Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học địa lí 12 giáo dục thường xuyên cấp THPT

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁTRUNG TÂM GDNN - GDTX HOẰNG HÓA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12- GIÁO DỤC THƯỜ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRUNG TÂM GDNN - GDTX HOẰNG HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12- GIÁO DỤC THƯỜNG XUYÊN CẤP TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Người thực hiện: Nguyễn Thị Lan

Chức vụ: Giáo viên

SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Địa lí

THANH HOÁ NĂM 2019

MỤC LỤC

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1

1.1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu: 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

1.5 Những điểm mới của đề tài nghiên cứu 2

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3

2.3 Các giải pháp sử dụng để xây dựng sơ đồ 3

2.4 Cách xây dựng sơ đồ tư duy trong một số trường hợp cụ thể 4

2.5 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục …… 12

3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 13

3.1 Kết luận 13

3.2 Kiến nghị 13

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Đất nước đang trong giai đoạn chuyển mình, quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã và đang được triển khai rộng khắp.Vì thế,giáo dục được xác định là “quốc sách hàng đầu”

-Trước xu thế tiến bộ của thời đại, dạy học tích cực luôn có ý nghĩa rất lớnđối với giáo dục Dạy học không chỉ dừng lại ở việc truyền thụ kiến thức màquan trọng hơn là dạy cho học sinh phương pháp tự học, tự nắm bắt kiến thức

Môn địa lí có khối lượng kiến thức khá rộng và có liên quan đến nhiềuvấn đề thực tiễn của quá trình phát triển kinh tế - xã hội như: Mang tính giáo dục

kĩ năng sống, kĩ năng hội nhập; có kiến thức trong bảo vệ môi trưởng biển –đảo; phòng chống thiên tai; tự nhiên – xã hội vùng, miền … đã và đang ảnhhưởng trực tiếp đến đời sống con người

Đối với việc dạy và học địa lí ở nhà trường phổ thông trung học thì sơ đồ

tư duy là một mảng kiến thức rất quan trọng Trong các đợt tập huấn về đổi mớiphương pháp dạy – học theo hướng phát huy năng lực người học thì phươngpháp sử dụng sơ đồ tư duy được đánh giá cao

Lớp 12 là lớp cuối cấp với nhiều kì thi quan trọng; lại thay từ hình thứcthi tự luận sang thi trắc nghiệm Trong khi nhiều học sinh không chú trong việchọc, chưa có khả năng tự học; ghi chép thụ động và học vẹt nên dễ quên vàkhông nhớ được kiến thức

Vì vậy, để giúp học sinh hiểu bài, nắm vững kiến thức và nhớ lâu nộidung kiến thức cũng như thành thạo các kĩ năng địa lí; có hứng thú trong họctập Từ đó, giúp học sinh biết vận dụng tri thức vào giải quyết các vấn đề thựctiễn; phát huy tính sáng tạo, chủ động của học sinh trong cuộc sống

Từ thực tiễn của việc đổi mới phương pháp dạy học và thực tiễn của việc giảngdạy môn địa lí lớp 12 ở Trung tâm GNNN - GDTX Hoằng Hóa trong suốt 18năm qua chính là lí do tôi chọn đề tài: “ Sử dụng sơ đồ tư duy nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học địa lí 12 – Giáo dục thường xuyên cấp Trung học phổ thông”.

1.2 Mục đích nghiên cứu:

- Nâng cao chất lượng dạy và học môn địa lí của cô và trò, vận dụng pháthuy chương trình đổi mới cơ bản, toàn diện chương trình địa lí THPT theochuyên đề của Bộ giáo dục đào tạo

- Nâng cao trình độ chuyên môn, ứng dụng phương pháp dạy học tích cựcvào giảng dạy địa lí tại Trung tâm GDNN - GDTX Hoằng Hóa

- Tăng cường học tập - trao đổi kinh nghiệm lẫn nhau giữa các đồngnghiệp để nâng cao trình độ, góp phần đẩy mạnh phong trào; khả năng tự học; tựnghiên cứu với phương châm học thường xuyên, học suốt đời

- Giúp học sinh hiểu bài, nắm vững và biết vận dụng kiến thức, phát triển

kĩ năng địa lí để thi tốt nghiệp đạt kết quả cao Có ý thức trong cuộc sống, trongviệc gắn môi trường với phát triển bền vững

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Giáo viên và học sinh trong học tập và giảng dạy môn địa lí tại Trung tâmGDNN - GDTX

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu tìm hiểu cơ sở lý thuyết về sơ đồ tư duy,tài liệu về phương

pháp đổi mới dạy học địa lí

- Nghiên cứu phương pháp, cách thức sử dụng, ứng dụng sơ đồ tư duytrong dạy và học địa lí

- Nghiên cứu, tìm hiểu một số phần mềm giúp tạo sơ đồ tư duy trực quan,

sinh động, đạt hiệu quả như MindMaster,….

