Một số biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy tác phẩm truyện ngắn văn học việt nam ở trung tâm GDTX thành phố thanh hóa

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ TRUNG TÂM GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN THÀNH PHỐ THANH HOÁ SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIẢNG DẠY TÁC PHẨM TRUYỆN NGẮN

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRUNG TÂM GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN

THÀNH PHỐ THANH HOÁ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIẢNG DẠY TÁC PHẨM TRUYỆN NGẮN VĂN HỌC VIỆT NAM Ở TRUNG TÂM GDTX THÀNH PHỐ

THANH HOÁ

Người thực hiện: Lê Thị Liên

Chức vụ : Tổ trưởng chuyên môn

SKKN thuộc bộ môn : Ngữ văn

THANH HOÁ NĂM 2017

MỤC LỤC

Trang

I Mở đầu:

1.1 Lý do chọn đề tài 03

1.2 Mục đích nghiên cứu 04

1.3 Đối tượng nghiên cứu 04

1.4 Phương pháp nghiên cứu 04

II Nôi dung của sáng kiến kinh nghiệm 2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm 04

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng những kinh nghiệm 2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 06

2.3.1 Tìm hiểu nhan đề tác phẩm 06

2.3.2 Tìm hiểu qua nội dung cốt truyện 08

2.3.3 Tìm hiểu tình huống truyện 10

2.3.4 Tìm hiểu các chặng đường biến đổi của nhân vật 11

2.3.5 Tìm hiểu chi tiết tiêu biểủ nhằm bộc lộ tính cách nhân vật 12

2.3.6 Tìm hiểu cách trần thuật truyện, giọng điệu tác giả 14

2.4 Hiệu quả của Sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 15

III Kết luận, kiến.nghị 17

3.1 Kết luận 3.2 Kiến nghị Tài liệu tham khảo 18

Danh mục: Các đề tài sáng kiến kinh nghiệm đã được hội đồng đánh giá xếp loại cấp phòng GD&ĐT, cấp sở GD&ĐT và các cấp cao hơn xếp loại từ C trở lên ……… ……… 19

I Mở đầu:

1.1 Lý do chọn đề tài

“Văn học là nhân học” ( M r Goorki)

Văn học đến với mỗi người rất tự nhiên bởi lẽ từ khi còn nằm trong nôi ai cũng nghe được những câu hát ru của bà của mẹ, văn học trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của mỗi người dân Việt Nam.Vì vậy môn văn có chức năng quan trọng, có vai trò đặc biệt trong giáo dục mục đích, động cơ học tập đúng đắn cho học sinh Dạy học môn ngữ văn là một môn khoa học có vai trò quan trọng trong Nhà trường Hiện nay, khi nền kinh tế phát triển yêu cầu xã hội hóa giáo dục, tất nhiên con người có biến đổi tâm lí và đạo đức Đạo đức chiến đấu,

hy sinh cho độc lập, tự do của Tổ quốc đang chuyển dần sang đạo đức làm người công dân tốt, người lao động sáng tạo, đạo dức kinh doanh đạt hiệu quả, Tất cả cùng góp phần làm cho dân giàu nước mạnh Như vậy, mục tiêu bao quát và cao nhất của môn văn là góp phần hình thành và phát triển nhân cách con người mới xã hội chủ nghĩa cho học sinh, một nhân cách cân đối cả về trí tuệ lẫn tâm hồn, nhân văn và thẩm mỹ, có hiểu biết và có kỹ năng hành động đáp ứng nhu cầu do thực tế cuộc sống đòi hỏi

Dạy học ngữ văn là một môn học chú trọng nhiều đến mục tiêu hình thành

và phát triển nhân cách cho học sinh qua các tác phẩm văn học giúp học sinh phát triển toàn diện năng lực cá nhân, tính năng động sáng tạo và hình thành nhân cách con người Việt Nam XHCN, từng bước hoàn thành tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh những hành trang về đối nhân xử thế, sống đẹp, sống có ý nghĩa để bước vào đời Trong Sách giáo khoa Ngữ văn lớp

