Nâng cao hiệu quả học tập phần ancol phenol môn hóa 11 (ban cơ bản) qua việc xây dựng và sử dụng bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực

Với bộ câu hỏi này, học sinh sẽ có những định hướng quan trọng trong quá trình tự học, tự nghiên cứu, tự biết chiếm lĩnh tri thức cho mình, các em sẽ linh hoạt hơn trong việc xử lý tình

MỤC LỤC

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm Trang 4

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng Trang 6

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm Trang 15

PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài

- Với sự phát triển như vũ bão của khoa học, kỹ thuật như hiện nay, quá trình dạy học đã có sự thay đổi cho phù hợp với yêu cầu của thời đại.Dạy học ngày nay là quá trình lấy học sinh làm trung tâm của mọi hoạt động học tập, người thầy đóng vai trò hướng dẫn, điều hành, giúp đỡ, định hướng cho học sinh tự chiếm lĩnh tri thức của bản thân Với xu hướng đó, giáo dục nhà trường phải chú trọng vào việc đặt ra những cơ hội học tập, điều kiện thuận lợi cho học sinh trong quá trình học tập Trên cơ sở định hướng đó, ngành giáo dục và đào tạo đang tích cực, nỗ lực đổi mới phương pháp dạy – học sao cho phát huy tối đa tính tích cực, năng động của học sinh Nhiều hoạt động đổi mới phương pháp dạy học đã được triển khai với nhiều hình thức, biện pháp khác nhau Đặc biệt đối với đặc thù môn hóa học – một môn khoa học lý thuyết – thực nghiệm càng

có nhiều điều kiện, cơ hội để sử dụng đa dạng hình thức, phương pháp dạy học Một trong những thay đổi trong phương pháp dạy học là tập trung dạy cách học, cách nghĩ,khuyến khích tự học tạo cơ sở để người học tự cập nhập, đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực

Về bản chất, đó là giờ học có sự kết hợp giữa học tập cá thể (hình thức học

cá nhân) với học tập hợp tác (hình thức học theo nhóm, theo lớp); chú trọng kết hợp học với hành, nâng cao tri thức với rèn luyện các kỹ năng, gắn với thực tiễn cuộc sống; phát huy thế mạnh của các PPDH tiên tiến, hiện đại; các phương tiện, thiết bị dạy học và những ứng dụng của công nghệ thông tin…; chú trọng cả hoạt động đánh giá của GV và tự đánh giá của HS

Để hỗ trợ sự thay đổi phương pháp dạy học theo hướng đổi mới này có hiệu quả, trước hết giáo viên cần xây dựng bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực một cách hoàn chỉnh Với bộ câu hỏi này, học sinh sẽ có những định hướng quan trọng trong quá trình tự học, tự nghiên cứu, tự biết chiếm lĩnh tri thức cho mình, các em sẽ linh hoạt hơn trong việc xử lý tình huống, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống.Với sự chuẩn bị những câu hỏi định hướng nội dung kiến thức ở nhà thật tốt sẽ kích thích lòng ham hiểu biết, học sinh chủ động, tự tin khi bước vào tiết học mới Sau mỗi bài học, các em sẽ rút

kinh nghiệm riêng cho mình để nhận biết tri thức, rèn luyện kĩ năng viết các đồng phân của ancol, từ cấu tạo dự đoán được các tính chất, hoặc biết vận dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống, tránh được lối học vẹt, học đối phó

Với tầm quan trọng đó chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: “ Nâng cao kết quả học tập phần Ancol- Phenol môn Hóa 11(cơ bản) thông qua việc xây dựng và sử dụng bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực”

Với mong muốn của đề tài từng bước dạy cho học sinh cách tự học, tự nghiên cứu, tìm hiểu và chuẩn bị bài trước ở nhà theo bộ câu hỏi định hướng của giáo viên Qua đó giúp các em tiếp thu bài học tốt hơn, nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn, góp phần đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Nghiên cứu xây dựng và sử dụng bộ câu hỏi định hướng bài học phần Ancol-phenol hóa học lớp 11 trong dạy học nhằm tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh, góp phần đổi mới phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Hệ thống lý thuyết và bài tập có nội dung gắn với phần Ancol- Phenol (Hóa học 11)