- Nghiên cứu thực nghiệm, áp dụng vào giảng dạy, đánh giá chất lượng

của phương pháp sử dụng sơ đồ tư duy dựa trên khả năng tiếp thu bài học, nănglực tư duy của học sinh

- Phân tích – tổng hợp dựa trên việc nghiên cứu sách giáo khoa,tư liệutrên Internet

- Phương pháp nêu vấn đề - giải quyết vấn đề

- Phương pháp hợp tác- sử dụng số liệu thống kê, sử dụng bản đồ, lược đồ

1.5 Những điểm mới của đề tài nghiên cứu

Sơ đồ tư duy là một bức tranh tổng thể về chủ đề đang hướng tới, để mỗi

cá nhân có thể hiểu được bức tranh đó, nắm bắt được diễn biến của quá trình tưduy đang diễn ra đến đâu cũng như tổng quan toàn bộ nội dung.Đề tài nghiêncứu có nhiều điểm mới:

- Đề tài áp dụng kinh nghiệm giảng dạy, ứng dụng công nghệ thông tintrong hoạt động dạy và học môn địa lí tại Trung tâm GDNN- GDTX HoằngHóa

- Kết hợp giữa phương pháp dạy học truyền thống và hiện đại nên manglại hiệu quả cao Đây là một một chủ đề rất mới trong những năm học gần đây

- Học sinh hứng thú học tập, công việc giảng dạy của giáo viên trở nênnhẹ nhàng hơn, chủ yếu hướng dẫn, định hướng học sinh tự tìm ra kiến thức…

- Tính khoa học: Nâng cao phương pháp dạy học, đồng thời phát huy tínhsáng tạo trong việc dạy và học Từ do góp phần phát triển, nâng cao tư duy củahọc sinh

- Tính thực tiễn: Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy môn địa lí nóiriêng và các môn học khác nói chung Đề tài cũng phát huy tính chủ động, tíchcực, sáng tạo trong người học

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM.

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

- Cấu trúc chương trình và sách giáo khoa địa lí 12 ít sử dụng sơ đồ

- Trong quá trình giảng dạy, nhiều giáo viên còn chưa hoặc ít sử dụng sơ

đồ do thiếu thời gian lên lớp, tốn kém hoặc ngại Học sinh không chú trọng bộmôn, xem đây là môn phụ nên không mấy hứng thú với môn học; chưa đầu tưnhiều thời gian, công sức nên giáo viên gặp khó khăn trong việc truyền đạt kiếnthức cũng như đổi mới phương pháp

- Mặt khác,đặc thù môn địa lí có khá nhiều nội dung, từ tự nhiên đến kinh

tế - xã hội của quốc gia, khu vực, thế giới Với khối lượng kiến thức lớn nên họcsinh khó nhớ kiến thức; có nhớ thì cũng nhớ máy móc, thụ động

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

- Chương trình địa lí 12 là địa lí Việt Nam,bao gồm cả địa lí tự nhiên và địa lí kinh tế - xã hội Mục tiêu của chương trình là tiếp tục hoàn thiện kiến thức của học sinh về địa lí 12 Học xong chương trình, học sinh cần phải nắm được các đặc điểm về tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên, dân cư, kinh tế - xã hội, Từ đóphải nắm được hiện nay một số vấn đề đang được đặt ra nhằm sử dụng hợp lí tàinguyên, giảm thiểu hậu quả của thiên tai, nâng cao chất lượng cuộc sống cho nhân dân, phát triển kinh tế của cả nước nói chung và các địa phương nơi học sinh sinh sống nói riêng