11 và Ngữ văn lớp 12 đã đưa vào chương trình giảng dạy một số tác phẩm văn xuôi truyện ngắn, khai thác tác phẩm truyện ngắn như thế nào để có hiệu quả là một việc làm cần thiết, giúp học sinh không những tiếp cận đúng mà còn tạo hứng thú, niềm say mê cho học sinh trong mỗi tiết học Giúp học sinh tự lĩnh hội, chủ động tiếp thu kiến thức, rèn luyện và hình thành các kĩ năng trong quá trình dạy - học tác phẩm văn chương trong Nhà trường

Mỗi người thầy đều luôn muốn học hỏi nâng cao, luôn tìm cách dạy tốt nhất truyền đạt những cái đúng, cái hay, cái đẹp, cái cần thiết đối với các em, nhưng nhiều em không chú trọng đến việc đọc và học tác phẩm truyện ngắn văn học Việt Nam, các em hiểu một cách hời hợt mơ hồ thậm chí còn hiểu sai lệch nội dung của tác phẩm Là giáo viên giảng dạy bộ môn ngữ văn tôi muốn học sinh của mình học tốt môn ngữ văn, hiểu đúng nội dung tác phẩm, cảm nhận sâu sắc ý nghĩa của tác phẩm Qua thực tế bản thân và đồng nghiệp trong những năm qua, tôi đã đúc rút được : “ Một số biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả giảng dạy tác phẩm truyện ngắn văn học Việt Nam ở Trung tâm GDTX Thành Phố Thanh Hoá ” với mong muốn các em hiểu được nội dung của các bài văn, thấy được cái hay cái đẹp của môn văn và ngày càng yêu thích văn chương

1.2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích cao nhất của việc dạy học môn ngữ văn không chỉ cung cấp cho học sinh kiến thức cơ bản của môn học, mà còn hướng dẫn cho học sinh có kỹ năng cách đọc - hiểu, để học sinh tự thu nhận thông tin và phân tích các vấn đề được phán ánh trong các tác phẩm văn học Nên giáo viên là người đóng vai trò hướng dẫn, tổ chức hoạt động dạy học cùng học sinh Để sau mỗi bài học các

em tự cảm thụ, phân tích, lĩnh hội đầy đủ chính xác về nội dung, nghệ thuật, quan điểm tư tưởng mà nhà văn phán ánh trong tác phẩm văn học Đặc biệt dạy học tác phẩm văn chương luôn gắn với cuộc sống của mọi thời đại

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng phản ánh trong tác phẩm truyện ngắn văn học Việt Nam là sự tổng hợp các yếu tố về lịch sử, xã hội, chính trị và giá trị bản sắc văn hóa truyền thống dân tộc Việt Nam: Lòng yêu nước, yêu quê hương và gia đình; tinh thần

tụ tôn của dân tộc; lí tưởng xã hội chủ nghĩa; lòng nhân ái; ý thức tôn trọng pháp luật; tinh thần hiếu học; chí tiến thủ lập thân; lập nghiệp Nhằm đáp ứng yêu

cầu chung của giáo dục là: “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện”

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu tác phẩm truyện ngắn văn học Việt Nam : Tìm

hiểu nhan đề tác phẩm, tìm hiểu qua nội dung cốt truyện, tìm hiểu tình huống

truyện , Tìm hiểu các chặng đường biến đổi của nhân vật, tìm hiểu chi tiết tiêu biểủ nhằm bộc lộ tính cách nhân vật, tìm hiểu cách trần thuật truyện, giọng điệu tác giả rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh

II Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm1

Trong số các giải pháp của “Chiến lược phát triển giáo dục 2001- 2010”