1.4 Phương pháp nghiên cứu

a) Nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu những cơ sở lý luận về lý thuyết và bài tập, các năng lực chung

và năng lực chuyên biệt, các phương pháp dạy học hóa học để phát triển năng lực cho học sinh

- Phân tích, hệ thống hóa các tài liệu có liên quan ( các tiểu luận khoa học, báo chí, internet, báo chí và các tài liệu khác)

b) Nghiên cứu thực tế

- Nghiên cứu được tiến hành trên hai nhóm tương đương là hai lớp 11A, 11B Trung tâm GDNN- GDTX Hà Trung năm học 2016-2017 Lớp thực nghiệm là

lớp 11B được thực hiện giải pháp thay thế khi dạy bài 40 “Ancol” ở Chương 8

(Thuộc lớp 11 chương trình chuẩn), tức là có sử dụng bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực của giáo viên Lớp đối chứng là lớp 11A giảng dạy khi không sử dụng bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực

- Đánh giá kết quả thực nghiệm thông qua bài kiểm tra đánh giá

- Sử dụng toán thống kê để xử lý kết quả thực nghiệm

NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Với việc sử dụng bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực trong dạy - học

đã có ảnh hưởng rất rõ rệt đến kết quả học tập của học sinh Lớp thực nghiệm thông qua bài kiểm tra đánh giá đạt kết quả cao hơn lớp đối chứng Kết quả cho thấy sự chênh lệch giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng rất có ý nghĩa, không phải do ngẫu nhiên Điều đó chứng minh rằng, việc sử dụng bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực trong dạy - học làm tăng kết quả học tập của học sinh lớp 11

2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Đổi mới chương trình theo hướng tiếp cận năng lực.

- Giáo dục định hướng phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển năng lực người học đảm bảo chất lượng đầu ra của dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất, nhân cách của người học

2.1.2 Năng lực và sự phát triển năng lực

a) Khái niệm năng lực

Nhìn nhận một cách tổng quát năng lực luôn gắn với việc thực hiện, giải quyết vấn đề gắn với yêu cầu cụ thể về kiến thức, kỹ năng, thái độ để đạt được kết quả

b) Các năng lực cần đạt được

Tự học, giải quyết vấn đề, tự quản lý, giao tiếp, hợp tác, sử dụng CNTT,

sử dụng ngôn ngữ, tính toán

2.1.3.Yêu cầu khi sử dụng câu hỏi dạy học

a) Yêu cầu về nội dung

- Câu hỏi phải phát huy năng lực tư duy, đặc biệt là năng lực tư duy sáng tạo của học sinh

- Câu hỏi phải có tính định hướng rõ ràng nhằm đúng bản chất của vấn đề và trọng tâm bài giảng, phù hợp với đặc điểm môn học

- Hệ thống câu hỏi trong một bài phải có sự liên hệ và kế thừa nhằm phát triển nhận thức của học sinh một cách logic

Ví dụ: Khi dạy bài ancol (Hóa học 11 nâng cao) ta có thể đặt các câu hỏi theo trình tự bài học như sau:

- Viết cấu tạo của ancol etylic?

- Từ CTCT, cho biết khả năng tan trong nước, so sánh nhiệt độ sôi của ancol

so với hidrocacbon? Giải thích?

- Dự đoán tính chất hóa học của ancol dựa vào cấu tạo?

b) Yêu cầu về mặt hình thức

- Câu hỏi phải ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu và trong sáng

- Độ dài và độ phức tạp cũng như từ ngữ của câu hỏi đặt ra phải phù hợp với lứa tuổi của học sinh

c)Yêu cầu về mặt phương pháp

- Yêu cầu xác định rõ câu hỏi trọng tâm, phù hợp với đối tượng đặt câu hỏi, đảm

bảo tính vừa sức và đặc điểm của môn học, mục tiêu của bài học

Ví dụ: Khi dạy về tính axit của phenol, đối với học sinh trung bình – yếu, ta có thể đặt những câu hỏi gợi mở từ từ:

1)Liên kết O – H trong phân tử phenol thuộc loại liên kết gì?

