Bắt nguồn từ thực tế đó, tôi đã không ngừng tìm tòi học hỏi, nghiên cứu và rồi nhận ra rằng việc xây dựng được hệ thống câu hỏi ở nhiều hình thức khácnhau cho hệ thống bài giảng đọc hiểu
Trang 112 2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 6
14 2.3.2 Các dạng câu hỏi sử dụng trong giờ dạy phần đọc hiểu
15 2.3.3 Những kinh nghiệm trong việc lựa chọn hệ thống câu hỏi
nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ dạy học đọc
Trang 21 MỞ ĐẦU
1.1 Lý do chọn đề tài
Ngữ Văn là môn học có một vị trí đặc biệt quan trọng trong chương trìnhcủa cấp học THCS Ngoài việc cung cấp kiến thức như các môn học khác, nócòn góp phần to lớn trong việc bồi dưỡng tư tưởng tình cảm cho các em họcsinh: biết yêu thương, quý trọng gia đình, thầy cô, bạn bè, có lòng yêu nước, biếthướng tới những tư tưởng cao đẹp như lòng nhân ái, tinh thần tôn trọng lẽ phải,
sự công bằng, lòng căm ghét cái ác, cái xấu, bước đầu các em có năng lực cảmthụ các tác phẩm có giá trị nhân văn cao cả
Song hiện nay, nhiều ý kiến đang phê bình về công việc dạy - học văntrong nhà trường như học sinh ngày càng chán học văn, sợ học văn, học văntheo mẫu Đồng thời học sinh còn quá nhiều sai sót về dùng từ, diễn đạt, chưacảm nhận được cái hay cái đẹp của tác phẩm văn chương Học sinh học văn chỉhọc theo sự áp đặt của giáo viên
Vậy nguyên nhân của vấn đề là từ đâu Theo tôi thì có rất nhiều nguyênnhân, nhưng một nguyên nhân quan trọng và quyết định nhất chính là nhữngngười đang hàng ngày trực tiếp đứng trên bục giảng chưa có một phương pháp,một cách thức thực sự hấp dẫn và phù hợp với từng đối tượng học sinh, tâm lýcủa học sinh nên chưa tạo được sự lôi cuốn, hấp dẫn các em cùng tham gia vào
việc học bộ môn này.
Bắt nguồn từ thực tế đó, tôi đã không ngừng tìm tòi học hỏi, nghiên cứu
và rồi nhận ra rằng việc xây dựng được hệ thống câu hỏi ở nhiều hình thức khácnhau cho hệ thống bài giảng đọc hiểu văn bản là vô cùng quan trọng để vừa làmtăng sự hứng thú, hấp dẫn từ phía học sinh đến với môn học vừa góp phần nângcao chất lượng môn học trong thời kỳ hiện nay Bởi một điều hiển nhiên là ở tất
cả các bộ môn học nói chung và môn ngữ Văn nói riêng, cấu trúc của một bàihọc kiểu mới không phải là thứ sân khấu độc thoại của thầy mà là sân khấu đốithoại của thầy và trò Ở đó người dạy tạo ra những hoạt động cụ thể và ngườihọc đáp lại bằng những việc làm của trí tuệ, cảm xúc Phương thức hoạt động hôứng này tất nhiên phải tìm đến một biện pháp dạy học tương ứng đó là dạy họcbằng việc thiết kế hệ thống câu hỏi đa dạng phức hợp Vấn đề đặt ra là phải soạnthảo một hệ thống câu hỏi như thế nào để bài học thực sự hiệu quả
Mặt khác, nếu các môn học khác, câu hỏi chỉ được dùng như một biệnpháp dạy học bổ sung, thì ở môn ngữ Văn, câu hỏi trở thành một biện pháp hàngđầu của hoạt động dạy học đọc hiểu văn bản Hệ thống câu hỏi hợp lý khoa họckhông chỉ góp phần vào việc đổi mới phương pháp giảng dạy mà nó còn là yếu
tố quan trọng quyết định đến việc nâng cao chất lượng cũng như việc thẩm địnhkiến thức giáo dục hiện nay Sự thành công của giờ dạy văn không chỉ nhờ vàokiến thức của người dạy, nội dung bài giảng, mà còn phụ thuộc rất nhiều vào
Trang 3các yếu tố khác như: ý đồ thiết kế bài giảng, xây dựng hệ thống câu hỏi và việcứng dụng các tiện ích từ công nghệ thông tin (CNTT).
