nội dung
Dịch nghĩa từ phiên âm sang Tiếng Việt, đối chiếu dịch nghĩa, dịch thơ với phiên âm
Để giúp các em hiểu được văn bản, phân tích và cảm thụ văn bản thì giáo viên cần giúp học sinh dịch nghĩa từ phiên âm sang tiếng Việt Hiểu nghĩa từng chữ trong nguyên bản sau đó dịch nghĩa từng câu Từ đó học sinh đối chiếu bản phiên âm, dịch nghĩa và dịch thơ Như vậy học sinh sẽ tích luỹ được vốn Hán
Trang 7
Việt, hiểu được nghĩa gốc cũng là điều kiện để xuất phát khám phá nội dung bên trong So sánh sẽ giúp học sinh bồi dưỡng thêm kiến thức Hán Việt đồng thời biết khắc sâu từ ngữ quan trọng, khi so sánh cần lưu ý những từ dịch chưa sát
Căn cứ vào bản dịch nghĩa bài “Chiều tối” và những cảm nhận được qua
việc học bài thơ, giáo viên cần định hướng và tìm sự lý giải phù hợp với đối
tượng học sinh trên cơ sở những phát hiện của các em Bài "Chiều tối" đã được
bản dịch chuyển tải tương đối chính xác Nhưng ba chữ “ tầm túc thụ” thì bản dịch đã không nói đúng ý đồ của người viết Như vậy, nguyên bản so với bản dịch có nhiều điểm khác Bản dịch thơ đã chuyển từ tứ tuyệt cổ thi hết sức nghiêm túc, mang nhiều yếu tố Đường luật truyền thống về vần, ngắt nhịp, thanh sang thơ lục bát có đem lại sự dịu dàng, đằm thắm cho cảm xúc thơ hơn, gợi tính dân tộc hơn nhưng lại mất vẻ cổ kính, đường bệ, tôn nghiêm, cốt cách của thơ Đường, gắn với hình ảnh ông già có tiên cốt của phương Đông
Đối chiếu với phần dịch nghĩa đã nói ở trên thì ý thơ ở từng câu có nhiều thay đổi Ví dụ: Người dịch đã không nói được những điều quan trọng của nguyên tác Hai tiếng “cô vân” vẫn mang màu sắc nhân hóa rất chủ quan.Nó là
“ mây cô đơn”, nó có nỗi niềm, có hoàn cảnh, có thân phận Đó hoàn toàn không phải là “chòm mây”, chòm mây không diễn tả được tâm tình, cảm xúc, không gợi cảm bằng “cô vân”
Vì vậy, dạy bài này không nên hoàn toàn dựa vào bản dịch mà chỉ khai thác các ý tương đồng với nguyên bản, còn hình thức thì nên khai thác nghệ thuật cổ thi tứ tuyệt hoàn chỉnh của nguyên bản Nguyên bản có nhiều hình ảnh
và từ ngữ tương đồng với các hình ảnh và từ ngữ của thơ cổ Trung Quốc, đặc biệt là thơ Đường Cả tứ thơ cũng vậy Ta như nhớ lại sự tương đồng đó:
"Dạ bán chung thanh đáo khách thuyền"(Phong kiều dạ bạc -Trương Kế)
Thu thủy cộng trường thiên nhất sắc (Phú Đằng Vương của Vương Bột)
Bác đã sử dụng cổ thi với nhiều nét sáng tạo trong nguyên bản, cần được phân tích làm rõ vẻ đẹp, sức sống và tinh thần thời đại mới, khác với thơ Đường, ngay cả khi kế thừa cách miêu tả không gian (thơ Phương Đông truyền thống chú ý đến toàn cảnh và sự hòa hợp, thống nhất các bộ phận trong toàn thể, không miêu tả tỉ mỉ các chi tiết)
Và hơn hết, giáo viên cần hướng dẫn học sinh thấy được tâm hồn nhạy cảm, thưởng thức thiên nhiên đến quên cả giấc ngủ
Giáo viên nên có cách giải thích phù hợp để giúp học sinh hiểu nhưng cách giải thích nào cũng không thể thoát ly văn bản, thoát ly hoàn cảnh lịch sử cụ thể của
nó Đây là cốt lõi của hoạt động đổi mới trong phương pháp dạy học
2.4.3.2 Tập trung khai thác biện pháp nghệ thuật trong bài thơ và các từ
có tính chất “chìa khoá”
Thực tế cho thấy học thơ chữ hán mà không đối chiếu với bản phiên âm là điều tối kỵ Trong sách giáo khoa đã có mục giải nghĩa từ phiên âm Giáo viên nên hướng dẫn học sinh tìm thấy cái hay, cái sâu sắc của một số từ gốc ở văn bản phiên âm, cái mà có thể mất đi trong khi dịch Tuy sử dụng bút pháp ước lệ của thơ cổ nhưng hai câu thơ đầu bài “Chiều tối” vẫn nói đúng hoàn cảnh riêng của
Trang 8
