Xuất phát từ mục tiêu cơ bản trên, người giáo viên dạy văn cần phải tìm ra cho riêng mình những phương pháp dạy học tích cực để giúp học sinh yêuvăn, thích học văn và xây dựng được những
Trang 11 MỞ ĐẦU
1.1 Lí do chon đề tài:
Văn học có vai trò quan trọng trong đời sống và sự phát triển tư duy củaloài người Là một môn học cơ bản trong nhóm KHXH, môn Ngữ văn giúp tagiáo dục quan điểm, tư tưởng, tình cảm cho học sinh tốt nhất Với vai trò to lớn
đó mà M.Gooki đã từng nói “Văn học là nhân học” Ta hiểu rằng văn là người,
học văn là học cách làm người, học cái hay, cái đẹp Vì thế mà học tốt môn Ngữvăn sẽ có tác dụng tích cực đến kết quả học tập của các môn khác và các mônkhác cũng góp phần giúp học tốt môn Ngữ văn Nó có tác động qua lại và quan
hệ chặt chẽ với nhau không thể tách rời Nhất là trong các môn Khoa học xã hội,đặc trưng này càng thể hiện rõ nét Với vai trò là môn học cơ bản, giường cộttrong giáo dục nhà trường cho nên người giáo viên giảng dạy bộ môn cần phảilựa chọn thật tinh, thật kỹ, vận dụng thật linh hoạt các phương pháp nhằm rèn kĩnăng tiếp thu, vận dụng kiến thức để đạt hiệu quả cao nhất Vì vậy mà cố thủ
tướng Phạm Văn Đồng đã khẳng định:“Cái quan trọng nhất trong giảng dạy nói chung và trong giảng dạy văn học nói riêng là rèn bộ óc, là rèn phương pháp suy nghĩ, phương pháp nghiên cứu, phương pháp tìm tòi, phương pháp vận dụng kiến thức”[1].
Môn Ngữ văn đặc biệt cần thiết trong việc thể hiện mục tiêu chung của
trường THCS như góp phần hình thành những con người có ý thức tự tu dưỡng,
biết yêu thương, quý trọng gia đình, bè bạn; giàu lòng yêu quê hương, đất nước,yêu Chủ nghĩa xã hội, biết hướng tới những tư tưởng, tình cảm cao đẹp như lòngnhân ái, tinh thần tôn trọng lẽ phải, sự công bằng, ghét cái xấu Đó là nhữngcon người biết rèn luyện để có tính tự lập, tư duy sáng tạo, năng lực cảm thụ cácgiá trị chân, thiện, mỹ trong cuộc sống cũng như trong nghệ thuật Trước hết làtrong văn học có năng lực thực hành và năng lực sử dụng Tiếng Việt như mộtcông cụ để tư duy và giao tiếp Đó cũng là những con người ham muốn đem tàitrí của mình cống hiến cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, sẵn sàng hysinh cho đất mẹ thân yêu
Xuất phát từ mục tiêu cơ bản trên, người giáo viên dạy văn cần phải tìm
ra cho riêng mình những phương pháp dạy học tích cực để giúp học sinh yêuvăn, thích học văn và xây dựng được những bài văn hay giàu cảm xúc trong vănbiểu cảm, lập luận chặt chẽ trong văn nghị luận…Trong quá trình giảng dạynhững kiến thức học sinh lĩnh hội được sẽ được phản ánh cụ thể trong những bàitập làm văn Người giáo viên bao giờ cũng muốn học trò của mình nắm vữngđược trình tự của các bước làm một bài văn, làm được những bài văn hay, nhưngđiều này quả là một điều rất khó khăn Mà giáo viên cần giúp học sinh hiểurằng: “Bài văn hay trước hết là phải viết đúng, đúng yêu cầu của đề bài, đúngnhững kiến thức cơ bản, hình thức trình bày, bố cục rõ ràng ”
Việc xác định đúng hướng và thực hiện tuần tự các bước trong một bàivăn là rất cần thiết Trước hết là hiểu đúng yêu cầu của đề bài Vì nó rất quantrọng, giúp học sinh thể hiện đúng chủ đề của bài văn, tránh lạc đề Xác định
Trang 2đúng yêu cầu của đề cũng giúp người viết tìm ra các ý và lập một dàn ý tốt Từmột dàn ý tốt người viết sẽ triển khai viết các phần, các đoạn rồi viết thành mộtbài viết (hay còn gọi là một văn bản) hoàn chỉnh, tránh được sự dài dòng, lộnxộn các ý tạo được sự thống nhất, hài hòa giữa các phần của bài viết Mặt kháccòn phải viết đúng kiến thức cơ bản, đúng kiểu bài mới tạo nên được một vănbản hay