Nhận thức được tầm quan trọng của việc đặt câu hỏi trong giờ học Ngữ
văn, tôi đã chọn đề tài: “Một số kinh nghiệm xây dựng câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực của học sinh khi dạy học phần văn bản trong chương trình Ngữ văn lớp 9 ở Trường THCS Trường Sơn” để trao đổi kinh nghiệm
cùng đồng nghiệp
1.2 Mục đích nghiên cứu
Trong những năm gần đây, chất lượng dạy học nói chung và môn Ngữ vănnói riêng ở Trường THCS Trường Sơn chưa xứng đáng với bề dày thành tíchcủa một ngôi trường có truyền thống dạy tốt học tốt Chất lượng mũi nhọn chưacao, điểm thi vào lớp 10 còn thấp, chất lượng đại trà chưa bền vững Điều đó
có rất nhiều nguyên nhân nhưng có một nguyên nhân vô cùng quan trọng chính
là chất lượng các giờ học chưa cao, học sinh chưa ham, chưa hứng thú với mônhọc Ngữ văn
Dạy văn là để dạy người, đạo đức, ý thức, sự hiểu biết… Chất lượng bộmôn là vấn đề cần phải được quan tâm thích đáng hơn nữa Làm sao để học sinhyêu môn văn và hứng thú học tập bộ môn này phần lớn phụ thuộc ở người dạy.Một giờ học văn khiến học sinh say sưa, sôi nổi, cảm thụ được hết cái hay, cáiđẹp thì phải có phương pháp sư phạm tốt, phương pháp rất đa dạng nhưng thenchốt nhất là hệ thống câu hỏi phải đảm bảo nhằm kích thích được sự sáng tạo
của học sinh Chính vì vậy, tôi chọn đề tài “Một số kinh nghiệm xây dựng câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực của học sinh khi dạy học phần văn bản trong chương trình Ngữ văn lớp 9 ở Trường THCS Trường Sơn” để trao đổi cùng
đồng nghiệp Đề tài nghiên cứu này của tôi nhằm xây dụng câu hỏi phát huy tínhtích cực của học sinh góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả cho bộ mônNgữ văn
1.3 Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 9 ở Trường THCS Trường Sơn.
1.4 Phương pháp nghiên cứu: Để thực hiện đề tài này, tôi sử dụng các phương
pháp sau đây :
- Phương pháp nghiên cứu lý luận: Là vấn đề thuộc lĩnh vực giáo dục mà người nghiên cứu phải giải quyết về lý luận và thực tiễn bằng phương pháp cụ thể.Một vấn đề trở thành đề tài KH phải có các điều kiện
- Phương pháp khảo sát thực tiễn: Đó là cần thu nhận thông tin từ thực tế
- Phương pháp phân tích: Xuất phát từ nội dung, đối tượng và nhiệm vụ
- Phương pháp tổng hợp: Là một trong những phương pháp quan trọng trongquá trình tổng kết bài
- Phương pháp khái quát hóa: Là chuyển từ việc nghiên cứu một tập hợp đốitượng đến việc nghiên cứu một đối tượng lớn hơn, bao gồm cả đối tượng banđầu
Trang 4- Phương pháp quan sát: Nghĩa là quan sát cái gì Quan sát như thế nào Vàbằng cái gì.