đáp ứng yêu cầu cuộc cách mạng công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Đảng

ta xác định: “Đổi mới và hiện đại hoá phương pháp giáo dục chuyển từ việc truyền đạt tri thức thụ động, thầy giảng trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá trình tiếp nhận tri thức Dạy cho người học có phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách hệ thống có tư duy phân tích tổng hợp Từ đó phát triển được năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tính chủ động, tự chủ sáng tạo của học sinh” Như vậy, hoạt động dạy

học trong Nhà trường không phải là cung cấp kiến thức một chiều, mà nhằm hướng dẫn cho học sinh cách học Để đạt được hiệu quả này bản thân mỗi giáo viên phải có trình độ chuyên môn vững vàng, năng lực cảm thụ và truyền đạt, nghệ thuật sư phạm linh hoạt sáng tạo, tâm huyết với nghề, luôn cập nhật thông tin mới nhất để đưa vào bài giảng phù hợp xu thế về đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.[1]

Theo giỏo sư Lờ Bỏ Hỏn, Trần Đỡnh Sử: “Truyện ngắn là tỏc phẩm tự sự

cỡ nhỏ Nội dung của thể loại truyện ngắn bao trựm hầu hết cỏc phương diện đời sống: Đời tư thế sự hay sử thi, nhưng cỏi độc đỏo của nú là ngắn Truyện ngắn viết ra để tiếp thu liền một mạch thường khắc họa một hiện tượng, phỏt hiện một nột bản chất trong quan hệ nảy sinh hay đời sống tõm hồn của con người Tác phẩm truyện ngắn thờng chỉ chú ý đến một khía cạnh nào đó trong đời sống để từ đó nâng cao, khái quát thành một vấn đề có ý nghĩa xã hội rộng lớn [2]

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi ỏp dụng những biện phỏp2 :

* Thực trạng:

Mụn văn cú chức năng quan trọng, cú vai trũ đặc biệt trong giỏo dục mục đớch, động cơ học tập đỳng đắn cho học sinh Một thực tế được thấy rừ hiện nay là: phần đụng học sinh ngỏn ngại học mụn Ngữ văn, ớt đầu tư cho mụn này, dẫn đến hiệu quả học tập khụng cao, khụng đều giữa cỏc mụn học Một thực trạng là học sinh khụng học bài, khụng soạn bài, khụng đọc văn bản, lờn lớp học thụ động, chộp và trả bài một cỏch mỏy múc Những điều này dẫn đến kết quả là học sinh khụng hứng thỳ khi tiếp nhận tỏc phẩm văn chương; khụng cú kỹ năng vận dụng kiến thức để viết một bài luận cho đỳng, hay; thiếu tư duy sỏng tạo, thiếu tinh thần thỏi độ học tập đỳng đắn

Trung tõm GDTX Thành Phố Thanh Húa với số lượng khoảng hơn 200 học sinh, chất lượng đầu vào kộm, cỏc em chưa cú động cơ học tập, lười học, chỏn học Chớnh vỡ động cơ học tập lệch lạc, mờ nhạt dẫn đến kết quả học tập cũn yếu kộm, trong cỏc giờ học văn chỉ số ớt học sinh chăm chỉ học, phỏt biểu xõy dựng bài, cũn một số học sinh khỏc rất mơ hồ, khụng chỉ ở học sinh khối 10 ,11

mà ngay cả học sinh khối 12 chuẩn bị thi tốt nghiệp cũng chưa chỳ trọng đến giờ học mụn văn Hầu hết cỏc em viết những cõu văn mơ hồ, sử dụng từ khụng đỳng nghĩa hoặc khụng đỳng văn cảnh, thậm chớ cú em cũn viết sai tờn tỏc giả, tờn nhõn vật, Như vậy, chỳng ta thấy học sinh cũn mắc rất nhiều lỗi khi viết văn, cảm thụ tỏc phẩm chưa tốt, chưa hiểu hết được ý tưởng của tỏc giả,

Ví dụ: Trong tỏc phẩm “Vợ chồng A Phủ” của Tụ Hoài một số bạn viết:

“Nhiều lần Mỵ định tẩu thoỏt đời mỡnh để khỏi sống nhục nhó”; “Truyện ngắn

Vợ chồng A Phủ đó lờn ỏn khốc liệt thời chiến tranh trong xó hụi bấy giờ ” ; “ Cũng vỡ sức sống tiềm tàng giật gõn ấy của Mỵ làm ta luụn nảy sinh một tõm lý

núng vội ”…

* Nguyờn nhõn:

- Về phớa gia đỡnh:

Gia đỡnh cú vai trũ quan trọng đối với con cỏi, do thiếu sự quan tõm và giỏo dục của cỏc bậc phụ huynh ; cũng cú nhiều gia đỡnh cú hoàn cảnh ộo le, bố

mẹ chia tay hoặc bố mất, mẹ mất, cỏc em sao nhóng việc học tập Bờn cạnh đú cũng cú phụ huynh và học sinh cho rằng mụn văn "dễ" nờn khụng chỳ ý học Đối với học sinh ở cỏc trường phổ thụng thỡ cỏc em rất chỳ ý học và cả phụ

huynh nữa đều rất quan tâm, lo lắng đầu tư cho con mình còn đối với các em học sinh của Trung Tâm GDTX Thành Phố Thanh Hóa thì nhiều phụ huynh không biết con em mình học thế nào, có học tốt hay học kém, có được khen hay

bị vi phạm xử lí kỉ luật cũng không quan tâm thậm chí không đi họp phụ huynh, cũng không hề gọi điện thoại cho giáo viên hỏi xem tình hình của con ra sao

- Về phía giáo viên

Một số chưa thu hút được học sinh, hoặc có tâm lí dạy cho đủ nghĩa vụ, không quan tâm đến tâm lí, tình cảm của học sinh.Chưa thực sự áp dụng đổi mới

phương pháp dạy học mới, vẫn duy trì phương pháp dạy học truyền thống, dạy

học lấy thầy giáo làm trung tâm, giờ học môn ngữ văn chủ yếu là thầy giảng, trò nghe, trò ghi chép, học thuộc lòng một cách thụ động, nên tiết học còn mang tính dập khuôn áp đặt Hơn nữa dạy văn là dạy một môn khoa học mang tính đặc thù, ngoài việc tuân theo những kiến thức chuẩn, quy định của chương trình thì

sự thành công của của mỗi tiết học, bài học, còn phụ thuộc rất lớn vào năng lực cảm thụ, đánh giá, phân tích đề, cảm hứng của mỗi giáo viên, tâm thế học tập của học sinh Vì dạy văn là dạy cho học sinh kỹ năng đọc để học sinh có thể đọc

- hiểu bất cứ một loại văn bản cùng loại Cũng có nghĩa hướng dẫn cho học sinh làm việc với từng con chữ, câu văn, cách ngắt nhịp, tạo giọng điệu và phong cách nghệ thuật khác nhau của từng loại văn bản

- Về phía học sinh

Đối tượng học sinh của Trung Tâm GDTX Thành Phố Thanh Hóa thường tiếp thu chậm, hiểu nội dung mơ hồ, khả năng cảm thụ một tác phẩm văn chương chưa tốt, Nhiều em học tốt môn ngữ văn nhưng do áp lực thi cử, mục tiêu chọn ngành, chọn nghề đã chuyển hướng học và thi sang các môn học khác

Số còn lại đa phần học sinh ngại học môn văn, nên việc học bài cũ, chuẩn bị bài mới, đọc tài liệu tham khảo, sưu tầm những tác phẩm văn chương cũng qua loa chiếu lệ Có nhiều em học sinh không học bài cũ, không chuẩn bị bài mới trước khi đến lớp, thậm chí trước khi học một tác phẩm văn chương các em không hề đọc bài và sau khi học xong cũng không hề đọc bài, hiểu bài Xuất phát từ những thực trạng trên, việc đọc- hiểu một tác phẩm văn xuôi truyện ngắn trong

chương trình giảng dạy bậc BT - THPT đối với các em còn nhiều hạn chế [8]

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Tìm hiểu nhan đề tác phẩm

“Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Thường được viết bằng văn xuôi