Bác Người đọc có thể hình dung cảnh người tù bị áp giải quan sát cảnh vật, ngẩng mặt lên trời nhận ra hình ảnh cánh chim bay mỏi mệt và chòm mây trôi ngang qua bầu trời Cảnh phảng phất một nỗi buồn hiu quạnh Điều này được thể hiện rõ trong
nguyên bản chữ Hán: “Cô vân mạn mạn độ thiên không” (Một chòm mây đơn lẻ
chậm chạp trôi ngang qua bầu trời)
Bút pháp nghệ thuật của Bác ở hai câu cuối có một nét đặc sắc rất đáng lưu
ý Trong nguyên văn chữ Hán Bác không dùng từ nào nói về tối nhưng vẫn gợi lên được thời gian chuyển từ chiều đến tối một cách tự nhiên Tác giả đã sử dụng nghệ thuật dùng ánh sáng để gợi tả bóng tối Lò than rực hồng từ trước nhưng khi trời còn sáng nhìn chưa rõ, khi bóng đêm buông xuống thì ánh lửa lò than bỗng rực rỡ hẳn lên Bản dịch đã đưa thêm vào một chữ tối làm mất đi khá nhiều vẻ đẹp của thơ Bác
Với đối tượng học sinh lớp 11, các em hiểu được nghệ thuật đặc sắc của bài thơ không phải là điều dễ, giáo viên cần lưu ý nhấn mạnh Qua đó hiểu một
chất thơ mới mẻ " vừa hồn nhiên, tự nhiên, vừa thâm trầm sâu sắc, vừa trẻ trung hiện đại, vừa đậm đà phong vị cổ điển, vùa đầy chất thép kiên cường, vừa chan chứa tình nhân đạo và dạt dào cảm xúc trước vẻ đẹp của thiên nhiên" (Trích "Phong cách nghệ thuật" - Nguyễn Ái Quốc- HCM, SGK Văn học 12, ban
KHXH)
Như vậy, để có một giờ dạy thành công thì ngoài sự chuẩn bị kiến thức và tìm các phương pháp phù hợp để truyền thụ kiến thức của giáo viên như đã trình bày ở trên thì còn phải kể đến vai trò của người học sinh Trước tiên, để học sinh
có thể học tốt bài thơ này trên lớp, tôi hướng dẫn các em về nhà tìm hiểu về lịch
sử nước ta những năm 1940-1945, tìm các bài thơ cùng chủ đề về thiên nhiên, của cùng tác giả Hồ Chí Minh và những bài thơ tiêu biểu cùng thời đại này Sau
đó, hướng dẫn các em chuẩn bị kiến thức ở sách giáo khoa Trong sách, đưa ra 7 câu hỏi, trong đó tôi đặc biệt chú ý đến câu hỏi 7 vì đây là câu hỏi khó hơn
Để học sinh chuẩn bị bài chu đáo tôi hướng dẫn các em trả lời câu hỏi dựa vào từ ngữ ở trong từng câu của bài thơ,các em chú ý hai câu thơ đầu của bài thơ
để từ đó chỉ ra được nét đẹp trong bài thơ Khi đã tìm ra hướng dạy cho bài và hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài, soạn bài, tôi chính thức lập kế hoạch dạy văn
bản thơ Chiều tối của tác giả Hồ Chí Minh
Giáo án thực nghiệm
Chiều tối (Mộ)
Hồ Chí Minh
-I Mục tiêu kiến thức cần đạt
1 Về kiến thức
- Cảm nhận được hình tượng thiên nhiên và bức tranh cuộc sống con người trong bài thơ
- Vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh: dù trong hoàn cảnh khắc nghịêt đến đâu vẫn luôn hướng về ánh sáng, sự sống và tương lai
Trang 9
- Hiểu được vẻ đẹp cổ điển và tinh thần hiện đại của bài thơ
2 Về kỹ năng
- Rèn kỹ năng phân tích tác phẩm thơ trữ tình
3 Về thái độ:
- Củng cố thêm lòng yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống lao động của con người
- Bồi đắp thêm tinh thần lạc quan, yêu đời
II Phương pháp, phương tiện
1 Phương pháp
- Phương pháp đọc - hiểu
- Phương pháp đàm thoại
- Phương pháp giảng bình
- Phương pháp làm việc nhóm
2 Phương tiện
SGK Ngữ văn 11 - tập 2, sách giáo viên, giáo án, bảng viết, máy chiếu
III Tiến trình tổ chức dạy - học
1 Ổn định lớp:
2 Giới thiệu bài mới: Ở tiết học trước các em đã được tìm hiểu về tập
thơ “Nhật ký trong tù” của chủ tịch Hồ Chí Minh, trong tiết học hôm nay cô trò chúng ta sẽ cùng nhau phân tích một tác phẩm cụ thể của Người đó là bài thơ Chiều Tối Đây là một trong số những bài thơ đặc sắc nhất trong tập thơ Nhật ký
trong tù, đồng thời cũng là bài thơ tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của Bác.