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Là quá trình mô tả, phân tích, sosánh, phân loai, tổng hợp những kinh nghiệm
Thời gian nghiên cứu: Từ ngày 20/8/2018 đến 07/04/2019
Tài liệu tham khảo: Để thực hiện đề tài này tôi dựa trên cơ sở những kiếnthức đã được học tại Trường ĐH sư phạm, những năm giảng dạy tại trường Đạihọc Quốc gia Lào, những kinh nghiệm giảng dạy thực tế, các tài liệu về phươngpháp giảng dạy, các tài liệu bồi dưỡng thường xuyên, các tài liệu thay sách giáokhoa mới và các loại sách giáo khoa, sách giáo viên môn Ngữ văn bậc THCS
1.5 Những điểm mới của sáng kiến
So với những SKKN cùng đề tài của tôi trước đây, thì điểm mới của sángkiến “Một số kinh nghiệm xây dựng câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực củahọc sinh khi dạy học phần văn bản trong chương trình Ngữ văn lớp 9 ở TrườngTHCS Trường Sơn”:
- Trước đây học sinh theo hệ thống câu hỏi có sẳn của giáo viên
- Bây giờ học sinh xây dựng những câu hỏi làm tôi thực sự bất ngờ, học sinhkhá - giỏi có những câu hỏi mang tính chất vấn Ví dụ cô cho em hỏi “quatruyện Kiều của Nguyễn Du có thể chứng minh văn học và tình thương ở điểmnào”? Với câu hỏi này giáo viên đòi hỏi phải nắm vững kiến thức, và không thể
soạn bài qua loa, đây chính là điểm mới tiến bộ đã được phát huy có tác dụng
hiệu quả cao, đồng thời qua sáng kiến này giúp các em học sinh lớp 9 tự tin hơntrong quá trình thảo luận xây dựng câu hỏi cho việc học phần văn bản, giúpnâng cao chất lượng môn văn, bên cạnh đó việc xây dựng câu hỏi giúp học sinh
sẽ trả lời cho câu hỏi mình đặt ra trong phạm vi bài học, các em sẽ tiếp thu kinhnghiệm học, thuộc, nhớ, và sáng tạo trong phần văn bản, để từ đó viết văn mộtcách có sáng tạo Đồng thời giúp các em học sinh yêu thích môn học hơn, tiếthọc sôi nổi hơn, có sự tích cực và tự giác hơn trong quá trình học và làm bài tập,cũng như tiếp thu bài học để áp dụng cho việc viết bài tốt hơn, vì vậy khả năngđọc - hiểu phần văn bản có hiệu quả cao giúp các em học môn văn ngày càng tốthơn Học sinh được rèn luyện “bài bản” về cách xây dựng câu hỏi - một phươngpháp mới Thêm nữa, tôi đã phân ra các đối tượng học sinh: Giỏi - Khá - Trungbình - Yếu ở lớp 9C nhằm giúp các em áp dụng câu hỏi từ dễ đến khó cho phùhợp, phân theo nhóm để xây dựng câu hỏi và trả lời:
Ví dụ: Khi học truyện Kiều, các em xây dựng hệ thống câu hỏi như sau:
- Dành cho học sinh yếu
? Theo bạn Truyện Kiều của ai? Truyện Kiều viết về ai? Viết vào năm nào?
- Dành cho học sinh trung bình
? Tâm sự của Nguyễn Du là gì?,…
Trang 5- Dành cho học sinh khá - giỏi? Truyện Kiều để lại cho em suy nghĩ gì
về người phụ nữ trong xã hội phong kiến?
Chính những điểm mới trên giáo viên luôn phải đưa ra tình huống giả định,bởi thời đại của chúng ta là công nghệ 4.0 giáo viên không được xem nhẹ họcsinh, có những học sinh của chúng ta thực sự thông minh mới có thể chất vấnthầy, cô giáo, bài học trở nên thú vị, có ý nghĩa Đây là điểm mới thực sự của đềtài, chúng ta cần phát huy rộng rãi, để mỗi học sinh có kiến thức vững vàng hơntrong môn học
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
đa Môi trường ấy sẽ được xây dựng bằng các hoạt động tương tác giữa giáoviên với học sinh và giữa học sinh với nhau mà hệ thống câu hỏi là công cụ quantrọng để “kích hoạt” và dẫn dắt những hoạt động tương tác đó Việc sử dụng câuhỏi trong những tình huống dạy học nhất định sẽ đòi hỏi học sinh phải vận dụngcác thao tác tư duy như phân tích, so sánh, phán đoán, suy luận, đánh giá và giảiquyết vấn đề Qua quá trình giải quyết vấn đề, học sinh vừa lĩnh hội kiến thức,hình thành kỹ năng vừa rèn luyện tư duy
Vì câu hỏi có một vai trò quan trọng như thế nên có thể nói chất lượngcũng như khả năng thành công của một bài học và một giờ dạy sẽ được quyếtđịnh chủ yếu qua hệ thống câu hỏi Bài học ấy, giờ học ấy đã thật sự phát huyđược tính tích cực của người học hay chưa; mục đích của bài học ấy, giờ học ấy
có hướng đến phát triển năng lực hay không, về căn bản là do hệ thống câu hỏiquyết định Do đó, khả năng thành công của việc thay đổi chương trình theohướng tiếp cận năng lực sẽ phụ thuộc nhiều vào nhận thức về bản chất và mụcđích của hệ thống câu hỏi cũng như năng lực thiết kế những câu hỏi này của cácnhà biên soạn sách giáo khoa và giáo viên đứng lớp
Với chương trình sách giáo khoa mới, ở môn ngữ Văn: phần Đọc hiểuvăn bản là phần quan trọng nhất không chỉ quyết định đến việc đánh giá kết quảhọc tập bộ môn mà còn góp phần không nhỏ vào việc giáo dục nhân cách chohọc sinh Từ đó ta có thể rút ra kết luận về vai trò, tác dụng của hệ thống câu hỏitrong dạy đọc hiểu văn bản như sau:
Câu hỏi có vai trò đặc biệt quan trọng ảnh hưởng đến sự thành công củacác tiết học Nó làm thức tỉnh trí tò mò của học sinh, kích thích việc tư duy ởngười học, thúc đẩy các em tìm kiếm tri thức mới Nhờ đó học sinh được đặt vào
vị trí trung tâm, vai trò chủ thể của người học mới được xác lập
Trang 6Qua suy nghĩ, trả lời hệ thống câu hỏi, học sinh không chỉ hiểu kỹ, hiểusâu tri thức mà còn được rèn luyện, phát triển tư duy, cảm xúc; được hình thànhphương pháp cách thức phát hiện tri thức; được hưởng niềm hạnh phúc của laođộng trí tuệ.