- Trong giai đoạn hiện nay, để có được những thế hệ tương lai có đủ cả trí lực thì giáo dục luôn là vấn đề được Đảng và Nhà nước quan tâm Vì thế, trách nhiệm của giáo viên ngày càng phải nâng cao; đòi hỏi giáo viên phải có những

kĩ năng, phương pháp truyền đạt kiến thức tốt nhất cho học sinh

- Qua thực tế giảng dạy cùng với việc lĩnh hội kinh nghiệm qua các đợttập huấn dạy và học theo chuyên đề với mục tiên phát huy năng lực, vận dụngkiến thức bằng nhiều phương pháp khác nhau như: nêu vấn đề, kĩ thuật đặt câuhỏi, phiếu học tập, phương pháp khăn trải bàn… thì việc sử dụng sơ đồ tư duyvào dạy học có ý nghĩa lớn, góp phần nâng cao chất lượng môn các môn học nóichung và môn địa lí nói riêng; giúp học sinh phát huy được tính tích cực, chủđộng về kiến thức, rèn luyện kĩ năng làm việc với bản đồ, Atlat địa lí Việt Namcũng như biết hệ thống hóa kiến thức Củng cố cho học sinh thế giới quan khoahọc,nhân sinh quan đúng đắn, tinh thần trách nhiệm trong bảo vệ môi trường,xây dựng quê hương, đất nước

- Sơ đồ tư duy được sử dụng phù hợp với điều kiện cơ sở vật chất củatrung tâm, giáo viên có thể thực hiện trên bảng phấn, trên vở, trên giấy hoặc cóthể thiết kế trên phần mềm Khai thác sơ đồ tư duy có hiệu quả góp phần đổimới phương pháp dạy học một cách tích cực

2.3 Các giải pháp sử dụng để xây dựng sơ đồ.

Sử dụng sơ đồ tư duy như thế nào để nâng cao chất lượng giờ dạy địa lí?

Đó là vấn đề mà tôi muốn chia sẻ trong sáng kiến này đối với đồng nghiệp

Sơ đồ tư duy có nhiều loại như sơ đồ cấu trúc, sơ đồ logic…

Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép theo dạng sơ đồ hóa, có thể sử dụngmàu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu ý tưởng Là hình thức sơ đồ có sự kếthợp giữa ngôn ngữ, màu sắc, đường nét

Sử dụng thành thạo sơ đồ tư duy giúp học sinh khai thác, vận dụng kiếnthức một cách sáng tạo, tiết kiệm thời gian, ghi nhớtốt hơn Từ đó, giúp học sinh

có phương pháp tự nghĩ, tự viết, tự vẽ kiến thức theo ngôn ngữ của chính mình.Học sinh học tập tích cực, nâng cao hiệu quả môn địa lí

Thông thường các sơ đồ có ở sách giáo khoa nhưng phần lớn hoặc chủyếu do giáo viên tự xây dựng từ nội dung bài học với ý tưởng, cách thức khácnhau

Để tạo một sơ đồ cần phải trải qua các bước sau :

- Bước 1: Xác định nội dung bài học, từ đó yêu cầu học sinh phải xây

dựng được chủ đề, định hình các đơn vị kiến thức

- Bước 2: Yêu cầu học sinh xây dựng được sơ đồ tổng thể cơ bản, thông

qua việc nghiên cứu tài liệu mà giáo viên đã hướng dẫn Đây là bước quan trọngnhất để học sinh nắm được nội dung chính của bài học, từ đó có thể đi sâu vàonghiên cứu nội dung bài học

- Bước 3: Xây dựng sơ đồ tư duy ở nhánh thứ nhất (tức là ở những nội

dung cơ bản, nội dung chính) của bài học Tiếp theo giáo viên đưa ra các nhánhnhỏ

- Bước 4: Hoàn thiện, bổ sung, rút kinh nghiệm, điều chỉnh sơ đồ sao cho

phù hợp với nội dung bài học, dễ hiểu

2.4 Cách xây dựng sơ đồ tư duy trong một số trường hợp cụ thể

Để xây dựng sơ đồ tư duy một cách hiệu quả nhất yêu cầu: Giáo viên cầnphải nắm bắt đúng nội dung của từng bài dạy, những phần có khả năng áp dụngphương pháp sơ đồ một cách hiệu quả nhất để hình thành sơ đồ từ đó truyền đạtkiến thức một cách tốt nhất tới người học

 Ví dụ 1: Bài 16 (Lớp 12) “ Đặc điểm dân số và sự phân bố dân cư nước ta”, có thể xây dựng sơ đồ tư duy ở một số nội dung thông qua các bước

cụ thể như sau:

Bước 1: Chuẩn bị nội dung bài học thông qua soạn bài

Nội dung 1:Đông dân, có nhiều thành phần dân tộc

a Đông dân: Năm 2006 dân số nước ta là 84156 nghìn người Hiện nay

là 97296 nghìn người

Kết luận: Là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế đất nước

b Nhiều thành phần dân tộc: Cả nước có 54 dân tộc Trong đó người

kinh chiếm 86,2%; các dân tộc khác là 13,8% Ngoài ra còn có 3,2 triệu ngườiViệt đang sinh sống ở nước ngoài

Nội dung 2: Dân số còn tăng nhanh, cơ cấu dân số trẻ

a Dân số tăng nhanh

- Dân số tăng nhanh vào cuối thế kỉ 20, đã dẫn đến bùng nổ dân số

- Tỉ lệ gia tăng khác nhau giữa các giai đoạn

- Sức ép gia tăng dân số:

+ Tài nguyên môi trường

+ Làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế

+ Chất lượng cuộc sống nhân dân chậm được cải thiện.

+ Yêu cầu giải quyết việc làm khó khăn, tỉ lệ thất nghiệp cao

b.Cơ cấu dân số

- Thuộc loại trẻ, song đang có xu hướng già hóa

- Tuy nhiên tỉ lệ người trong và dưới độ tuổi lao động còn cao

- Ảnh hưởng

+ Thuận lợi: Lao động dự trữ đông, là nguồn lực quyết định đến

phát triển kinh tế đất nước

+ Khó khăn: Trong việc nâng cao mức sống, các vấn đề văn hóa,

giáo dục, việc làm …

Nội dung 3:Phân bố đân cư chưa hợp lí

Mật độ trung bình hiện nay là 314 người /km2

a Không đều giữa đồng bằng với trung du miền núi

- Đồng bằng ¼ diện tích với 75% dân số => mật độ cao

- Trung du miền núi ¾ diện tích với 25% dân số => mật độ thấp

b Không đều ngay trong cùng một vùng lãnh thổ

- Giữa đồng bằng Sông Hồng với đồng bằng Sông Cửu Long

- Giữa vùng Tây Bắc với Đông Bắc

c Không hợp lí giữa thành thị với nông thôn

- Thành thị: 35,9%

- Nông thôn: 64,1%

Kết luận: Xu hướng đang tăng dần tỉ lệ dân thành thị, giảm tỉ lệ dân nôngthôn

Bước 2:Dạy học sinh các bước thành lập sơ đồ tư duy

Vậy từ những nội dung trên, các em hãy xác định từ khóa để thấy đượcđặc điểm cơ bản của dân cư nước ta ?

HS trả lời được ba từ khóa chính trong nội dung trên:

- Đông dân, có nhiều thành phần dân tộc

- Dân số tăng nhanh, cơ cấu dân số trẻ

- Phân bố dân cư chưa hợp lí

Bước 3: Xây dựng, sử dụng sơ đồ tư duy

Ở mỗi từ khóa, nghiên cứu nội dung sách giáo khoa để tìm ra các nhánhphụ (nhánh cấp 1, cấp 2, cấp 3…)

Hình 1: Sơ đồ tư duy chủ đề: Đặc điểm dân số và sự phân bố dân cư

Bước 4:Giao bài tập vẽ sơ đồ tư duy cho học sinh sau mỗi tiết học

Nhìn chung, giáo viên có thể sử dụng bản đồ tư duy trong tất cả cáckhâu của quá trình lên lớp từ kiểm tra bài cũ, triển khai kiến thức mới đến củng

cố, giao bài tập về nhà; từ thể hiện lượng kiến thức nhỏ đến lớn, từ cá nhân đếntập thể … nhằm nâng cao khả năng tự học của học sinh

 Ví dụ 2: Bằng tư duy sáng tạo của bản thân, hãy vẽ sơ đồ tư duy thể hiện

khái quát đặc điểm vị trí địa lí nước ta?

Hình thức thực hiện: Giáo viên cho học sinh thực hành theo cặp với gợi ýtổng quát như sau:

Giáo viên gợi ý

- Xác định từ khóa cho sơ đồ tư duy trên?