2)Phenol có tính axit hay không? Giải thích?

- Yêu cầu câu hỏi dạy học phải gây được hứng thú nhận thức, kích thích học sinh suy nghĩ trả lời

- Yêu cầu câu hỏi dạy học phải đảm bảo thời lượng tiết học

2.1.4 Tác dụng của việc sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học

a) Đối với học sinh

- Các em được chủ động tham gia các bài học chứ không thụ động ngồi nghe

và cách dạy có đặt câu hỏi kích thích được sự tò mò, gây hứng thú nhận thức cho học sinh

- Giúp học sinh khám phá tri thức

b) Đối với giáo viên

- Việc sử dụng câu hỏi dạy học là một trong những phương pháp chính làm cho lời giảng của giáo viên sống động hơn

- Câu hỏi giúp giáo viên khám phá được thái độ học tập của học sinh Từ đó có những phương pháp để khuyến khích, động viên cũng như nhắc nhở học sinh chú ý hơn trong giờ học

2.1.5 Kinh nghiệm sử dụng câu hỏi một cách có hiệu

- Phân loại đối tượng học sinh

+Phân loại đối tượng theo trí thông minh, năng khiếu

+Phân loại theo phong cách học tập

- Phân loại câu trả lời

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN

Chất lượng đầu vào của trường thấp, phần lớn là học sinh yếu kém, các em vừa hỏng kiến thức, vừa lười học, ý thức học tập kém nên kết quả chất lượng bộ môn không cao

Qua việc thăm lớp, dự giờ khảo sát trước tác động, khi giảng dạy giáo viên

có đưa hệ thống câu hỏi gợi mở, dẫn dắt học sinh tìm hiểu vấn đề, tuy nhiên việc xây dựng hệ thống câu hỏi còn rất rời rạc, chưa phù hợp với trình độ học sinh toàn lớp, nhiều giáo viên chỉ lo tập trung vào những học sinh yếu với những câu hỏi quá dễ, có sẵn trong sách giáo khoa nên các em thấy không hứng thú để tìm hiểu và trả lời Một số khác lại quá chú tâm với những câu hỏi quá khó dành cho học sinh “sáng dạ” Điều này khiến các em học sinh yếu tự ti, chán học, không hứng thú phát biểu tham gia xây dựng bài, tiếp thu bài học một cách thụ động, lớp học tẻ nhạt

*.Nguyên nhân:

 Giáo viên ít đầu tư sưu tầm và sử dụng tư liệu

 Khả năng độc lập suy nghĩ của các em không cao

 Việc sử dụng đồ dùng dạy học trực quan, tranh ảnh, thí nghiệm biểu diễn còn hạn chế, chưa khai thác hết tác dụng của đồ dùng dạy học, chưa thật sự thu hút sự yêu thích học tập bộ môn

 Phương pháp giảng dạy của giáo viên chưa phù hợp, chưa linh hoạt

Để áp dụng phương pháp mới vào giảng dạy có hiệu quả tôi đã tiến hành kiểm tra chất lượng ban đầu năm học 2016 - 2017 Kết quả đạt như sau:

Lớp

Tổng

số

HV

Kết quả kiểm tra Điểm 9-10 Điểm 7-8 Điểm 5-6 Điểm < 5

2.3.Các giải pháp và tổ chức thực hiện

2.3.1.Khách thể nghiên cứu:

Khách thể được sử dụng để thực hiện nghiên cứu là học sinh lớp 11A và 11B và giáo viên dạy môn Hóa học của trường Trung tâm GDNN-GDTX Hà Trung vì các đối tượng này có nhiều thuận lợi cho việc nghiên cứu

Hai lớp được chọn tham gia nghiên cứu có nhiều điểm tương đồng nhau về trình độ học sinh, số lượng, giới tính, độ tuổi

Về ý thức học tập: đa số các em hai lớp đều ngoan, tích cực, chủ động tham gia học tập Bên cạnh đó cả 2 lớp vẫn còn nhiều học sinh năng lực tư duy hạn chế, chưa tích cực trong học tập

2.3.2 Bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực về phần Ancol- Phenol lớp

11 (Cơ bản)