Việc sử dụng hệ thống câu hỏi còn đẩy mạnh sự tương tác giữa giáo viên
và học sinh, giữa người học với người học đem lại không khí đối thoại dân chủtrong giờ học Qua đó tập cho các em thói quen hợp tác, chung sống với tập thể,cộng đồng
Tạo cơ hội cho người học được trình bày những ý tưởng của mình đồngthời có cơ hội lắng nghe ý kiến của bạn bè để từ đó có cơ hội so sánh, đối chiếu,đánh giá và học hỏi lẫn nhau; nâng cao năng lực diễn đạt, năng lực giao tiếp chongười học
Về phía giáo viên việc sử dụng hệ thống câu hỏi để tổ chức dạy học giúp cóđược những thông tin phản hồi, từ đó rút kinh nghiệm cho việc giảng dạy củamình Tuy nhiên, trong các tiết dạy giáo viên cần chú ý đến mối quan hệ của hệthống câu hỏi theo ba hướng cơ bản sau: Đọc - hiểu; suy nghĩ - vận dụng; liêntưởng - tích lũy của các phương pháp dạy học hiện đại
Như vậy về mặt lí luận, người giáo viên phải nắm vững được bản chất của
hệ thống câu hỏi và sự cần thiết phải xây dựng một hệ thống câu hỏi phù hợp,vừa sức, đặc biệt là cách thức hỏi để tiết dạy thêm hấp dẫn, gây được hứng thúhọc tập cho học sinh và thực hiện tốt mục tiêu bài học theo chuẩn kiến thức
2.2 Thực trạng của vấn đề:
Những năm gần đây, một trong những vấn đề khiến nhiều giáo viên văntrăn trở, bối rối, buồn, thậm chí bất lực buông xuôi, đó là tình trạng học trò chánhọc văn, chán văn chương, rút gọn việc học văn bằng các hoạt động nhàm chán,miễn cưỡng với: nghe, ghi chép, trả bài - trong đó hoạt động nghe không cònhứng thú, hoạt động ghi không có sáng tạo và việc trả bài phần nào đúng với ýnghĩa là trả lại bài thầy cô đã giảng cho thầy cô, trả càng đủ, càng chính xáccàng tốt!
Thông qua việc dự giờ của các đồng nghiệp ở trường, trong cụm chuyênmôn và ở chính nơi tôi đang công tác vẫn có nhiều câu hỏi không cần thiết phảihỏi, không kích thích được tư duy của học sinh, những câu hỏi quá dễ, quá khóhoặc quá mơ hồ, ví dụ: Em hãy tóm tắt phần tiểu dẫn; hoặc khi dạy Truyện Kiều
- Nguyễn Du, giáo viên đặt câu hỏi: Em cho biết Truyện Kiều của ai? TruyệnKiều viết về ai? Viết vào năm nào? Tâm sự của Nguyễn Du là gì?,… Vấn đề này
là do giáo viên khi thực hiện các tiết dạy đọc hiểu văn bản không để tâm đếntính khoa học, liên tưởng, mở rộng, trong việc xây dựng hệ thống câu hỏi Chính
từ sự không ý thức như đã nêu ở trên khiến cho tiết dạy không thành công,không đáp ứng được mục tiêu của bài học Nếu có dự giờ kiểm tra thì chỉ đưavào vài ba câu hỏi cốt là để cho học sinh được đứng lên ngồi xuống thay vì các
Trang 7em ngồi yên nghe cô giảng; có trường hợp gặp phải vấn đề mới, khó đã khiếncho thầy cô lúng túng, không lý giải, sau đó lờ luôn Bên cạnh đó việc giáo viênkhông biết cách khai thác hệ thống câu hỏi hợp lý vừa không giúp học sinh nắmđược bài học cũng như bộc lộ suy nghĩ, quan điểm lại vừa tạo cho không khí lớphọc trở nên nặng nề, gây áp lực tâm lý, tạo cảm giác bi quan chán nản khi đứngtrước những vấn đề quá khó, quá mới Vì vậy trong những trường hợp này giáoviên cần phải sử dụng linh hoạt các phương pháp, ví dụ như xen kẽ vào đó cáccâu trắc nghiệm khách quan, hoặc những câu hỏi gợi mở dần dần vấn đề.
