Từ thực trạng của vấn đề trên, tôi đã lựa chọn sáng kiến “Tích hợp kiến thức liên môn Ngữ Văn, Địa Lý trong dạy học Lịch Sử 10, 11, 12 ở trường Trung tâm GDNN-GDTX Đông Sơn” để nhằm giúp
Trang 11 PHẦN MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chọn đề tài:
Lịch sử cũng như các môn học khác, có vai trò tác động đến con ngườikhông chỉ về trí tuệ mà còn cả về tư tưởng, tình cảm Bên cạnh đó, còn góp phầnxây dựng con người phát triển hoàn thiện về: “ĐỨC-TRÍ-THỂ-MĨ” Ở nhữngmức độ khác nhau Nếu Văn học giúp học sinh thấy được cái hay, cái đẹp trongthơ ca để càng yêu quý hơn con người, dân tộc Việt nam thì thông qua Lịch sử,các em không chỉ thấy được quá trình phát triển của đất nước, một dân tộc màrộng hơn là cả một xã hội loài người Ngoài ra nó còn góp phần quan trọng trongviệc hình thành, bồi dưỡng nhân sinh quan, thế giới quan khoa học Như vậy, sovới các môn học khác thì môn Lịch sử có nhiều ưu thế trong việc giáo dục tưtưởng, tình cảm đối với thế hệ trẻ Những kiến thức Lịch sử không chỉ đơn thuầndạy cho các em biết yêu, ghét trong đấu tranh giai cấp, biết yêu quý lao động màcòn góp phần định hình cho học sinh cách ứng xử đúng đắn trong cuộc sống.Bởi “ Bắt nguồn từ một sự thực là trong khoa học Lịch sử có những yếu tố nghệthuật”
Mặc dù có vai trò, chức năng, nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục thế hệtrẻ, nhưng hiện nay, việc dạy học Lịch sử chưa hoàn thành tốt vai trò của mình
và một thực tế đáng buồn là học sinh không thích học môn Lịch sử, xem nhẹmôn Lịch sử Các em tiếp thu kiến thức một cách hời hợt, thiếu chính xác, thiếu
hệ thống Vì đa phần các em cho rằng học Lịch sử phải ghi nhớ quá nhiều sựkiện khô khan, Lịch sử là một môn học nghiên cứu về quá khứ mà quá khứ làcái đã qua không thể thay đổi nên chỉ học cho qua chứ không có gì vận dụng vàothực tế
Tình trạng trên do nhiều nguyên nhân gây nên song cơ bản không phải dobản thân môn Lịch sử mà do quan niệm, phương pháp dạy học chưa phù hợp,chưa đáp ứng được yêu cầu môn học đề ra Giáo viên dạy Lịch sử chưa phát huyđược thế mạnh của bộ môn, chưa chỉ ra cho các em nhận thức được đây là bộmôn khoa học, cần phải só sự học tập, nghiên cứu nghiêm túc Giáo viên chưathể hiện được không khí của lịch sử trong giờ học nên để học sinh rơi vào tìnhtrạng thụ động, chưa phát huy được tính tích cực của học sinh làm cho khôngkhí học tập mệt mỏi, làm cho giờ học trở nên khô khan, nặng nề
Từ thực trạng của vấn đề trên, tôi đã lựa chọn sáng kiến “Tích hợp kiến thức liên môn Ngữ Văn, Địa Lý trong dạy học Lịch Sử 10, 11, 12 ở trường Trung tâm GDNN-GDTX Đông Sơn” để nhằm giúp giáo viên lịch sử có thể áp
dụng vào giảng dạy một cách sinh động, giúp cho học sinh hứng thú hơn với bộmôn lịch sử trong chương trình lịch sử cấp THPT
1.2 Mục đích nghiên cứu
Mục đích của việc thực hiện sáng kiến là giúp học sinh hình thànhphương pháp liên môn để nhận thức tốt vấn đề lịch sử, đồng thời có thể áp dụng
Trang 2được các kĩ năng trong từng tình huống cụ thể Giúp học sinh ghi nhớ, và ápdụng nhanh chóng, hiệu quả phương pháp liên môn trong học tập môn Lịch Sử,