đề cập hầu hết các phương diện đời sống của con người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng, tác phẩm thích hợp với việc người tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền một mạch không nghỉ Với tư cách là một thể loại tự sự, truyện ngắn hiện đại cũng như truyện vừa, truyện dài ít nhiều mang tính tư duy của tiểu thuyết Truyện ngắn thường khắc họa một hiện tượng,

phát hiện một đặc tính trong quan hệ con người hay trong đời sống tâm hồn con người Truyện ngắn thường ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp chồng chéo Nhân vật truyện ngắn ít khi trở thành một thế giới hoàn chỉnh, một tính cách, thường khi là hiện thân cho một trạng thái quan hệ, ý thức xã hội, hoặc trạng thái tồn tại của con người Cốt truyện của truyện ngắn thường tự giới hạn về thời gian, không gian, nó có chức năng nhận ra một điều gì sâu sắc về cuộc đời, về con người Kết cấu truyện ngắn thường không nhiều tầng, nhiều tuyến mà thường được dựng theo kiểu tương phản hoặc liên tưởng ” Như vậy để tìm hiểu khai

thác về tác phẩm văn xuôi truyện ngắn cần chú ý các yếu tố: Nhan đề tác phẩm;

cốt truyện; chi tiết tiêu biểu; lời trần thuật; tình huống truyện [2]

Khi tìm hiểu tác phẩm văn xuôi truyện ngắn nào, chúng ta cần chú ý đến nhan đề Vì ở nhan đề nhà văn thường đã khái quát nội dung, chủ đề tác phẩm; hoặc nhan đề đã bộc lộ rõ quan điểm nghệ thuật, cũng có khi nhan đề tác phẩm còn gợi được hoàn cảnh, số phận của nhân vật chính Đó là người đàn bà không

tên trong tác phẩm “Vợ nhặt” (Kim Lân) Nhan đề tác phẩm còn mang yếu tố

biểu tượng ca ngợi cho vẻ đẹp thiên nhiên, phẩm chất con người Tây Nguyên trong kháng chiến chống Mĩ: kiên trung bất khuất, dũng cảm gan góc, đoàn kết gắn bó với buôn làng sẵn sàng đứng dậy chống trả kẻ thù được thể hiện ở nhan

đề “Rừng xà nu” (Nguyên Trung Thành).

Thế nhưng, cũng có những tên truyện thì vấn đề chủ yếu của tác phẩm đã được gợi mở qua việc xây dựng tình huống truyện éo le độc đáo giàu kịch tính Đặt nhân vật trong tình thế tương phản đối nghịch, đối đầu nhau trên phương

diện xã hội (viên quản ngục - quan cai ngục và Huấn Cao tên tử tù cầm đầu cuộc khởi nghĩa chống phá triều đình) Nhưng trên phương diện nghệ thuật họ trở thành người bạn tri kỉ tâm giao (Huấn Cao là người sáng tạo ra cái đẹp và viên quản ngục người say mê trân trọng cái đẹp, nghệ thuật viết chữ Hán, hay

gọi là nghệ thuật thư pháp) “Chữ người tử tù” (Nguyễn Tuân).

Hoặc qua sự thay đổi tên truyện, người đọc dễ dàng nhận ra quan điểm

nghệ thuật tác giả khi xây dựng nhân vật trong tác phẩm “Chí Phèo” (Nam Cao) Nam Cao viết tác phẩm “Chí Phèo” năm 1941 nguyên có tên là “Cái lò

gạch cũ” hướng chúng ta chỉ chú tâm tới hoàn cảnh và nguồn gốc xuất thân của

Chí Phèo Năm 1941, khi in thành sách lần đầu Nhà xuất bản Đời mới, Hà Nội

đã tự ý đổi tên “Đôi lứa xứng đôi” Điều này chứng tỏ Nhà xuất bản Đời mới

chỉ chú ý tới mối tình nửa người nửa ngợm giữa Chí Phèo và Thị Nở Năm 1946

tác phẩm được in lại trong tập “Luống cày” Hội Văn hóa cứu quốc xuất bản, Hà

Nội với tên “Chí Phèo” (Nam Cao) đã đưa đến cách nhìn toàn diện sâu sắc về

nội dung của tác phẩm Có thể nói bằng tác phẩm Chí Phèo Nam Cao đã khẳng định tài năng, vị trí của mình trong nền văn học Việt Nam hiện đại, với biệt tài quan sát tinh tế, ngòi bút sắc sảo trong việc phân tích khắc họa những diễn biến tâm lí phức tạp của nhân vật Đồng thời thể hiện cái nhìn thông cảm trân trọng

niềm tin hướng thiện của nhà văn đối với số phận của người nông dân Việt Nam

trước Cách mạng Như vậy chúng ta có thể thấy được việc tìm hiểu nhan đề một

tác phẩm văn xuôi, truyện ngắn có thể được coi là khúc dạo đầu mang ấn tượng đầu tiên cho người đọc khi tiếp nhận tác phẩm