Trong thực tế giảng dạy tôi nhận thấy bài văn của học sinh mình chưa đápứng được những yêu cầu của một văn bản trong nhà trường Bài văn của các emvẫn còn hiện tượng lạc đề, xa đề do các em đã bỏ qua hầu hết các bước Tìm hiểu
đề, tìm ý và lập dàn ý Học sinh thường đọc đề và viết bài luôn mà bỏ qua cácbước tìm ý và lập dàn ý, thậm chí nhiều em viết xong bỏ qua cả bước “Đọc vàsửa chữa” nộp bài luôn Vì thế mà bài viết của học sinh thường chưa hay, chưatốt, còn sơ sài, thiếu ý
Là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Ngữ văn, bản thân luôn suy nghĩ vàtrăn trở làm sao để các em học sinh ham học văn, có kĩ năng viết văn tốt Chính
vì thế, tôi thấy cần phải tìm tòi, nghiên cứu để tìm ra giải pháp tốt giúp học sinhlàm bài tập làm văn đạt hiệu quả cao Với thời gian công tác 16 năm, tôi tự tìmtòi, học hỏi bạn bè đồng nghiệp và vận dụng đến nay tôi đã tìm được cho mìnhmột cách làm mà bản thân thấy hiệu quả rõ nét đó chính là hình thành cho các
em dần từ thói quen rồi trở thành kĩ năng Trong khi làm bài tập làm văn, họcsinh cần có kĩ năng tìm hiểu đề, phân tích đề, kĩ năng tìm ý, lập dàn ý, kĩ năngdiễn đạt, kĩ năng trình bày Chính vì vậy năm học này tôi đã mạnh dạn thực hiện
thử nghiệm sáng kiến kinh nghiệm “Rèn kĩ năng xây dựng văn bản cho học sinh lớp 7 trường THCS Cẩm Ngọc giúp các em nâng cao khả năng viết văn”.
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Đưa ra đề tài này, thông qua việc hướng dẫn các em học sinh ôn luyện,nắm được những kĩ năng cơ bản về xây dựng văn bản, tôi muốn các em có đượcnhững kiến thức thành thạo để vận dụng vào việc làm các dạng bài văn một cáchhiệu quả Vì thế khi nghiên cứu và thực hiện đề tài này tôi đã hướng tới các mụcđích cụ thể sau:
- Nắm vững những kiến thức lý thuyết liên quan đến kĩ năng làm bài
- Nhận diện, phân loại các dạng đề
- Hiểu được phương pháp, cách thức làm kiểu bài văn sau đó vận vận dụnglàm các dạng văn mà giới hạn học sinh lớp 7 được học như tự sự, miêu tả, biểucảm, nghị luận
- Luyện tập một số đề để rèn kĩ năng làm bài
- Góp phần nâng cao chất lượng bộ môn, đáp ứng yêu cầu thực tiễn
- Đề tài này cũng có thể coi là tài liệu để các giáo viên bộ môn trong trườngtham khảo
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
Trang 3- Kĩ năng xây dựng văn bản.
- Học sinh lớp 7A Trường THCS Cẩm Ngọc, Cẩm Thủy, Thanh Hóa Nămhọc 2018-2019
1.4 Phương Pháp nghiên cứu:
Trong sáng kiến tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu như:
- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết
- Phương pháp phân loại
2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề:
Môn Ngữ văn nói chung và môn Ngữ văn 7 trong chương trình THCS nóiriêng, trọng tâm là rèn luyện kĩ năng Ngữ văn cho học sinh, làm cho các em có
kĩ năng nghe, nói, đọc viết Tiếng Việt thành thạo theo các kiểu văn bản và có kĩnăng bước đầu về phân tích tác phẩm văn học, bước đầu có năng lực cảm thụ vàbình giá văn học Phân môn Tập làm văn là phân môn có tính chất tích hợp cácphân môn khác trong môn Ngữ văn Qua tiết Tập làm văn học sinh có khả năngxây dựng một văn bản đó là bài nói, bài viết, nhưng để hướng dẫn cho học sinhnói đúng và viết đúng là hết sức cần thiết Nó phụ thuộc rất lớn vào năng lực,khả năng của cả thầy và trò