từ đó giúp học sinh củng cố khắc sâu và mở rộng kiến thức không chỉ là Lịch sửnói riêng mà cả kiến thức về Văn học cũng như Địa lý nói chung
Giáo viên kết hợp nhiều phương pháp dạy học trong một bài học sẽ làmthay đổi tâm lý, tạo sự bất ngờ, không làm cho học sinh nhàm chán Kết hợpphương pháp giảng dạy truyền thống khi áp dụng dạy học liên môn Văn-Sử-Địa
ở trường Trung tâm GDNN-GDTX Đông Sơn là một minh chứng làm tăng thêmhiệu quả dạy học Lịch sử
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Đề tài này, tập trung nghiên cứu về thực trạng học tập môn Lịch sử củahọc sinh khối 10, 11, 12 tại Trung tâm GDNN- GDTX Đông Sơn, đồng thời tìmhiểu những giải pháp, cách thức giúp học sinh yêu thích bộ môn này và có hiệuquả cao trong kì thi tốt nghiệp THPT
1.4 Phương pháp nghiên cứu
Vận dụng kiến thức liên môn văn học, địa lí khắc sâu và lý giải các sự kiện,hiện tượng, vấn đề lịch sử:
- Mở rộng, lý giải, bình luận, đánh giá các sự kiện lịch sử trong nước từthời cổ đại đến thời cận đại, hiện đại
- Mở rộng, lý giải, bình luận, đánh giá các sự kiện lịch sử thế giới từ thời cổđại đến thời cận đại, hiện đại, từ đó liên hệ tình hình trong nước
Liên hệ, so sánh, hướng dẫn, phân loại các hiện tượng, vấn đề lịch sử để
có thể giải quyết các câu hỏi, tình huống khó
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến
Theo từ điển Giáo dục học: “Tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”.
Trong dạy học (DH) các bộ môn, tích hợp được hiểu là sự kết hợp, tổ hợpcác nội dung từ các môn học, lĩnh vực học tập khác nhau (theo cách hiểu truyềnthống từ trước tới nay) thành một “môn học” mới hoặc lồng ghép các nội dungcần thiết vào những nội dung vốn có của môn học, ví dụ: lồng ghép nội dunggiáo dục dân số, giáo dục môi trường, giáo dục an toàn giao thông trong cácmôn học Đạo đức, Tiếng Việt hay Tự nhiên và xã hội… xây dựng môn học tíchhợp từ các môn học truyền thống
Dạy học tích hợp trong nhà trường sẽ giúp học sinh học tập thông minh vàvận dụng sáng tạo kiến thức, kĩ năng, phương pháp của khối lượng tri thức toàndiện, hài hòa và hợp lí trong giải quyết các tình huống khác nhau và mới mẻtrong cuộc sống hiện đại
Trang 3Dạy học liên môn Văn-Sử-Địa là một trong những nguyên tắc quan trọngtrong dạy học nói chung và dạy học Lịch Sử nói riêng, đây được coi là một quanniệm dạy học hiện đại, nhằm phát huy tính tích cực của học sinh, đồng thời nângcao chất lượng giáo dục.
Từ năm học 2012 – 2013, Bộ GD&ĐT đã đưa vấn đề vận dụng kiến thứcliên môn vào giảng dạy trong các trường phổ thông Tuy nhiên đây là một hìnhthức dạy học mới, giáo viên chưa được tiếp xúc nhiều và chưa có kinh nghiệmgiảng dạy Vì vậy việc vận dụng kiến thức liên môn trong giảng dạy các bộ môncòn gặp nhiều khó khăn lúng túng
2.2.2 Khó khăn:
Môn lịch sử là bộ môn có vai trò quan trọng, qua đó học sinh có thể hiểubiết về lịch sử dân tộc và thế giới, từ đó hoàn thiện và phát triển nhân cách conngười Tuy nhiên, thực trạng của việc dạy và học lịch sử trong nhà trường phổthông hiện còn những tồn tại là nội dung của nhiều bài giảng lịch sử rất khôkhan với nhiều sự kiện lịch sử nặng về chiến tranh cách mạng, ít đề cập về lịch
sử văn hóa, nghệ thuật, chưa xen kẽ với văn học, khoa học…nên chưa tạo được
