Một số giải pháp nâng cao chất lượng và hứng thú học tập môn sinh học cho học sinh khối 9 ở trường THCS lâm xa

Nhưchúng ta đã biết trong chương trình giáo dục Sinh học là môn học quan trọngnhằm mục đích trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về khoa học địa lý, cũng như vận dụng những kiến

1 Mở đầu

1 1.Lí do chọn đề tài.

Chất lượng dạy và học là mối quan tâm hàng đầu của nền giáo dục nước

ta cũng như nhiều nước trên thế giới, hầu hết các nước đều ra sức tìm mọi biệnpháp để nâng cao chất lượng dạy và học Với mong muốn là làm sao để ngườidạy truyền đạt được kiến thức một cách dễ dàng, người học nắm bắt và vận dụngđược kiến thức đó trong thời gian ngắn nhất vào thực tiễn, nghiên cứu một cách

có hiệu quả Do vậy càng ngày càng đặt ra những yêu cầu gay gắt trong việcnâng cao chất lượng giảng dạy và cách đánh giá người học như thế nào là kháchquan, công bằng, là động lực thúc đẩy để người học nỗ lực phấn đấu vươn lênchiếm lĩnh và làm chủ kiến thức Ở đây tôi chỉ xin đưa một số vấn đề về giảipháp giảng dạy vì đây chính là yếu tố quyết định để người dạy và người họchoàn thành nhiệm vụ trọng tâm của mình

Là một giáo viên bộ môn Sinh học THCS trong nhiều năm qua tôi đãluôn cố gắng để tìm ra những phương pháp, giải pháp dạy học phù hợp cho từngkhối lớp để đạt các mục tiêu nâng cao chất lượng dạy và học hiện nay Nhưchúng ta đã biết trong chương trình giáo dục Sinh học là môn học quan trọngnhằm mục đích trang bị cho học sinh những kiến thức cơ bản về khoa học địa

lý, cũng như vận dụng những kiến thức đó vào cuộc sống để biết cách ứng xửvới môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh Chính việc giảng dạy Sinh họctạo điều kiện cho thế hệ trẻ tìm hiểu và đánh giá đúng tiềm năng các điều kiện

tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và thực trạng kinh tế - xã hội của địa phương,vùng miền, đất nước từ đó giúp họ định hướng nghề nghiệp, lao động sản xuất,góp phần xây dựng quê hương giàu đẹp.Vì vậy, làm thế nào để cho học sinhhiểu được cặn kẽ những vấn đề các em tìm hiểu trong lý thuyết và cảm thấyhứng thú hơn khi học, phát huy được tính tích cực, sáng tạo của học sinh, tạoniềm tin, niềm vui trong học tập góp phần nâng cao chất lượng bộ môn là mộtcâu hỏi lớn mà tôi luôn luôn mong muốn có lời giải đáp hoàn chỉnh Xuất phát

từ những vấn đề trên và một số kinh nghiệm trong giảng dạy bộ môn Sinh học,tôi đưa ra sáng kiến: “Một số giải pháp nâng cao chất lượng và hứng thú học

tập môn Sinh học cho học sinh khối 9 ở trường THCS Lâm Xa”

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Phân tích được thực trạng giảng dạy bộ môn Sinh học 9 hiện nay tạitrường THCS Lâm Xa và đưa ra một số giải pháp giảng dạy bộ môn, phù hợpvới điều kiện thực tiễn nhà trường nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy vàhọc hướng tới mục tiêu chung của giáo dục là đào tạo con người Việt Nam pháttriển toàn diện, có tri thức, có đạo đức, sức khỏe đáp ứng yêu cầu của sự nghiệpxây dựng và bảo vệ Tổ quốc

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

- Một số giải pháp nâng cao chất lượng dạy và học tập môn Sinh học chohọc sinh khối 9 trường THCS Lâm Xa, Bá Thước, Thanh Hóa

- Mức độ hứng thú, khả năng tích cực học tậpmôn sinh học của học sinhkhối 9 trường THCS Lâm Xa, Bá Thước, Thanh Hóa

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết: Tham khảo, nghiêncứu tài liệu hướng dẫn về phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực Nghiên cứuSGK, sách tham khảo, sách chuẩn kiến thức kĩ năng bộ môn Sinh học

- Phương pháp tổng kết, rút kinh nghiệm dạy và học: Tích lũy các giờ dạytrên lớp, dự giờ đồng nghiệp, đồng nghiệp dự giờ góp ý, tham gia các buổi tậphuấn sinh hoạt chuyên môn đầy đủ