Trong thực tế, năng lực, khả năng có quan hệ chặt chẽ với tri thức, kĩnăng Để phát triển một năng lực nào đó cần có một số kĩ năng nhất định Trithức, kĩ năng tạo điều kiện thuận lợi và thúc đẩy năng lực phát triển Ngược lại,năng lực lại giúp học sinh nắm vững những kĩ năng, tri thức cần thiết Từ nhữngkiến thức lí thuyết được trang bị, học sinh cần phải có khả năng vận dụng chúngvào thực tế Khả năng vận dụng đó gọi là kĩ năng Vậy vấn đề đặt ra ở đây là:Người giáo viên dạy tập làm văn như thế nào để học sinh vận dụng tốt, viết tốtbài văn của mình Ta cần có cách tổ chức, tiến hành dạy tiết tập làm văn ra sao
để đạt hiệu quả như mong muốn đó là rèn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết tốt nhấtcho các em
Yêu cầu trong một bài văn của học sinh ở nhà trường phổ thông bao giờcũng phải hướng tới hai yếu tố cơ bản là: nội dung và hình thức Nội dung bàivăn do hai vấn đề cơ bản tạo nên là ý và văn Mà muốn có ý ta cần phải phântích thật kỹ đề bài, phải biết tìm ý và lập dàn ý cho bài viết Bài văn có ý chưa
đủ mà từ ý phải biết diễn đạt thành văn; diễn đạt phải chặt chẽ, sáng sủa và phảnánh được chính xác ý Hình thức bài văn chủ yếu thể hiện ở việc trình bày nội
Trang 4dung bài viết trên giấy (bố cục, chữ viết, chính tả …) Có thể nói làm kiểu vănbản nào cũng phải rèn luyện theo các yêu cầu trên Các yêu cầu ấy có thể xếpthành các kĩ năng lớn sau đây:
- Kĩ năng tìm hiểu đề, phân tích đề
- Kĩ năng tìm ý, lập dàn ý
- Kĩ năng trình bày
- Kĩ năng diễn đạt
-Kĩ năng đọc và sửa bài
Trong mỗi kĩ năng lớn ấy có thể hình thành các kĩ năng bộ phận (còn gọi
là kĩ năng nhỏ) khác nhau Chẳng hạn, trong kĩ năng diễn đạt có thể chia ra các
kĩ năng nhỏ hơn như: kĩ năng mở bài, thân bài, kết bài, kĩ năng viết có hình ảnh,
kĩ năng dùng từ và viết câu, kĩ năng so sánh…
Những kĩ năng lớn trên có mối quan hệ mật thiết với nhau chúng tạothành một quy trình thống nhất theo trật tự hợp lý Bắt đầu là phân tích, tìm hiểu
đề sau đó tìm ý, lập dàn ý rồi trình bày, diễn đạt cuối cùng là đọc và sửa bài.Phải phân tích đề tốt thì mới có thể viết đúng hướng và mới tìm được ý Tìmđược ý rồi phải biết sắp xếp theo một thứ tự phù hợp (để có bài văn đúng); códàn ý phù hợp ta mới diễn đạt thành văn (để có bài văn hay), trình bày và chỉnhsửa lại bài văn (để có bài văn đẹp)
Song qua thực tế giảng dạy tôi nhận thấy mặc dù sách giáo khoa đã cónhững tiết dạy cách làm một bài văn phải như thế nào; giáo viên cũng đã truyềnthụ đầy đủ kiến thức nhưng phần đa các em học sinh bỏ qua các kĩ năng hoặc cóthì cũng chỉ qua loa đại khái, chỉ viết rồi nộp một cách đối phó không nghĩ mìnhlàm được gì qua những bài tập làm văn đó Với học sinh lớp 7 Trường THCSCẩm Ngọc, nhiều em đã đi qua hơn một năm của cấp THCS mà chưa hình thànhcho mình được những kĩ năng cần thiết khi tạo lập một văn bản (nói, viết).Trong quá trình tham gia vào các hoạt động này, học sinh với vốn kiến thức cònhạn chế nên thường ngại nói (trong tiết luyện nói), ngại viết (trong tiết viết bài)
Vì vậy mà hướng dẫn cho học sinh xây dựng văn bản, cách viết bài văn hay làrất cần thiết để giúp các em hứng thú hơn trong học tập bộ môn Ngữ văn
- Đối với học sinh:
Học sinh trường THCS Cẩm Ngọc nói chung và học sinh lớp 7 nói riêngphần lớn các em là học sinh người dân tộc thiểu số Đời sống kinh tế đồng bào
Trang 5còn nhiều khó khăn, ngoài một buổi đến trường hầu hết các em phải lao động ởngoài ruộng, trên đồi nên ít có thời gian để học, để đọc tài liệu tham khảo, mởrộng vốn hiểu biết của mình Nên vốn hiểu biết của học sinh còn hạn hẹp.