1.Quy trình xây dựng và sử dụng bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực: Quy trình xây dựng bộ câu hỏi phát triển năng lực : gồm 8 bước

Bước 1: Xác định mục tiêu và trọng tâm bài học

Bước 2: Xác định đối tượng, kiến thức có liên quan

Bước 3: Xác định phương pháp dạy học chủ yếu sẽ tiến hành và điều kiện

dạy học

Bước 4: Thiết kế bộ câu hỏi phát triển năng lực

Bước 5: Xác định tính logic, cách diễn đạt, dự kiến thời gian, đáp án cho

mỗi câu hỏi

Bước 6: Đánh giá bước đầu chất lượng câu hỏi

Bước 7: Thử nghiệm trong dạy học

Bước 8: Hoàn thiện bộ câu hỏi phát triển năng lực và sử dụng

Xây dựng bộ câu hỏi phát triển năng lực: Khi xây dựng bộ câu hỏi cần

nêu ra hết các câu hỏi có thể sử dụng và sắp xếp các câu hỏi theo từng nội dung, đến lúc thiết kế bài giảng có thể chọn lọc lại trong số các câu hỏi đó cho phù hợp với trình độ, năng lực của từng đối tượng học sinh

a) Bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực bài Ancol

Câu hỏi khái quát

Cấu tạo ancol ảnh hưởng thế nào đến tính chất hóa, lý của ancol?

Câu hỏi bài học Câu hỏi nội dung Kiến thức trong

bài

1 Những chất

có cấu tạo phân

tử như thế nào

được gọi là

ancol?

1.1 Viết các đồng phân của hợp chất

có CTPT C4H10O

1.- Định nghĩa ancol

 Đồng phân của ancol và không phải ancol (cách viết đồng phân, các kiểu đồng phân)

 Danh pháp ancol

1.2 Trình bày khái niệm ancol 1.3 Trong các đồng phân trên, đồng phân nào là ancol? Giải thích

1.4 Thiết lập công thức chung của:

+ Ancol no, đơn chức, mạch hở?

+ Ancol no, mạch hở?

+ Ancol?

1.5 Ancol có những kiểu đồng phân cấu tạo nào? Phân tích từ ví dụ về các đồng phân của C4H10O

1.6 Gọi tên các ancol trên theo 2 cách

→ Cách gọi tên ancol

2 Trình bày tính

chất vật lí của

ancol

2.1 Quan sát mẫu ancol: ancol etylic, glyxerol và dựa sách giáo khoa; Cho biết tính chất vật lí của ancol

2 Tính chất vật lí của ancol

2.2 Giải thích tại sao ancol tan được trong nước, còn hidrocacbon thì không tan trong H2O? (đối với lớp khá giỏi có thể nói thêm liên kết hidro)

3 Dựa vào cấu

tạo của ancol,

hãy dự đoán khả

năng phản ứng

của ancol?

3.1 Viết công thức cấu tạo của ancol etylic

3 Dự đoán tính chất hóa học ancol 3.2 Dựa vào công thức cấu tạo trên,

cho biết những khả năng phản ứng của ancol

4 Ancol có tính

axit hay không?

4 Tiến hành thí nghiệm sau:

TN1: Cho Na vào ancol etylic TN2: Cho Na vào H2O

Cho biết hiện tượng thu được ở mỗi thí nghiệm, viết phương trình hóa học của từng phản ứng ở các thí nghiệm trên

4 Phản ứng thế H của nhóm OH trong ancol

5 Nhóm OH của

ancol sẽ bị thế

khi ancol thực

hiện phản ứng

với chất nào?

Viết phương

trình minh họa

5.1 Tiến hành thí nghiệm cho ancol isoamylic tác dụng với H2SO4 đặc

Cho biết hiện tượng thu được

5 Ancol tác dụng với axit

5.2 Viết phương trình hóa học của thí nghiệm trên

5.3 Viết phương trình hóa học phản ứng ancol etylic với axit HX

5.4 Cho glixerol tác dụng với axit nitric thu được sản phẩm gì? Cho

biết ứng dụng của sản phẩm

6 Đun ancol với

H2SO4 đặc có

thể xảy ra những

khả năng nào?