sự hứng thú học sử đối với học sinh Học sinh còn hiểu một cách rời rạc, khôngnắm được mối quan hệ hữu cơ giữa các tri thức thuộc lĩnh vực đời sống xã hội,
về kiến thức liên môn
Yêu cầu hiểu biết lịch sử, nhu cầu cuộc sống hiện tại và tương lai đặt chogiáo viên lịch sử nhiệm vụ: làm thế nào nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử,kích thích sự hứng thú học sử cho học sinh Để hoàn thành nhiệm vụ này đòi hỏigiáo viên dạy sử không chỉ có kiến thức vững vàng về bộ môn lịch sử mà cònphải có những hiểu biết vững chắc về các bộ môn địa lý, văn học, nghệ thuật,khoa học…để vận dụng vào bài giảng lịch sử làm phong phú và hấp dẫn thêmbài giảng
2.3 Các biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề:
2.3.1 Với chương trình lịch sử lớp 10
Bài 5: “Trung Quốc thời phong kiến” Ở bài này, kiến thức địa lí được vận
dụng để xác định lược đồ, bản đồ Trung Quốc thời phong kiến, về Vạn lí trường
Trang 4thành thời Tần Từ đó học sinh hiểu được tình trạng cát cứ của Trung Quốctrước thời Tần và tại sao nhà Tần xây dựng Vạn lí trường thành
Vạn lí trường thành của Trung Quốc
Kiến thức văn học sẽ hỗ trợ học sinh mở rộng và khắc sâu hơn về sự pháttriển của Trung Quốc thời Đường Ví dụ: Thơ Đường phát triển rực rỡ Học sinh
có thể liên hệ các bài thơ nổi tiếng của Lí Bạch (“Xa ngắm thác núi Lư”), ĐỗPhủ (“Bài ca nhà tranh bị gió thu phá”), Bạch Cư Dị (“Tì bà hành”) Hoặc liên
hệ kiến thức liên môn, học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử Trung Quốc thông quanhận thức thành tựu văn hóa Trung Quốc thời Minh-Thanh Các bộ tiểu thuyếtnổi tiếng, như: Tam quốc diễn nghĩa miêu tả cuộc đấu tranh về quân sự, chính trịphức tạp giữa ba nước Ngụy, Thục, Ngô, liên hệ trong văn học với đoạn trích
“Hồi trống cổ thành”; Tác phẩm Thủy hử tường thuật cuộc khởi nghĩa nông dân
do Tống Giang lãnh đạo chống chế độ phong kiến của nông dân Trung Quốc
Tam quốc diễn nghĩa- La quán Trung
Trang 5Thủy Hử- Thi Nại Am
Bài 11: “Tây Âu thời hậu kì trung đại” Ở bài này, kiến thức địa lí được
vận dụng dùng lược đồ để xác định các cuộc phát kiến địa lí lớn trên thế giới
Về văn học, có thể liên hệ cho học sinh cả ba thể loại thơ, kịch, tiểu thuyết
của nền văn hóa phục hưng, với các tác giả nổi tiếng như Miguel de Cervantes
(1547-1616, Tây Ban Nha), tác phẩm nổi tiếng là Đôn Kihôtê, Wiliam Shakespeare (1564-1616, Anh) với các tác phẩm như: Romeo và Juliet, Hamlet,
Othello, Đêm thứ mười hai,…
Trang 6Bài 15: “Thời Bắc thuộc và cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc” Ở bài
này, kiến thức địa lí được vận dụng dùng lược đồ để xác định địa bàn cuộc khởinghĩa Hai Bà Trưng và cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Hán
Trang 7Kiến thức văn học sẽ hỗ trợ học sinh về tinh thần yêu nước, khí thế của
cuộc khởi nghĩa: "Bà trưng quê ở châu phong, Giận người tham bạo thù chồng
chẳng quên, Chị em nặng một lời nguyền, Phất cờ nương tử thay quyền tướng quân, Ngàn tây nổi áng phong trần, Ầm ầm binh mã xuống gần Long Biên, Hồng quần nhẹ bước chinh yên, Đuổi ngay Tô Định dẹp yên biên thành, Đô kì đóng cõi Mê Linh, Lĩnh Nam riêng một triều đình nước ta " (trích Đại Nam quốc sử diễn ca).