- Phương pháp phân tích: So sánh chất lượng giờ dạy, lực học, mức độtích cực của học sinh khi chưa áp dụng SKKN với khi đã áp dụng SKKN

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong nghị quyết TW 4 khóa VII (tháng 1/1993), Nghị quyết TW2 khóa VIII (tháng 12/ 1996), được cụ thể hóa trong Luật giáo dục đào tạo, đặc biệt trong chỉ thị số 15 (tháng 4/1999), điều 24:2 luật giáo dục ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Dạy học và phát triển gắn bó chặt chẽ với nhau Dạy học không chỉ nhằmcung cấp cho học sinh một khối lượng tri thức lí thuyết do nội dung chươngtrình và sách giáo khoa đã quy định, mà phải tổ chức các hoạt động tổ chức chohọc sinh lĩnh hội tri thức một cách tích cực chủ động, độc lập để phát triển nănglực cũng như phát triển tư duy khoa học, rèn được trí thông minh, óc sáng tạo,suy nghĩ linh hoạt và vận dụng kiến thức vào thực tế đời sống có hiệu quả Đểthực hiện tốt nhiệm vụ này, đòi hỏi giáo viên phải lựa chọn phương pháp dạy đểhọc sinh huy động vốn hiểu biết đã có, sử dụng các thao tác tư duy phân tích, sosánh đối chiếu, rồi khái quát rút ra kết luận và giải đáp những vấn đề thực tiễnhoặc vấn đề nhiệm vụ nhận thức đặt ra Nghĩa là, học sinh tự giành lấy tri thứcdưới sự tổ chức của giáo viên

Đối với môn Sinh học nói chung và môn Sinh học 9 nói riêng, việc dạyhọc gây được hứng thú, sự hấp dẫn trong tiết học sẽ giúp các em nhận thấy kiến

thức môn Sinh học thật gần gũi và bổ ích, thấy được tầm quan trọng của Sinhhọc, cũng như các giá trị thực tiễn của Sinh học mang lại Những yếu tố trên sẽ

là cở sở, là tiền đề cho việc nâng cao thành tích học tập môn học của học sinh,góp phần nâng cao chất lượng giáo dục chung trong nhà trường

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Trong những năm qua quá trình dạy học môn Sinh học 9 tại trường THCSLâm Xa một phần chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu của người học do một sốnguyên nhân khách quan và chủ quan cơ bản sau:

Thứ nhất, là do người dạy dành phần lớn cho việc nghiên cứu lý thuyết,phần kiến thức vận dụng vào thực tiễn còn hạn chế

Thứ hai, do giáo viên chưa quan tâm đúng mức đối tượng giáo dục, chưa

đặt ra cho mình nhiệm vụ và trách nhiệm nghiên cứu, dạy học chưa vận dụng vào thực tiễn Hiện tượng dùng đồng loạt cùng một cách dạy, một bày giảng cho

nhiều lớp, nhiều thế hệ học trò là không ít ở một số giáo viên

Thứ ba, ngày nay với sự phát triển của công nghệ thông tin, việc giảng

dạy Địa lí trở nên sinh động hơn, phong phú hơn với nhiều hình thức tổ chứcsinh động, nhưng thực tế thì việc sử dụng công nghệ thông tin còn rất hạn chếchủ yếu mới áp dụng cho các tiết thao giảng nên chưa hấp dẫn được học sinhdẫn đến chất lượng dạy và học cũng không được nâng lên

Thứ tư, còn rất nhiều phụ huynh học sinh có phần ít quan tâm đầu tư cho

con em mình khi học các môn mang tính xã hội Còn học sinh luôn coi đây lànhững môn học phụ, học nhưng không thi và luôn hi vọng vào sự chiếu cố củathầy cô vì thế các em thường ít quan tâm, chú ý đến các môn học như đã nêutrên Trong khi đó: Môn Sinh học không phải là môn học dễ, nó kết hợp kiếnthức của nhiều môn học có tự nhiên có xã hội, có Toán học, Địa lí, Lịch sử,GDCD; Vì vậy nếu không sắp xếp thời gian học tập hợp lí thì chắc chắn họcsinh không hiểu bài và dẫn đến chán học

Kết quả khảo sát thực tế nhà trường ở hai năm học 2015 – 2016 và 2017- về sự hứng thú đối với môn Sinh học 9 và chất lượng giáo dục như sau:

2016-KẾT QUẢ KHẢO SÁT HỨNG THÚ BỘ MÔN SINH HỌC 9

(Khi áp dụng phương pháp dạy học tích cực chưa khoa học)

KẾT QUẢ CHẤT LƯỢNG GIÁO DỤC BỘ MÔN SINH HỌC 9

(Khi áp dụng phương pháp dạy học tích cực chưa khoa học)

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để nâng cao chất lượng dạy và học môn Sinh học 9 ở trường THCS Lâm xa.