Văn học đòi hỏi học sinh phải chịu khó viết nhiều, đọc nhiều nhưng họcsinh trường THCS Cẩm Ngọc phần lớn ít có điều kiện cũng như thời gian để họctập Bên cạnh đó học sinh có vốn từ không phong phú do ít giao tiếp, ít đọc, ítviết nên làm cho các em nghèo nàn về vốn từ vì vậy khi viết cũng khó khăn
Trên địa bàn xã, nhiều em nhà ở xa trường, đường xá, phương tiện đi lạicòn nhiều khó khăn Thêm vào đó nhiều phụ huynh chưa quan tâm đến việc họccủa con cái, mải lo làm kinh tế, nhiều gia đình để con ở nhà cho ông bà đi làm
ăn xa Hơn nữa ý thức học tập của nhiều học sinh chưa cao, chưa chú ý đến việc
tự học ở nhà và học trên lớp hay nói chuyện riêng không nghe thầy cô giảng, vềnhà không làm bài nên khi làm văn thường lúng túng, vụng về, thiếu kĩ năngtrình bày Cách diễn đạt lủng củng, dùng từ ngữ chưa phù hợp
Bước vào lớp 6 THCS ở những kiểu bài như: miêu tả, tự sự, biểu cảm haynghị luận ở lớp 7 học sinh đều được cung cấp đầy đủ các bước (cách làm) mộtbài văn cụ thể Nhưng qua quá trình dạy học tôi nhận thấy đa số các em thường
bỏ qua hoặc xem nhẹ các bước tìm hiểu, phân tích đề, tìm ý – lập dàn ý, trìnhbày và diễn đạt mà chỉ qua đề bài là cắm cúi viết luôn, khi chấm có những bàiviết rất dài nhưng các ý lộn xộn, chưa được sắp xếp theo trình tự hợp lý hoặc xa
đề, lạc đề, mắc nhiều lỗi diễn đạt
Từ những khó khăn trên, bản thân tôi thấy phải làm gì để tìm ra cách để giúpcác em không chỉ là thói quen làm bài như lâu nay mà phải hình thành cho các emnhững kĩ năng cần thiết khi tạo lập một văn bản Cũng chính từ sự băn khoăn, trăntrở đó qua nhiều năm tích lũy, tôi đã đúc rút ra được những kinh nghiệm giúp họcsinh làm tốt bài tập làm văn trong chương trình Ngữ văn lớp 7
Khi chọn hướng nghiên cứu “Rèn kĩ năng xây dựng văn bản cho học sinhlớp 7 trường THCS Cẩm Ngọc giúp các em nâng cao khả năng viết văn”, bảnthân nhằm mục đích cung cấp cho học sinh một con đường nhanh và dễ dàng đểtạo lập văn bản, làm bài văn Đồng thời giúp cho học sinh tìm hiểu sâu hơn vềcác vấn đề: Tìm hiểu - phân tích đề, tìm ý -lập dàn ý, diễn đạt, trình bày, đọc và
tự sửa lỗi cho bài viết của bản thân Từ đó hình thành cho các em kinh nghiệm
để góp phần làm tốt bài văn Ngoài ra với mục đích để trao đổi với đồng nghiệp
để cùng bổ sung, xây dựng cho các giải pháp ngày càng hoàn thiện hơn trongquá trình áp dụng vào giảng dạy bộ môn Ngữ văn tại đơn vị
2.3 Các giải pháp và tổ chức thực hiện:
2.3.1 Rèn kĩ năng tìm hiểu, phân tích đề.
Kĩ năng tìm hiểu, phân tích đề là kĩ năng định hướng làm bài cho toàn bộquá trình thực hiện 1 bài tập làm văn, bước này nhằm đáp ứng yêu cầu mà đề bàiđặt ra Nhiệm vụ của kĩ năng này là xác định được vấn đề trọng tâm mà bài viết
Trang 6cần làm sáng tỏ và hướng giải quyết Cho nên giáo viên cần giúp học sinh biếtcách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng định hướng làm bài vănchính xác.