Bài 19: “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm trong các thế kỉ X –
XV” Ở bài này, việc ứng dụng CNTT được thể hiện qua việc sử dụng nguồn tài
liệu trên các trang web, chủ yếu là trang wikipedia, với các thuật ngữ khó hiểu:như “tiên phát chế nhân”, “vườn không nhà trống”, … các hình ảnh về các trậnđánh trong bài học
Kiến thức địa lý được vận dụng dùng lược đồ, bản đồ để xác định các trậnquyết chiến chiến lược, hướng tiến công của ta và của địch của địch…
Kiến thức văn học sẽ hỗ trợ nhằm hiểu rõ tinh thần yêu nước của nhândân ta cùng với chiến lược đánh giặc của các vị tướng Ví dụ, phần cuộc khángchiến chống Tống thời Lí, Lí Thường Kiệt đã sử dụng chiến thuật chiến tranh
tâm lí, đọc bài thơ “Nam quốc sơn hà” để khích lệ quân ta đánh giặc và làm nao
núng tinh thần quân giặc; hoặc trong kháng chiến chống Mông – Nguyên, bài
“Hịch tướng sĩ” của Trần Quốc Tuấn đã thể hiện rõ tinh thần yêu nước, lòng
căm thù giặc của tướng sĩ và quân dân Đại Việt ta đương thời
Nam quốc sơn hà Hịch tướng sĩ
Bài 25: “Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ
Tổ quốc cuối thế kỉ XVIII” Ở bài này, kiến thức địa lí được vận dụng dùng lược
đồ để xác định về công cuộc thống nhất đất nước cuối thế kỉ XVIII, các trậnquyết chiến chiến lược, hướng tiến công của ta và của địch…
Trang 8Kiến thức văn học sẽ hỗ trợ học sinh hiểu rõ công lao của Quang Trung –
Nguyễn Huệ qua một số vần thơ, như “Anh hùng áo vải, Đánh bại quan Thanh,
Lên ngôi hoàng đế”, “Một trận rồng lửa giặc tan tành, Bỏ thành cướp đó trốn cho nhanh, Ba quân đội ngũ chỉnh tề tiến, Trăm họ chật đường vui tiếp nghênh ”.
Trang 9Chân dung anh hùng áo vải Nguyễn Huệ
2.3.2 Với chương trình lịch sử lớp 11
Bài 5: «Các nước Đông Nam Á cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX» Ở bài này,
kiến thức địa lí được vận dụng dùng lược đồ để xác định toàn cảnh các nướcĐông Nam Á, đặc biệt cần xác định Đông Nam Á có vị trí chiến lược quantrọng, nên dễ bị nhòm ngó và trở thành mục tiêu xâm lược của thực dân phươngTây
Bài 7: « Những thành tựu văn hóa thời cận đại » Ở bài này, kiến thức
văn học được vận dụng linh hoạt, giúp học sinh liên hệ nhiều chiều, hiểu sâu vàrộng nội dung bài học Ví dụ: Thành tựu văn học buổi đầu thời cận đại, liên hệ
nhà văn La Phông ten (Pháp) với những câu chuyện ngụ ngôn nổi tiếng (“Con
Trang 10cáo và chùm nho”, “Chó sói và cừu” ) Thành tựu văn học cuối thế kỉ XIX đầu
thế kỉ XX cần liên hệ nhà văn Víchto Huygô (Pháp) với bộ tiểu thuyết “Những
người khốn khổ”, Lép Tônxtôi (Nga) với “Chiến tranh và hòa bình”, Lỗ Tấn
(Trung Quốc) với “AQ chính truyện”
Bài 9: « Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 » Ở bài này, kiến thức
địa lý được vận dụng dùng lược đồ xác định toàn cảnh nước Nga, một đất nướcrộng lớn vắt qua 2 châu lục Á-Âu, nơi diễn ra cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩađầu tiên trên thế giới
Kiến thức văn học được vận dụng giúp học sinh hiểu hơn về ảnh hưởngcủa Cách mạng tháng Mười Nga đối với cách mạng Việt Nam, như nhà văn Chu
Hà đã viết: “Trong bão táp theo tay Người vẫn gọi, Dẫu Đảng ta còn trong
bóng tối, Mà phong trào đã sôi nổi công khai, Phấn khởi thay niềm hi vọng tương lai”, hay nhà thơ Chế Lan Viên cũng có những vần thơ kiệt tác “ Kìa mặt trời Nga bừng chói ở phương Đông, Cây cay đắng đã ra mùa quả ngọt, Người cay đắng đã chia phần hạnh phúc, Sao vàng bay theo liềm búa công nông, Luận cương đến Bác Hồ Và Người đã khóc, Lệ Bác Hồ rơi trên chữ Lênin, Bốn bức tường im nghe Bác lật từng trang sách gấp, Tưởng bên ngoài, đất nước đợi mong tin ” Những tư tưởng vĩ đại của Lênin và Cách mạng tháng
Trang 11Mười Nga có ý nghĩa rất quan trọng đối với tiến trình cách mạng thế giới vàcách mạng Việt Nam.