- Có bao nhiêu nhánh phụ cấp 1 trong sơ đồ? …

- Học sinh thực hiện, trình bày

- Giáo viên nhận xét, rút kinh nghiệm

Gợi ý cụ thể

Bước 1:Trước hết cần xác định từ khóa để khái quát được nội dung chính

cần truyền đạt bằng cách yêu cầu học sinh đọc đoạn văn trong bài 2: Vị trí địa

lí, phạm vi lãnh thổ để tìm từ khóa về đặc điểm vị trí địa lí nước ta: “Nước Việt

Nam nằm ở rìa đông của bán đảo Đông Dương, gần trung tâm của khu vựcĐông Nam Á

Trên đất liền, điểm cực Bắc nằm ở vĩ độ 23023p B tại xã Lũng Cú - huyệnĐồng Văn - tỉnh Hà Giang; điểm cực Nam nằm ở vĩ độ 8034pB tại xã Đất Mũi -huyện Ngọc Hiển - tỉnh Cà Mau; điểm cực Tây ở kinh độ 102009pĐ tại xã SínThầu - huyện Mường Nhé - tỉnh Điện Biên; điểm cực Đông ở kinh độ 109024pĐtại xã Vạn Thạnh - huyện Vạn Ninh - tỉnh Khánh Hòa

Ở ngoài khơi, các đảo và quần đảo còn kéo dài tới tận khoảng vĩ độ

6050pB và từ khoảng kinh độ 1010Đ đến khoảng 117020pĐ trên Biển Đông

Như vậy, Việt Nam vừa gắn với lục địa Á - Âu, vừa tiếp giáp với BiểnĐông và thông ra Thái Bình Dương rộng lớn Kinh tuyến 1050Đ chạy qua nước

ta nên đại bộ phận lãnh thổ Việt Nam nằm trong khu vực múi giờ số 7”

Qua đoạn văn trên học sinh xác định được chủ đề chính là: Vị trí địa lí,phạm vi lãnh thổ; với các đơn vị kiến thức cụ thể: Việt Nam nằm ở rìa đông bánđảo Đông Dương, gần trung tâm Đông Nam Á, hệ tọa độ (Cực Bắc – Nam –Đông - Tây) Nằm trong múi giờ số 7

Bước 2: Vẽ chủ đề ở trung tâm có thể là hình hoặc chữ hoặc cả hai (Hình 2)

Giáo viên hướng dẫn học sinh vẽ nối tiếp nhánh cấp 2 vào nhánh cấp 1,

cấp 3 vào nhánh cấp 2 để tạo ra liên kết.(Lưu ý: Tất cả các nhánh của 1 ý nên tỏa

ra từ 1 điểm và cùng 1 màu)

Học sinh thực hiện :

Hình 4: Nhánh cấp 2,3 số 1

Tiếp tục thực hiện các nhánh cấp 1, 2, 3 số 2, số 3 cho đến hết nội dung vịtrí địa lí, phạm vi lãnh thổ

Hình 5: Sơ đồ tư duy “Vị trí địa lý, phạm vi lãnh thổ”

Bước 5: Học sinh củng cố sơ đồ

Sau mỗi phần, bài thì giáo viên cần phải tổng kết bằng sơ đồ tư duy đểhọc sinh nắm vững hơn kiến thức.Từ đó có thể ứng dụng vào làm bài tập, ôn tập

và liên hệ thực tế

 Ví dụ 3: Sử dụng sơ đồ tư duy trong kiểm tra bài cũ (từ 5-7 phút)

Câu hỏi: Dựa vào sơ đồ tư duy dưới đây, em hãy trình bày sức ép của

dân số đối với tài nguyên môi trường, kinh tế - xã hội nước ta

Hình 6: Sơ đồ tư duy “Sức ép dân số”

 Ví dụ 4:Sử dụng sơ đồ tư duy trong củng cố toàn bộ kiến thức

mà học sinh đã lĩnh hội

Sau mỗi phần, mỗi bài, mỗi chương giáo viên cần phải tổng kết, hệ thốnghóa kiến thức Đây là việc làm cần thiết Vì qua đó, giúp học sinh nắm vững hơnkiến thức, vận dụng vào làm bài tập, ôn tập kiểm tra và liên hệ thực tế

Sau khi học xong bài 28 “Vấn đề tổ chức lãnh thổ công nghiệp”, giáo viên

củng cố bằng cách yêu cầu HS vẽ sơ đồ tư duy về Các nhân tố ảnh hưởng đến

sự phân bố công nghiệp nước ta.