2.3.2 Tìm hiểu qua nội dung cốt truyện

Một điều dễ nhận thấy là tác phẩm truyện ngắn thường có cốt truyện:

“Cốt truyện sự phát triển của hành động, tiến trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm Cốt truyện tạo ra một trường hành động cho các nhân vật cho phép tác giả thể hiện, lí giải tính cách của chúng Nghĩa là cốt truyện có chức năng quan trọng là bộc lộ mâu thuẫn của đời sống, tức là thể hiện xung đột ”

[2]

Tuy nhiên bên cạnh những truyện ngắn có cốt truyện, còn có những truyện không có cốt chuyện Đó là những truyện được kết cấu theo tâm trạng của nhân vật với những cảm xúc mong manh, mơ hồ trong cuộc sống hàng ngày

truyện “Hai đứa trẻ” (Thạch Lam) Mỗi truyện của Thạch Lam như một bài

thơ trữ tình, giọng điệu điềm đạm nhưng chứa đựng biết bao tình cảm chân thành yêu mến của nhà văn Đây là một trong những đặc điểm riêng biệt về phong cách nghệ thuật của Thach Lam

Đối với những truyện ngắn có cốt truyện, diễn biến các sự kiện, tình tiết thì nhất thiết phải yêu cầu học sinh đọc trước ở nhà, tóm tắt theo nội dung cốt truyện hoặc tóm tắt theo nhân vật chính Việc tóm tắt tác phẩm có thể ngắn gọn hoặc chi tiết tùy theo yêu cầu nội dung từng tác phẩm Khi tóm tắt tác phẩm cần nắm vững nội dung cốt truyện phát triển theo trục thời gian nào, cốt truyện phát

triển theo trục thời gian một chiều (tuyến tính) hoặc trục thời gian đảo ngược.

Có thể thấy rõ trong truyện ngắn “Vợ chồng A phủ” (Tô Hoài) Tác phẩm đã

kể về cuộc đời cô gái Mèo - tên Mị xinh đẹp hiếu thảo, giàu lòng tự trọng ở vùng núi cao xa xôi, nhưng vì món nợ từ đời trước: Cha mẹ Mị lấy nhau không

có tiền phải vay tiền nhà Thống lí Pá Tra, cha mẹ đã làm vất vả cả cuộc đời mà

trả không hết nợ, Mị phải lấy A Sử con trai nhà thống lí Pá Tra trừ nợ (con dâu gạt nợ) Kể từ đó Mị làm quần quật cả ngày, cuộc sống của Mị lầm lũi như con

rùa nuôi trong xó cửa, cuộc sống của kiếp người nô lệ nghèo khổ ở vùng miền núi Tây Bắc xa xôi A Phủ cũng là một con người tự do khỏe mạnh vì đánh A

Sử con trai nhà thống lí Pá Tra, nên bị bắt, bị trói ở cột đánh đập, bị thống lí Pá Tra phạt vạ 100 đồng bạc trắng A Phủ không có tiền nên phải ở lại làm việc để trả nợ Để cuối thiên truyện ánh sáng cách mạng soi đường cho những con người nghèo khổ bị áp bức trà đạp, đã cho họ niềm tin sức mạnh, Mị cởi trói cho A phủ và cùng A Phủ chạy trốn khỏi đất Hồng Ngài đến vùng đất Phiềng Sa tham gia hoạt động cách mạng