Tuy vậy, có một thực tế mà hầu hết giáo viên bộ môn văn cũng như bảnthân tôi đều nhận thấy những học sinh chưa có kĩ năng hoặc trây lười trong họctập thường không chú ý đến các bước này Vì vậy mà đa số các em trong quátrình làm bài các em thường mắc các lỗi lạc đề, lệch đề nên bài văn thườngkhông có điểm cao
Khi gặp đề tập làm văn, học sinh mới đọc qua đề chưa cần tìm hiểu gì đãvội viết ngay, làm ngay, gặp gì viết nấy Ví dụ cứ thấy đề về Nguyễn Trãi là viếttất cả những gì mình biết về tác giả này Thực ra thì hoàn toàn không phải nhưvậy, mỗi đề văn nhất là đề văn hay, người ra đề ngoài những yêu cầu bìnhthường, luôn luôn “cài đặt” trong đó một ẩn ý mà chỉ có học sinh chịu khó tìmhiểu, suy nghĩ mới có thể phát hiện và đáp ứng được Chính vì thế mà hướngdẫn cho các em làm tốt bước này sẽ giúp học sinh tránh được các lỗi lạc đề, lệch
đề từ đó bài văn sẽ chính xác hơn và tốt hơn
Từ thực tế hạn chế đó của học sinh nên tôi luôn hướng dẫn học sinh thựchiện thao tác này Công việc này được lặp đi lặp lại ở mọi bài văn viết trên cơ sở
đó các em sẽ biến nó thành kĩ năng cần thiết trước khi viết bài
Ví dụ: Sắp đến các tiết bài viết làm tại lớp giáo viên ra đề rồi yêu cầu họcsinh về nhà thực hiện trước bước tìm hiểu đề với các đề bài trên rồi sau đó giáoviên kiểm tra kết quả của các em (yêu cầu làm ra giấy)
Trước một đề bài tôi thường yêu cầu học sinh đọc đi đọc lại nhiều lần, xácđịnh những từ cần chú ý, chép lại đề với những ý có gạch đầu dòng để làm nổibật các yêu cầu của đề để giúp học sinh tìm hiểu, phân tích đề kỹ càng hơn Làmsao đó mà giúp các em thấy được kết quả cuối cùng của bước tìm hiểu đề phảixác định yêu cầu :
- Đề ra thuộc kiểu bài nào?
- Lời yêu cầu về kiểu bài: trực tiếp hay gián tiếp?
- Đề bài và giới hạn? Học sinh cần tìm hiểu rõ qua từng từ ngữ để xácđịnh giới hạn của đề bài Chỉ 1 sơ suất nhỏ trong việc xác định giới hạn của đềbài cũng có thể dẫn các em từ tản mạn, xa đề đến lạc đề
Ví dụ: Cho đề bài: Em hãy kể lại một kỉ niệm sâu sắc với người thân của em?
Với đề bài này có rất nhiều học sinh kể ra hai, ba kỉ niệm nhưng không có
kỉ niệm nào được kể một cách đầy đủ Rồi đang kể kỉ niệm về người này lạichuyển sang người khác (Học sinh mắc lỗi này nguyên nhân là do các em xác
định chưa đúng yêu cầu của đề, chưa tìm ra được từ “khóa” trong đề đó là: “Một
kỉ niệm sâu sắc” và “người thân của em”)
Tìm hiểu, phân tích đề là bước quan trọng, tuy nhiên trong chương trìnhhọc thời gian dành cho khâu này còn quá ít Để khắc phục được khó khăn trên
Trang 7và cho học sinh thực hiện tốt bước này bản thân tôi đã kết hợp thời gian trên lớp,thời gian ở nhà của các em để hướng dẫn cho các em thực hành
Ví dụ: Khi dạy xong bài “Đề văn biểu cảm và cách làm bài văn biểu
cảm” (tiết 25- Kế hoạch giáo dục nhà trường Ngữ văn 7 Trường THCS Cẩm
Ngọc) giáo viên yêu cầu học sinh: Ngoài việc chuẩn bị tốt các điều kiện cho bài
cũ các em về nhà hãy thực hiện trước bước tìm hiểu đề với đề bài : “Loài cây emyêu” của bài
Đề bài: “Loài cây em yêu”
- Kiểu bài: Biểu cảm (Phát biểu cảm nghĩ)
- Yêu cầu: Gián tiếp (không có lệnh đề, lệnh đề bị ẩn)
- Giới hạn: Chọn loài cây ở làng quê Việt Nam có ý nghĩa biểu trưng nhưsen, tre, đa, dừa…
Đến tiết viết bài số 2 giáo viên chọn đề bài này cho câu 2 ở phần tạo lậpvăn bản Nếu vậy học sinh sẽ dễ dàng làm bài vì các em đã được chuẩn bị, địnhhướng kiến thức và kĩ năng
Trong các tiết trả bài trên lớp, tôi đã chỉ ra cho học sinh thấy một cáchnghiêm túc rằng trong các lỗi học sinh mắc phải, lỗi lạc đề là lỗi nặng nhất,nghiêm trọng nhất của một bài tập làm văn Khi bài văn đã lạc đề thì dù cónhững đoạn văn hay đến đâu cũng không thể đạt điểm số cần thiết
Với giáo viên, trước một đề tập làm văn việc tìm hiểu đề là đơn giảnnhưng với học sinh bước này rất quan trọng Vì vậy trước bất cứ một đề văn nàogiáo viên luôn yêu cầu học sinh chú trọng thực hiện bước này Có thể nói rằngđây là một bước mất rất ít thời gian nhưng nó mang lại hiệu quả cao nhất trongquá trình làm bài của học sinh Giáo viên phải luôn luôn nhắc nhở các em muốn
làm được một bài văn hay trước hết phải nhận thức đề cho “đúng” và cho
“trúng” Bởi vậy, đây là bước rất quan trọng và không thể thiếu trong tạo lập
văn bản (viết bài văn)