Lênin và Cách mạng tháng Mười Nga
Bài 21: « Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Việt Nam trong
những năm cuối thế kỉ XIX » Ở bài này, kiến thức địa lý được vận dụng dùng
lược đồ để xác định phong trào Cần vương chống Pháp cuối thế kỉ XIX Qualược đồ, học sinh có thể khai thác nơi diễn ra vụ biến Kinh thành Huế, nơi banchiếu Cần vương, toàn cảnh diễn biến phong trào Cần vương, nơi có cuộc khởinghĩa tiêu biểu,
Lược đồ khởi nghĩa phong trào Cần Vương
Kiến thức văn học được vận dụng giúp học sinh hiểu hơn về lãnh tụ cuộc
khởi nghĩa Hương Khê (Phan Đình Phùng): “Cần vương xuống hịch ruổi sao,
Phải lấy máu đào đền đáp giang sơn, Mười lăm quân thứ rõ ràng, Suốt từ Thanh Hóa đi sang Quảng Bình, Trong tay mấy vạn tinh binh, Đã trừ quân đạo lại bình quân Tây”.
Trang 12Bài 23: « Phong trào yêu nước và cách mạng Việt Nam đến Chiến tranh
thế giới thứ nhất (1914) » Kiến thức văn học được vận dụng giúp học sinh hiểu
hơn về hai nhân vật yêu nước kiệt xuất đầu thế kỉ XX (Phan Bội Châu, Phan
Châu Trinh) Chẳng hạn, Phan Bội Châu có bài thơ Chúc Tết Thanh Niên:
“Dậy! Dậy! Dậy! Bên án một tiếng gà vừa gáy, Chim trên cây liền ngỏ ý chào
mừng, Xuân ơi xuân, xuân có biết cho chăng? Thẹn cùng sông, buồn cùng núi, tủi cùng trăng ” Phan Châu Trinh có bài “Đập đá ở Côn Lôn”: “Làm trai đứng giữa đất Côn Lôn, Lừng lẫy làm cho lở núi non, Xách búa đánh tan năm bảy đống, Ra tay đập bể mấy trăm hòn, Tháng ngày bao quản thân sành sỏi, Mưa nắng chi sờn dạ sắt son, Những kẻ vá trời khi lỡ bước, Gian nan nào xá sự con con”.
2.3.3 Với chương trình lịch sử lớp 12
Bài 1: « Sự hình thành trật tự thế giới mới sau chiến tranh thế giới thứ 2 »
Bản đồ Thế giới năm 1962 với các phe liên kết
Ở bài này, kiến thức địa lý được vận dụng dùng bản đồ để xác định cụcdiện toàn thế giới với đặc trưng nổi bật phân chia 2 cực Đông-Tây (sẽ sử dụngCNTT, máy chiếu - chiếu rõ các màu nổi bật của mỗi phe) Học sinh sẽ được tìm
hiểu về trật tự thế giới, sự phân chia 2 cực Ianta, thế giới trong tình trạng Chiến
tranh lạnh Qua lược đồ, học sinh có thể khai thác những nơi chịu ảnh hưởng
của Liên Xô, những nơi chịu ảnh hưởng của Mĩ, xác định các nước trung lập.Học sinh cũng có thể xác định được rằng sự phân chia Đông-Tây không đơnthuần theo mặt địalí, mà chủ yếu theo yếu tố chính trị Học sinh có thể liên hệtới ngày nay và rút ra rằng quan hệ quốc tế không phải là thứ bất biến, nhưng xuthế trong quan hệ quốc tế là hòa bình, hợp tác, cùng phát triển, một trật tự thếgiới đa cực đang hình thành, trong đó mỗi quốc gia dù lớn hay nhỏ đều có vaitrò và trách nhiệm trước những vấn đề toàn cầu đang nảy sinh