Giải thích

6.1 Trong phản ứng tách nhóm OH ancol, nếu chỉ đun ancol với H2SO4

đặc thì nhóm OH sẽ tách như thế nào? Viết phương trình hóa học minh họa, cho biết loại sản phẩm tạo thành?

6

 Đun ancol trong

H2SO4 đặc, 140oC

 Đun ancol trong

H2SO4 đặc, 170oC

6.2 Đun 2 ancol với H2SO4 đặc,

140oC thu được tối đa mấy ete?

6.3 Cho biết tỉ khối hơi của sản phẩm thu được khi đun ancol với H2SO4

đặc ở 140oC so với ancol ban đầu

6.4 Nếu tách H2O nội phân tử ancol (Đun ancol với H2SO4 đặc, 170oC) thì tạo hợp chất gì? Ví dụ với ancol etylic

6.5 Viết phương trình hóa học của phản ứng tách H2O nội phân tử của ancol sec – butylic Xác định sản phẩm chính Giải thích?

6.6 Cho biết tỉ khối hơi của sản phẩm thu được đun ancol với H2SO4 đặc,

170oC so với ancol ban đầu

7 Oxi hóa hữu

hạn ancol tiến

hành như thế

nào?

7.1 Cách xác định bậc ancol? 7 Oxi hóa hữu hạn

ancol

7.2 Khi oxi hóa ancol bằng CuO khi đun nóng sẽ thu được những sản phẩm gì?

7.3 Sản phẩm thu được khi oxi hóa hữu hạn ancol theo từng bậc ancol khác nhau?

7.4 Từ ancol etylic có thể điều chế trực tiếp ra axit axetic không? Bằng cách nào?

8 Ancol có cháy

hay không?

8.1 Viết phương trình hóa học của phản ứng đốt cháy ancol

8 Đốt cháy ancol 8.2 Cho biết mối tương quan giữa số

mol của CO2 và H2O khi đốt cháy ancol no, mạch hở

9 Làm sao để

phân biệt được

ancol etylic với

glixerol?

9.1 Tiến hành thí nghiệm cho glixerol tác dụng với Cu(OH)2 Cho biết hiện tượng thu được

9 Tính chất riêng của ancol đa chức

9.2 Những ancol nào có khả năng phản ứng giống glixerol?

10 Ancol được

điều chế như thế

nào? Có ứng

dụng gì?

10.1 Ancol có thể điều chế bằng phương pháp chung nào? Điều kiện từng phương pháp?

 Điều chế ancol bằng các phương pháp khác nhau

 Ứng dụng của ancol trong đời sống

10.2 Cách điều chế ancol từ tinh bột?

10.3 Trình bày ứng dụng của ancol

* Câu hỏi vận dụng kiến thức vào đời sống:

1 Uống rượu có lợi hay có hại cho sức khỏe? Vì sao có người uống được nhiều rượu, có người uống được ít rượu

2 Các con số 8o , 10o , 14o, 30o … ghi trên nhãn chai (lon) bia, rượu có ý nghĩa gì?

3 Cách pha rượu theo các nồng độ khác nhau?

4 Cùng là C2H5OH nhưng có loại được gọi là rượu, có loại được gọi là cồn?

5 Vì sao cồn có khả năng sát khuẩn?

6 Ancol etylic (etanol) thì uống được nhưng ancol gỗ (metanol) uống vào lại

bị ngộ độc?

7 Cách cảnh sát giao thông đo độ cồn của tài xế lái xe?

8 Glixerol được trộn vào kem đánh răng với mục đích gì?

9 Vì sao rượu có khả năng làm mất mùi tanh của cá?

b) Bộ câu hỏi định hướng phát triển năng lực bài Phenol

Câu hỏi khái quát:

So sánh phenol và ancol về cấu tạo và tính chất hóa học?

Câu hỏi bài học Câu hỏi nội dung Kiến thức trong

bài

1 Trình bày khái

niệm phenol

1.1 Viết các đồng phân thơm của hợp chất hữu cơ có CTPT C7H8O

1.Khái niệm ancol thơm, phenol 1.2 Trong các đồng phân trên, đồng

phân nào là ancol?

1.3 Các đồng phân còn lại có điểm gì giống và khác với đồng phân ancol đã