2.3.1 Bản thân thường xuyên tự học, tự bồi dưỡng kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm để luôn kịp thời đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục

Người giáo viên phải luôn trau dồi, bồi dưỡng kiến thức mới, hiểu đượcđối tượng bộ môn, nắm một cách hệ thống nội dung kiến thức bộ môn, đồng thờiphải khá am tường về thực tiễn đời sống liên quan đến môn học, có nghiệp vụ

sư phạm tốt và phương pháp giảng dạy tích cực để vận dụng linh hoạt vào dạyhọc và phát huy năng lực học sinh trong từng tiết dạy

2.3.2 Sử dụng sơ đồ tư duy (bản đồ tư duy) trong phương pháp dạy học hợp tác ở trường THCS Lâm Xa :

“Sơ đồ tư duy là một hình thức ghi chép có thể sử dụng màu sắc và hìnhảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Nhờ sự kết nối giữa các nhánh, các ýtưởng được liên kết với nhau khiến sơ đồ tư duy có thể bao quát được các ýtưởng trên phạm vi sâu rộng” hấp dẫn của hình ảnh gây ra những kích thíchmạnh trên hệ thống rìa của não giúp cho việc ghi nhớ được lâu bền

Cách tiến hành

− Ở vị trí trung tâm sơ đồ là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện một ýtưởng hay chủ đề, nội dung chính.

− Từ chủ đề lớn, tìm ra các chủ đề nhỏ liên quan

− Từ mỗi chủ đề nhỏ lại tìm ra những yếu tố, nội dung liên quan

− Sự phân nhánh cứ tiếp tục và các yếu tố nội dung luôn được kết nối vớinhau Sự liên kết này sẽ tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả về chủ đề lớn mộtcách đầy đủ và rõ ràng

Dạy học hợp tác có sử dụng sơ đồ tư duy trong giảng dạy sinh học 9

Trong quá trình giảng dạy sinh học 9 bản thân tôi thường sử dụng sơ đồ tưduy trong phần củng cố bài để hệ thống những nôi dung cơ bản cho học sinh.Ngay khi bắt đầu giảng dạy bài đầu tiên của chương trình sinh 9 Tôi đã hướngdẫn học sinh cách vẽ sơ đồ tư duy Sau đó yêu cầu mỗi học sinh phải có 1 quyển

vở riêng để vẽ sơ đồ tư duy sau mỗi bài học đồng thời trả lời câu hỏi cuối bàihọc SGK (coi như vở bài tập) Mỗi khi kiểm tra miệng, học sinh sẽ phải mang

vở này cho giáo viên kiểm tra Cuối kỳ giáo viên sẽ thu vở này lại để chấm lấyđiểm kiểm tra thường xuyên

Ví dụ :

Tiết 44 – Bài 44 : ẢNH HƯỞNG LẪN NHAU GIỮA CÁC SINH VẬT

Hoạt động 3: CỦNG CỐ

MỤC TIÊU:

1 Kiến thức: Học sinh hệ thống lại kiến thhức đã học trong bài và đưa kiến

thức đó vào hệ thống kiến thức của cá nhân

2 Kĩ năng: Tiếp tục rèn kĩ năng hoạt động nhóm.

3 Thái độ: HS có ý thức nghiêm túc trong khi học bài.

4 Định hướng phát triển năng lưc: năng lực giao tiếp, năng lực tổng hợp kiến

- GV: thu kết quả và yêu cầu 2 nhóm

- HS bàn trên quay xuống bàn dưới vàthực hiện theo yêu cầu của giáo viên:

HS hoạt động và hoàn thành sơ đồ tưduy theo từ khóa mà giáo viên đã cho(4phút)

- HS nạp bài, đại diện 2 nhóm trìnhbày > các nhóm khác chú ý và nhận

lên trình bày kết quả của nhóm mình.