Nói như vậy cũng là để thấy được vai trò vô cùng quan trọng của các yếutố: Người thầy, học trò, kiến thức, phương pháp trong việc dạy tác phẩm vănchương và muốn dạy học có hiệu quả bộ môn nghệ thuật này người thầy cầnđảm bảo nhiều yếu tố trong đó yếu tố mà tôi cho là quan trọng đó là việc vậndụng một cách bài bản lý thuyết về câu hỏi trong dạy văn để tránh được việc nêucâu hỏi một cách tuỳ tiện
Vì vậy sau đây tôi muốn góp ý một vài kinh nghiệm đặt câu hỏi nhằmphát huy tính chủ động, tích cực của học sinh trong dạy học phần văn bản vănchương trong chương trình Ngữ văn lớp 9 Nếu vận dụng tốt thì sẽ thu được kếtquả cao Đó cũng là trách nhiệm và lương tâm nghề nghiệp khi đứng trước họcsinh, đứng trước một tác phẩm văn chương, sự trăn trở làm sao để các em cảmthụ hết được vẻ đẹp đích thực của những tác phẩm văn học
2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
Học sinh thường nhận thấy được hỏi và trả lời là một hoạt động thú vị vàsôi nổi, đặc biệt là khi trả lời đúng, các em sẽ vui, phấn khởi tự tin hơn rất nhiều
và có cảm giác thành công Ngay cả khi những học sinh không được gọi trả lờicũng thấy tự tin hơn nếu các em cũng nghĩ được câu trả lời đúng Cảm giác tựtin, thành công này, cùng với những lời khen ngợi và tán thưởng của giáo viên
sẽ cổ vũ các em rất nhiều trong giờ học
Từ thực tế trên và qua quá trình thực nghiệm vào giảng dạy môn Ngữ vănlớp 9 tại Trường THCS Trường Sơn, tôi mạnh dạn đưa ra những kinh nghiệmtrong việc lựa chọn hệ thống câu hỏi nhằm phát huy tính tích cực trong tư duy,sáng tạo của học sinh như sau:
2.3.1 Yêu cầu của các loại câu hỏi:
- Câu hỏi phải gợi mở để tìm tòi vấn đề, phải đạt được mục đích kích thích sự
cảm thụ của học sinh với tác phẩm, phải gây được những phản ứng bên trongcủa HS Chúng ta không nên đưa những dạng câu hỏi mà chỉ yêu cầu HS trả lời
có hoặc không Ví dụ: Khi dạy - học văn bản “Chuyện người con gái NamXương” của Nguyễn Dữ, chúng ta không nên đặt những câu hỏi như: Đọc xongtác phẩm, em thấy Vũ Nương có phải là người phụ nữ có số phận bất hạnhkhông? mà chúng ta phải đặt những câu hỏi giúp HS tìm những chi tiết cho thấy
Trang 8số phận bất hạnh, bi kịch như thế nào? Vì sao Vũ Nương lại có số phận nhưvậy?…
- Câu hỏi phải tác động đến cảm xúc và rung động thẩm mỹ, đặc biệt là tácđộng đến trực giác của HS Ở dạng câu hỏi này tôi đã lựa chọn những chi tiếtnghệ thuật đặc sắc, có tác dụng thẫm mỹ cao Ví dụ: Cách sử dụng các từ láy ở 6câu thơ cuối trong đoạn trích “Cảnh ngày xuân” trích “Truyện Kiều” củaNguyễn Du gợi tả được điều gì?