Nhưng ta cũng thấy sự khác biệt trong tác phẩm “Chí Phèo” (Nam Cao), truyện ngắn “Rừng xà nu” (NguyÔn Trung Thµnh) cả hai tác giả cùng xây

dựng truyện cốt truyện phát triển theo cách đảo ngược trục thời gian: Mở đầu

truyện “Chí Phèo” (Nam Cao) đã dẫn người đọc bắt gặp hình ảnh một con

người ngả nghiêng với những cơn say rượu, tiếng chửi của Chí Phèo, tiếp đó mới kể về hoàn cảnh nguồn gốc xuất thân, quá trình trưởng thành và quá trình tha hóa biến chất của Chí Phèo Một con người bị tha hóa cả nhân tính lẫn hình

dáng, bị cả xã hội cự tuyệt khinh bỉ tước bỏ quyền làm người của một “con người”, Chí Phèo trở thành con quỹ của làng Vũ Đại Để cuối cùng tình yêu và

bát cháo hành của Thị Nở đã thức tỉnh tâm hồn vốn dĩ đã chai sạn méo mó của Chí Phèo Để Chí Phèo trở thành một con người biết buồn, biết cô đơn, khao

khát làm hòa với mọi người, ước muốn trở về làm người lương thiện: “Tao muốn làm người lương thiện - Ai cho tao lương thiện - tao không thể là người lương thiện được nữa”

Ở truyện ngắn “Rừng xà nu”(Nguyễn Trung Thành) xây dựng cốt truyện đan xen giữa hai lớp thời gian: hiện tại - qúa khứ, kết cấu vòng tròn (đầu

cuối tương ứng) Mở đầu thiên truyện với sự xuất hiện của hình tượng cây xà nu tràn đầy sức sống kiên cường bất khuất trong đau thương “Làng ở trong tầm đại bác của đồn giặc Chúng nó bắn đã thành lệ, mỗi ngày hai lần hoặc buổi sáng

sớm và xế chiều, hoặc đứng bóng và sẫm tối, hoặc nửa đêm và trở gà gáy” và

cuối thiên truyện hình ảnh rừng xà nu chạy dài tít tắp “Tnú lại ra đi Cụ Mết và Dít lại đưa anh ra đến rừng xà nu gần con nước lớn ” Qua hình tượng cây xà

nu tác giả đã sử dụng biện pháp nghệ thuật ẩn dụ, nhân hóa, chiếu ứng về nỗi đau, sự bền bỉ kiêu hùng của thiên nhiên- rừng xà nu và con người Tây Nguyên, con người Miền Nam giàu sức sống Trong đau thương mà vẫn vùng lên đấu tranh với kẻ thù để bảo vệ sự sống được thể hiện ở hình tượng rừng xà nu và các thế hệ nối tiếp nhau như Tnú, Dít, Mai, bé Heng, cụ Mết trong cuộc kháng chiến chống Mỹ khốc liệt

Nhưng cũng có những tác phẩm cốt truyện xây dưng bằng dòng hồi

tưởng của nhân vật: “Những đứa con trong gia đình” (Nguyễn Thi) Đây là

câu chuyện của một gia đình anh giải phóng quân tên Việt, nhân vật này rơi vào tình huống đặc biệt Trong một trận đánh với giặc Việt bị thương nặng phải nằm lại chiến trường Anh nhiều lần ngất đi tỉnh lại, tỉnh rồi ngất và câu chuyện về gia đình cứ ùa về tràn ngập trong tâm hồn Việt Với cách trần thuật theo dòng ý thức của nhân vật người đọc dễ nhận tính cách của từng nhân vật, mỗi nhân vật trong truyện tiêu biểu cho nét đẹp truyền thống trong một gia đình Việt nói riêng, gia đình người nông dân Nam Bộ nói chung có truyền thống yêu nước, căm thù và khao khát chiến đấu, sắt son với cách mạng Sự gắn bó sâu nặng giữa tình cảm gia đình với tình yêu quê hương đất nước, giữa truyền thống gia đình với truyền thống dân tộc, đã làm nên sức mạnh vĩ đại của con người Việt Nam

trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước [7]