HS trình bày trên bảng Kết quả hoạt động nhóm của học sinh

Đánh giá hiệu quả và một số kinh nghiệm của cá nhân khi áp dụng cách này :

Qua thực tế giảng dạy, bản thân thấy tâm đắc vì kỹ thuật này giúp cho họcsinh phát huy được sự tự tin, sáng tạo và phát triển được khả năng tư duy,”.Ngoài ra, dạy học bằng sơ đồ tư duy giúp cho học sinh thuộc bài ngay tại lớp,nhớ nhanh và chính xác nội dung bài học Đặc biệt, phương pháp này còn giúpcho học sinh không nhàm chán mà luôn sôi nổi và hào hứng trong tiết học, từ đótạo được điều kiện cho học sinh tập trung thảo luận và cùng tìm ra vấn đề cốt lõitrong nội dung của bài học

2.3.3 Vận dụng linh hoạt tích hợp liên môn vào dạy học Sinh học 9 nhằm tạo sự hấp dẫn cho học sinh khi tìm hiểu kiến thức đồng thời phát huy năng lực học sinh

Giữa các môn học, nhất là các môn học trong cùng một khối nhóm tựnhiên hay xã hội, bao giờ cũng có sự hỗ trợ kiến thức cho nhau Nội dung của

mụn học này cũng cú trong mụn học khỏc và là cơ sở để học mụn học khỏc tốthơn, sõu sắc hơn Chớnh vỡ vậy, việc dạy học kết hợp với kiến thức của cỏc mụnhọc khỏc sẽ giỳp giỏo viờn tiếp cận tốt hơn, hiểu rừ hơn, sõu hơn những vấn đềđặt ra trong sỏch giỏo khoa Cũn học sinh cú hội kết hợp kiến thức của nhiều bộmụn cú liờn quan đến giải quyết cỏc vấn đề đựợc đặt ra trong bài học, cú nhưvậy cỏc vấn đề mới được làm sỏng tỏ nhanh chúng và khoa học

Xỏc định cỏc mức độ tớch hợp trong cỏc bài học: Trước tiờn Giỏo viờn cầnxỏc định nội dung cần tớch hợp cụ thể là gỡ qua từng bài học (xỏc định địa chỉtớch hợp), sau đú căn cứ vào thời lượng của bài học đú mà xỏc định hỡnh thứctớch hợp sao cho phự hợp (tớch hợp ở mức mức độ toàn phần, mức độ bộ phận,hay chỉ dừng lại ở mức độ liờn hệ)

Vớ dụ Khi dạy bài: Sử dụng hợp lớ tài nguyờn thiờn nhiờn GV yờu cầu HS

sử dụng kiến thức mụn liờn mụn để nõng cao chất lượng bài học:

Hoạt động 1 15p' Tìm hiểu các dạng tài nguyên thiên nhiên chủ yếu

HS sử dụng kiến thức địa lớ bài 26 – Đặc điểm tài nguyờn khoỏng sản

Việt Nam Bài 38 –- Bảo vệ tài nguyờn sinh vật Việt Nam để hoàn thành bảng

- GV nhận xét, thông báo đáp án đúng bảng 58.1

1- b, c, g 2- a, e i 3- d, h, k, l

-GV : Như thế nào là tài nguyờn năng lượng sạch

- HS dựa vào kiến thức Húa 9 bài 40: Dầu mỏ và khớ thiờn nhiờn, Bài 41: Nhiờn liệu và thụng tin SGK trả lời- Tài nguyờn năng lượng sạch khi sử dụng

khụng gõy ụ nhiễm mụi trường.Nờu được sự phõn bố dầu mỏ,khớ đốt ở Việt Nam

Hoạt động 2 Tỡm hiểu vỡ sao cần phải sử dụng hợp lớ tài nguyờn thiờn nhiờn 25p'

1 Sử dụng hợp lớ tài nguyờn đất:

-HS dựa vào kiến thức mụn Địa lớ 6 nhắc lại thành phần của đất

-Nờu vai trũ của đất đối với đới sống con người ?

- HS dựa vào kiến thức sinh học 6 Bài 47 Thực vật bảo vệ đất và nguồn nước

để hoàn thànhbảng 58.2

GV đưa đỏp ỏn

Tỡnh trạng của đất Cú thực vật bao phủ Khụng cú thực vật

bao phủ

Đất bị khô hạn X

Độ màu mỡ của đất tăng lên x

Có thực vật bao phủ Không có thực vật bao phủ

- HS dựa vào kiến thức Địa lí 8 bài 36 Đặc điểm đất Việt Nam

-Nêu được vấn đề sử dụng và cải tạo đất ở Việt Nam Chỉ ra được tàinguyên đát hiện nay đang ngày càng giảm sút ở Việt Nam có tới 50% diện tíchđất tự nhiên có vấn đề cần cải tạo-Giải thích vì sao trên vùng đất dốc, những nơi

có thực vật bao phủ và làm ruộng bậc thang lại có thể góp phần chống xói mònđất ?

HS dựa vào kiến thức sinh học 6 Bài 47 Thực vật bảo vệ đất và nguồn nước để trả lời.

.2 Sử dụng hợp lí tài nguyên nước

GV đưa hình ảnh

STT Nguồn nước Nguyên nhân gây ô

nhiễm

Cách khắc phục.