2.3.2 Rèn kĩ năng tìm ý, lập dàn ý cho các đề văn.
Đứng trước một đề văn hay, việc phân tích, tìm hiểu cho kỹ càng, sâu sắc
đã khó, việc tìm ý và xây dựng cho được một dàn ý tương đối hoàn chỉnh vàđúng đắn lại là khâu càng khó hơn Bởi lẽ trước một vấn đề của cuộc sống xãhội hoặc văn chương không ít cách tiếp cận, cách hiểu Do vậy, ít khi có một lờiđáp duy nhất, đặc biệt là loại đề biểu cảm, phân tích, bình giảng một tác phẩmvăn học Tuy nhiên, nói như thế không có nghĩa là trước một đề văn ai thích nói
gì thì nói mà phải có lý, phải có sức thuyết phục Vì thế, trước 1 đề văn, người ra
đề cũng như người viết bài cũng phải nêu lên được cách hiểu (nhận thức đề) vànhững ý cơ bản cần phải đạt được trong bài viết tức là phải hình thành được dàn
ý đáp ứng được yêu cầu của đề bài
a Tìm ý.
Trang 8Trước hết giáo viên cần cho học sinh thấy ý ở đây là ý của đề bài đặt rachứ không phải ý của các văn bản (tác phẩm) được tìm hiểu Tất nhiên, có khi ýcủa đề trùng với ý của tác phẩm.
Ví dụ: “Em hãy phát biểu cảm nghĩ về bài thơ Tiếng gà trưa(Xuân
Quỳnh)” thì ý của đề gần như trùng với ý của tác phẩm được biểu cảm
Cũng là văn bản trên, nhưng với đề “Cảm nghĩ về tình bà cháu và tình yêuquê hương đất nước của người lính trong bài thơ Tiếng gà trưa(Xuân Quỳnh)”thì ý của đề lại khác và do vậy xây dựng ý cũng như cách biểu cảm cho 2 đề làkhác nhau
Để tìm được ý cho một đề văn một trong những cách tương đối hiệu quả
là giáo viên giúp học sinh biết đặt ra các câu hỏi và tìm cách trả lời Việc đặt racác câu hỏi thực chất là giúp học sinh biết soi sáng, chiếu rọi đối tượng dướinhiều góc độ, biết lật đi lật lại vấn đề để tìm hiểu, xem xét cho kỹ càng và thấuđáo, chặt chẽ hơn
Ví dụ: Trước khi giáo viên cho học sinh viết bài tập làm văn số 3 ( Tiết
51-52 văn biểu cảm lớp 7) giáo viên giao trước cho các em một đề bài để các emluyện tập, rèn kĩ năng, tìm hiểu đề, tìm ý
Đề bài: Cảm nghĩ về người mẹ thân yêu cuả em.
Tìm hiểu và phân tích đề văn trên, học sinh sẽ nhận ra vấn đề trọng tâmcần làm là bộc lộ tình cảm về người mẹ thân yêu
Để tìm ý cho bài viết, học sinh có thể đặt ra những câu hỏi như:
- Đối tượng biểu cảm là ai?
-Tình cảm, ấn tượng của em về mẹ như thế nào?
-Nét tiêu biểu về mẹ là gì?(mái tóc, làn da, nụ cười, ánh mắt, tính cách ) -Tình cảm của mẹ đối với những người xung quanh như thế nào?(Ông bànội, ngoại, với chồng con Với bà con họ hàng, làng xóm …)
-Tình cảm với những kỉ niệm sâu sắc của em với mẹ là gì?
-Mong muốn, khát vọng, ước mơ của em đối với mẹ ra sao?
-Lời hứa của em với mẹ là gì?
Trong những câu hỏi lớn trên học sinh có thể đặt tiếp các câu hỏi nhỏ
để triển khai các ý lớn
Ví dụ: Nét tiêu biểu của mẹ là gì?