Như vậy mỗi tác phẩm nhà văn sẽ tạo ra sự hấp dẫn sinh động sáng tạo riêng biệt bằng cách xây dựng nội dung cốt truyện phát triển theo mô típ khác nhau Nên khi đọc- hiểu bất kỳ một tác phẩm văn xuôi, truyện ngắn nào học sinh

càng nắm vững cốt truyện bao nhiêu, thì càng có điều kiện hiểu sâu tác phẩm bấy nhiêu

2.3.3 Tìm hiểu tình huống truyện

Tình huống truyện là tất cả những sự kiện, chi tiết xảy ra trong cuộc sống của con người, nhà văn không miêu tả tất cả mà chọn lọc khi phán ánh trong tác

phẩm Truyện ngắn “Vi hành” (Nguyễn Ái Quốc) đã xây dựng tình huống

truyện độc đáo, tình huống nhầm lẫn cùng một lúc với nhiều đối tượng: đôi thanh niên nam nữ Pháp; nhân dân Pháp; Chính phủ Pháp nhầm lẫn nhân vật

“Tôi” (Nguyễn Ái Quốc) với “Vua An Nam” (Khải Định) Từ đó khắc họa

chân dung Khải Định từ ngoại hình đến tính cách lố lăng kệch cỡm hèn hạ, bản chất bù nhìn, tay sai hại dân bán nước của Khải Định Bằng sự hiểu nhầm, Nguyễn Ái Quốc cùng một lúc vừa giễu cợt chê trách chuyến đi vi hành mờ ám của vua Khải Định Vừa thể hiện sự bất bình kỳ thị chủng tộc của người Pháp cũng như tố cáo chính sách mật thám của Pháp, bản chất thâm độc của kẻ thù thực dân Pháp đối với những nhà hoạt động cách mạng Việt nam, nhân dân Việt Nam

Kim Lân với tác phẩm “Vợ nhặt” đã xây dựng được một tình huống

truyện: Vừa éo le xót xa bi thảm, vừa nhân ái bao dung thấm đẫm tình người đã tạo sức hấp dẫn cuốn hút độc giả Đó là anh Tràng con bà cụ Tứ ở xóm ngụ cư

làm nghề kéo xe thuê vừa xấu, vừa dở hơi tự nhiên “nhặt” được “vợ” (có người

theo về làm vợ) giữa những ngày đói kém, khi cái chết đe dọa cuộc sống con người Người chết như ngả rạ, không buổi sáng nào người trong làng đi chợ, đi làm đồng không gặp ba bốn cái thây ma nằm còng queo bên đường Không khí vẫn lên mùi ẩm thối của rác rưởi và mùi gây của xác người Dưới những gốc

đa, gốc gạo xù xì, bóng những người đói dật dờ đi lại lặng lẽ như những bóng

ma Tiếng quạ trên mấy cây gạo ngoài bãi chợ cứ gào lên từng hồi thảm thiết ” Qua tình huống, truyện Kim lân đã làm sáng tỏ chủ đề tư tưởng: dù

trong cái đói, cái chết đe dọa con người vẫn vươn lên đón nhận hạnh phúc bằng khát vọng, bằng tình thương, bằng cả niềm tin Đặc biệt là niềm tin của người nông dân Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám với ánh sáng cách mạng soi đường

Đến “Chữ người tử tù” (Nguyễn Tuân) tạo dựng tình huống truyện bất

ngờ tự nhiên nhưng cũng rất éo le oái oăm Khi ông đặt nhân vật Huấn Cao là người nghệ sĩ tài hoa, viết chữ đẹp lại là kẻ đại nghịch cầm đầu cuộc khởi nghĩa chống lại triều đình, nay bị bắt giam trong ngục, trở thành tên tử tù chờ ngày ra pháp trường Còn người thích chơi chữ, say mê, khát khao cái đẹp có được chữ

ông Huấn: “Có một ngày kia được treo ở nhà riêng mình một đôi câu đối do tay ông Huấn viết Chữ ông Huấn đẹp lắm, vuông lắm có được chữ ông Huấn treo là vật báu trên đời ” là viên quản ngục nắm trong tay vận mệnh người tử

tù kia Như vậy ta thấy tài năng của Nguyễn Tuân đã tạo nên một tình thế giàu