1 Các sông,cống nước

thải ở thành phố

Do dòng chảy bị tắc

và do xả rác xuống sông

-Khơi thông dòng chảy -Không đổ rác thải xuống sông

2 Kênh mương,ao,hồ

3 Nước biển và đại

dương

GV yêu cầu học sinh trả lời các câu hỏi sau:

+ Nếu bị thiếu nước sẽ có tác hại gì?

+ Nêu hậu quả của việc sử dụng nguồn nước bị ô nhiễm?

+ Trồng rừng có tác dụng trong việc bảo vệ tài nguyên nước không? Tại sao?

Học sinh vận dụng kiến thức sinh học 6 kết hợp liên hệ thực tế trả lời.

GV giới thiệu một số hình ảnh minh họa cho các câu trả lời trên

Hình ảnh minh họa hậu quả của việc sử dụng tài nguyên nước không hợp lí

Ruộng bậc thang góp phần chống xói mòn đất và giữ nguồn nước ngầm

Học sinh vận dụng kiến thức Địa lí 8 Bài 38 –- Bảo vệ tài nguyên sinh vật Việt Nam nêu rõ thực trạng rừng ở Việt Nam và vấn đề bảo vệ tài nguyên

Kỹ thuật này được tiến hành như sau:

- Chia học sinh thành các nhóm và phát cho mỗi nhóm một tờ giấy A0

- Trên giấy A0 chia thành các phần gồm phần chính giữa và các phần xungquanh Phần xung quanh được chia theo số thành viên của nhóm Mỗi ngườingồi vào vị trí tương ứng với phần xung quanh

- Mỗi cá nhân làm việc độc lập trong khoảng vài phút, tập trung suy nghĩ trảlời câu hỏi theo cách hiểu riêng của mỗi cá nhân và viết vào phần giấy của mìnhtrên tờ A0

- Trên cơ sở ý kiến của mỗi cá nhân học sinh thảo luận nhóm, thống nhất ýkiến và viết vào phần chính giữa của tờ giấy A0 “khăn phủ bàn”

Ví dụ cụ thể vận dụng kỹ thuật “khăn phủ bàn” trong tổ chức dạy học hợp tác vào chương trình sinh học 9 ở trường THCS Lâm Xa.

Trong chương trình sinh 9 có thể sử dụng kĩ thuật khăn trải bàn ở hầu hếtcác bài Ở đây tôi trình bày một ví vụ cụ thể là:

Tiết 47 – Bài 47 : QUẦN THỂ SINH VẬT

Hoạt động 3: (12')

III/ Ảnh hưởng của môi trường tới quần thể sinh vật MỤC TIÊU.

1 Kiến thức: Học sinh chỉ ra được những những ảnh hưởng của môi trường tới

quần thể sinh vật? Cho ví dụ chứng minh

2 Kĩ năng: Tiếp tục rèn kĩ năng hoạt động nhóm.

3 Thái độ: Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường sống của các loài động vật.

4 Định hướng phát triển năng lưc: năng lực giao tiếp, năng lực tổng hợp kiến

thức

Hoạt động của GV Hoạt động của HS

- GV: Chia lớp thành 6 nhóm

(4HS/nhóm) và phát cho mỗi nhóm một

1/2 tờ giấy A0 và yêu cầu các em hoạt

động nhóm theo kỹ thuật "khăn phủ bàn"

để hoàn thành phiếu học tập sau:

PHIẾU HỌC TẬP

Hãy trả lời các câu hỏi sau:

- Khi thời tiết ấm áp và độ ẳm không khí

cao (ví dụ vào các tháng mùa mưa trong

năm) số lượng muỗi nhiều hay ít?

- Chim Sẻ xuất hiện nhiều vào thời gian

nào trong năm?

- Số lượng ếch nhái tăng cao vào mùa

mưa hay mùa khô?

- Hãy cho 2 ví dụ về biến động số lượng

các cá thể trong quần thể?

- Những nhân tố nào của môi trường đã

ảnh hưởng đến số lượng cá thể trong

quần thể?

GV: thu kết quả và yêu cầu 2 nhóm lên

- HS bàn trên quay xuống bàn dưới vàthực hiện theo yêu cầu của giáo viên:

- HS hoạt động cá nhân để hoàn thànhcác câu hỏi vào phần giấy của mìnhtrong thời gian 4 phút Sau đó thảoluận nhóm, thống nhất kết quả và trìnhbày vào phần giấy ở giữa (3phút)

HS 1

HS 2 HS3

HS 4

Kết quả sau khi thảo luận và thống

nhất