-Mái tóc của mẹ ra sao?
-Làn da như thế nào?
-Ánh mắt, nụ cười mẹ có gì đặc biệt?
-Tính cách của mẹ thế nào?
Trang 9Tương tự với cách làm bài trên giáo viên có thể chỉ ra cho học sinh cáchxác định và tìm ý cho hàng loạt đề văn theo các yêu cầu khác nhau.
Ví dụ: Tiết 57 “Luyện nói : Phát biểu cảm nghĩ về tác phẩm văn học” với
đề văn đã cho trong SGK Sau khi học xong lý thuyết của tiết học này Giáo viênviệc cho học sinh về nhà tìm ý theo hình thức đặt ra các câu hỏi và tìm cách trảlời các câu hỏi Giáo viên thu bài tập về nhà và kiểm tra, nhận xét
Đề bài: Phát biểu cảm nghĩ về bài thơ Cảnh khuya của Hồ Chí Minh
Đề văn này danh giới giữa biểu cảm và miêu tả, tự sự là rất gần Nếukhông nắm vững lý thuyết về văn biểu cảm, học sinh rất dễ bị lạc đề Để có hệthống ý cho bài viết cần trả lời các câu hỏi như:
- Bài thơ này viết trong hoàn cảnh nào?
- Nội dung chủ yếu của bài thơ là gì?
- Nghệ thuật chủ yếu có sử dụng trong bài thơ?( Hình ảnh ngôn ngữ)
- Tính cổ điển và hiện đại trong bài thơ biểu hiện ra sao?
- Chất thi sĩ và chiến sĩ kết hợp hài hòa như thế nào?
-Ấn tượng của em về bài thơ là gì?
Với cách đặt ra các câu hỏi và tìm cách trả lời câu hỏi dần dần sẽ hìnhthành cho các em kĩ năng tìm ý một cách thành thục
b Lập dàn ý.
Như phần trên ta đã trình bày, có ý rồi, học sinh cần biết tổ chức, sắp xếpcác ý đã tìm được thành một hệ thống nhằm làm nổi bật đối tượng, vấn đề Côngviệc này gọi là lập dàn ý hoặc xây dựng bố cục, kết cấu cho bài viết Thôngthường bài văn có 3 phần, mỗi phần có một nhiệm vụ cụ thể
+ Mở bài: Giới thiệu đối tượng hoặc vấn đề trọng tâm cần làm rõ
+ Thân bài: Triển khai, cụ thể hóa đối tượng và vấn đề trọng tâm đã nêu ở
mở bài bằng hệ thống ý được sắp xếp hợp lý
+ Kết bài: Chốt lại vấn đề, nêu suy nghĩ, bài học cho bản thân
Ví dụ : Lập dàn ý cho đề bài: Nhân dân ta thường nói “Có chí thì nên” Hãy chứng minh tính đúng đắn của câu tục ngữ đó Tiết 91: Cách làm
bài văn lập luận chứng minh sách giáo khoa Ngữ văn 7 Tập 2(Trang 48)
Giáo viên hướng dẫn các em lập dàn ý cho đề văn này bằng cách đặt ra cáccâu hỏi ở những phần rồi sẽ tìm ra câu trả lời trong quá trình viết bài cụ thể
* Mở bài: Phần giới thiệu
- Giới thiệu về vai trò quan trọng của lí tưởng, ý chí và nghị lực trong đờisống mà câu tục ngữ đã đúc kết Khẳng định đây là một chân lí
* Thân bài: Phần chứng minh
-Lí luận:
Trang 10+Chân lí rất cần thiết để con người vượt qua trở ngại
+Không có ý chí, nghị lực thì không làm được gì
+Ý chí nghị lực giúp ta thành công trong cuộc sống
-Thực tiễn( Cần có dẫn chứng ở mỗi ý):
+Những người có ý chí đều thành công
+Ý chí giúp ta vượt qua mọi khó khăn, trở ngại tưởng chừng như khôngvượt qua được
* Kết bài:
Lời khuyên nhủ mọi người hãy rèn luyện ý chí để có thể thành công trong
tương lai Là học sinh càng phải rèn ý chí để hướng tới ngày mai tươi sáng [2]
Khi làm bài văn nhiều em hay mắc lỗi lạc đề bởi vì khâu lập dàn bài các
em thường không làm hoặc làm mà chưa tốt, thiếu sự chuẩn bị Vì vậy giáo viênphải cho học sinh làm thuần thục khâu này Đồng thời chỉ ra cho các em thấytrong việc tìm ý và lập dàn ý các em thường mắc một số lỗi cần lưu ý rút kinhnghiệm để tránh mắc phải như: Lạc ý, sót ý, lẫn lộn các ý, lặp ý
Giáo viên cần cho các em hiểu :
- Lỗi thiếu ý (sót ý) như:
- Biểu hiện của lỗi lặp ý:
+Các ý sau lặp lại hoàn toàn hoặc lặp lại một phần ý trước
2.3.3 Rèn kĩ năng trình bày.
Trình bày là khả năng thể hiện nội dung, bố cục bằng hình thức cụ thể quacâu chữ của bài viết trên trang giấy Giáo viên không cần đọc kỹ, nghiên cứu sâu
Trang 11cũng có thể kiểm tra, đánh giá được ngay kĩ năng trình bày của học sinh Đúng
và đẹp là hai yêu cầu cơ bản của việc trình bày
Qua nhiều năm giảng dạy và chấm bài của học sinh tôi thấy đáng buồn làvốn từ của các em nghèo nàn, diễn đạt lủng củng, trình bày cẩu thả chưa khoahọc… Bài văn dù có ý tốt, có giọng văn hay nhưng trình bày không khoa học thìbài văn đó cũng không gây được thiện cảm tốt cho người đọc và vì thế mà cũngkhông đạt kết quả tốt Mặc dù đã học đến lớp 7 nhưng rất nhiều học sinh vẫnchưa nhận ra được điều cơ bản này Vì vậy giáo viên cần hướng dẫn cho các emtrình bày một bài văn như thế nào là đẹp và khoa học Các vấn đề của trình bàytương đối đa dạng nhưng tôi xin đưa ra một số cách mà mình đã vận dụnghướng dẫn học sinh cần thiết như:
a Rèn chữ viết đẹp, không mắc lỗi chính tả.
Chữ viết đúng, đủ nét, không mắc lỗi chính tả, rõ ràng, dễ đọc… Có chữ viếtđẹp thì càng tốt, nhưng trước hết phải đúng rồi mới đẹp Bài văn không nên tẩyxóa nhiều, nếu có tẩy xóa thì cũng phải tẩy xóa đúng cách, tránh tẩy xóa bừa bãi,làm trang giấy bẩn thiếu tính thẩm mỹ Đặc biệt hiện nay học sinh rất nhiều emlạm dụng việc dùng bút xóa trong bài viết, giáo viên nên nhắc nhở các em điềunày, thậm chí không nên cho các em sử dụng Chữ viết, chính tả phải sáng sủa,sạch sẽ, đẹp đẽ
b Rèn cách trình bày bố cục rõ ràng.
Trong viết văn, các phần mở bài, thân bài và kết bài cũng như các phầncác đoạn lớn trong thân bài phải xuống dòng và lùi vào một khoảng xác định.Nhìn vào trang giấy có thể thấy ngay đâu là mở bài và thân bài bắt đầu từ đâu,kết bài chỗ nào Trong thân bài có mấy đoạn, mấy ý, mấy luận điểm…Tức là bàiviết phải có bố cục rõ ràng, rành mạch
c Rèn cách trích dẫn.
Các dẫn chứng ta có thể trích dần từ tác phẩm thơ hoặc văn xuôi, có thểtrong chương trình học hay ngòai chương trình học miễn là dẫn chứng đó phảiphù hợp với các ý mình đang phân tích, làm rõ…Các lời trích dẫn phải tiêu biểu,chính xác và là những “mắt chữ”, giàu ý nghĩa
d Rèn cách trình bày dẫn chứng.
Các dẫn chứng (thơ văn, ý kiến…) nếu đúng nguyên vẹn cần đặt trongdấu ngoặc kép Kết thúc lời dẫn cần ghi xuất xứ câu dẫn và để trong ngoặc đơn.Các lời trích dẫn phải tiêu biểu, chính xác và là những từ ngữ giàu ý nghĩa
Nếu dẫn chứng là thơ thì cần ghi vào giữa trang giấy để khoảng trắng 2bên cân đối; nếu là văn xuôi thì xuống dòng và lùi vào một chút trước khi mởngoặc kép
2.3.4 Rèn kĩ năng diễn đạt.
Khi bài văn đã có ý rồi đúng rồi, thì vấn đề quan trọng hơn cả là biết diễnđạt cần phải hay Tức là biết diễn đạt một cách khéo léo những ý của bài viếtthành lời văn cụ thể Nhiều khi giáo viên đưa ra cùng 1 ý nhưng do cách hiểu,cách diễn đạt khác nhau mà có những cách diễn đạt chưa như mong muốn Diễn