Hoạt động của GV và HS Nội dung kiến thức cần đạt
HĐ 1: Hướng dẫn tìm hiểu chung về tác
phẩm
- GV: nhắc lại đôi nét về tác giả Hồ Chí
Minh:
+ Hồ Chí Minh (1890- 1969), quê: Nam
Đàn, Nghệ An Người không chỉ là một
nhà chính trị lỗi lạc mà còn là một nhà
văn, nhà thơ lớn của dân tộc
+ Phong cách nghệ thuật của Hồ Chí
Minh: vừa cổ điển vừa hiện đại
+ Một số tác phẩm đã được học ở THCS:
Tức cảnh Pác Pó, Ngắm trăng, Đi đường
? GV: Dựa và phần chuẩn bị bài ở nhà và
phần Tiểu dẫn trong SGK, em nào cho cô
biết, hoàn cảnh ra đời của bài thơ Chiều
tối và vị trí của nó trong toàn bộ tập thơ
Nhật ký trong tù?
Gv tích hợp với một số bài thơ ra đời
trong những năm 1940-1945
- HS dựa vào phần chuẩn bị bài ở nhà và
I Tìm hiểu chung
1 Hoàn cảnh sáng tác:
+ Bài thơ được sáng tác vào khoảng 4 tháng đầu Bác bị cầm
tù – đây là quãng thời gian vô cùng cực khổ của Người
+ Bài thơ Chiều tối được khỏi
hứng ở cuối chằng đường chuyển lao của Bác từ Tĩnh Tây đến
Trang 10
phần Tiểu dẫn (SGK) và trả lời
- GV nhật xét, chốt ý
- HS chú ý lắng nghe và ghi chép ý chính
- GV: Định hướng HS cách đọc bài Mời
1 – 2 HS trong lớp đọc bài thơ
- HS đọc bài theo định hướng của GV
? GV: Từ văn bản vừa đọc, em hãy cho
cô biết thể thơ và cách phân chia bố cục
của bài thơ này?
- HS quan sát văn bản và trả lời câu hỏi
- GV nhận xét và cho ghi ý chính
- HS ghi bài
Thiên Bảo vào lúc chiều tối
2 Vị trí của bài thơ:
Chiều tối là bài thơ thứ 31 trong tập Nhật ký trong tù, sau bài thơ
Đi đường (Tẩu lộ).
3 Xác định thể thơ và phân chia bố cục văn bản:
- Thể thơ: Bài thơ được viết theo thể thơ thất ngôn tứ tuyệt
- Bố cục: Với thể thơ tứ tuyệt, bài thơ có thể tiếp cận theo 2 hướng + Theo kết cấu: đề - thực – luận – kết
+ Theo bố cục 2 phần: hai câu đầu (bức tranh thiên nhiên); hai câu cuối (bức tranh sinh hoạt của con người)
=> Từ đặc điểm nghệ thuật chúng ta sẽ phân tích bài thơ theo hướng thứ hai
HĐ 2: Hướng dẫn đọc – hiểu chi tiết
Thảo luận nhóm - phần tích hợp với
môn lịch sử.
1 Hai câu thơ đầu: bức tranh thiên nhiên
? GV: Ở hai câu thơ đầu cảnh thiên nhiên
chiều tối được miêu tả qua những chi tiết,
hình ảnh nào?
- HS tìm hiểu văn bản, trả lời
- GV nhận xét
? GV: Em hãy đối chiếu phần nguyên tác
và phần dịch thơ Từ đó, hãy chỉ ra sự
khác biệt giữa chúng?
- HS: Đọc lại hai câu thơ, tìm chi tiết và
trả lời
- GV: Nhận xét, chốt ý, bình thêm: Nếu
như câu thơ ở nguyên tác dựng lại cả quá
trình vận động của “chòm mây”, “cánh
chim” thì ở bản dịch thơ chỉ thông báo
cho người đọc về sự vật đó
- HS: Chú ý ghi chép
? GV: Em có nhận xét gì về hình ảnh
II Đọc – hiểu văn bản
1 Hai câu thơ đầu : bức tranh thiên nhiên
- Mở đầu bài thơ, tác giả đã vẽ lên một bức tranh thiên nhiên vùng sơn cước trong buổi chiều
tà với hai nét vẽ chính là: “cánh chim” và “chòm mây”
- Sự khác biệt giữa bản dịch thơ với phần nguyên tác:
+ Bản dịch thơ đã bỏ mất đi chữ
“cô”: cô đơn, lẻ loi + Bản dịch, dịch chữ “mạn mạn” (lững lờ) thành “trôi nhẹ”
=> Bản dịch chưa thật chính xác
- Hai hình ảnh “cánh chim” và
“chòm mây” vừa là ảnh thực đồng thời cũng là những hình ảnh quen thuộc trong thơ ca xưa