Tà tà bóng ngả về tây Chị em thơ thẩn dang tay ra về
Bước lần theo ngọn tiểu khê, Nhìn xem phong cảnh có bề thanh thanh
Nao nao dòng nước uốn quanh, Nhịp cầu nho nhỏ cuối ghềnh bắc ngang
Ở câu hỏi này GV giúp HS phân tích để thấy được cái vẻ đẹp của bức tranhcảnh ngày xuân lúc chị em Thúy Kiều du xuân trở về Cảnh vẫn mang cái thanh,cái dịu của mùa xuân: nắng nhạt, khe nước nhỏ, một nhịp cầu nhỏ bắc ngang.Mọi chuyển động đều nhẹ nhàng: mặt trời từ từ ngả bóng về tây, bước chânngười thơ thẩn, dòng nước uốn quanh Tuy cái không khí nhộn nhịp, rộn ràngcủa lễ hội không còn nữa, tất cả đang nhạt dần, lặng dần Cảnh mùa xuân ở sáucâu cuối và bốn câu đầu bên cạnh những nét giống nhau còn có sự khác nhau làbởi thời gian, không gian thay đổi, nhưng điều quan trọng là cảnh được cảmnhận qua tâm trạng Những từ láy “tà tà”, “thanh thanh”, “nao nao” không chỉbiểu đạt sắc thái cảnh vật mà còn bộc lộ tâm trạng con người Hai chữ “nao nao”
đã nhuộm màu tâm trạng lên cảnh vật Cảm giác bâng khuâng xao xuyến về mộtngày vui xuân đang còn, và sự linh cảm về điều sắp xảy ra đã xuất hiện Dòngnước uốn quanh đó “nao nao” như báo trước ngay sau lúc này thôi Kiều sẽ gặpnấm mồ Đạm Tiên, sẽ gặp chàng thư sinh “Phong tư tài mạo tót vời” - “Vàotrong phong nhã, ra ngoài hào hoa” .là Kim Trọng.
- Câu hỏi phải hướng vào thao tác tư duy: Phân tích, tổng hợp, khái quát.Cần có những câu hỏi nhỏ gợi ý, tạo điều kiện để HS nhận ra yêu cầu và trả lờiđược VD: Khi dạy phần đầu đoạn trích “Kiều ở lầu Ngưng Bích” trích “TruyệnKiều” - Nguyễn Du, chúng ta có thể đặt câu hỏi: “Em hiểu gì về hoàn cảnh củaKiều qua 6 câu đầu”? Để hiểu rõ được câu hỏi này GV phải gợi mở cho HS tìmhiểu về: không gian trước lầu Ngưng Bích, thời gian Kiều bị người khóa xuânđang ở trong tâm thế như thế nào…từ đó đi đến kết luận: Đó là một khung cảnhthiên nhiên rộng mênh mông, vắng lặng không một bóng người Cái vắng lặngcủa thiên nhiên và cái mênh mông của đất trời đã khắc sâu vào trong lòng ngườivới cảm giác cô đơn, lẻ loi trong tâm hồn Thúy Kiều đã dồn tới lớp lớp nhữngnỗi niềm chua xót đau thương Chỉ sáu câu thơ thôi, nhưng bằng nét bút tài hoacủa tác giả mà bức tranh thiên nhiên hiện lên luôn làm nền cho hoạt động nội
Trang 9tâm của Kiều Cảnh tình như hòa hợp làm một: cảnh buồn, tình buồn, ngổnngang tâm trạng buồn tủi, cô đơn của Kiều thể hiện sâu lắng Qua đó chúng tathấy được sự thành công của Nguyễn Du trong việc sử dụng bút pháp tả cảnh đểngụ tình.
- Phải có câu hỏi then chốt, trọng tâm với mục đích yêu cầu của bài giảng,tránh đưa ra những câu hỏi chung chung mơ hồ, vụn vặt, không khớp với nộidung vấn đề
- Hệ thống câu hỏi phải được sắp đặt hợp lý, được xác định phù hợp vớiđối tượng và phân loại đối tượng
Tóm lại, yêu cầu của câu hỏi trong giờ giảng văn phải vừa tạo ra sự kíchthích, vừa tác động đến nhận thức, tư duy của HS Việc đưa ra câu hỏi phải căn
cứ vào nội dung bài học, vào đối tượng HS, vào điều kiện khách quan… để cócách đặt câu hỏi, cách lựa chọn hình thức câu hỏi và sử dụng lượng câu hỏi thíchhợp
2.3.2 Các dạng câu hỏi sử dụng trong giờ dạy phần đọc hiểu văn bản
Để phân loại câu hỏi trong giờ dạy - học văn, tôi đã căn cứ vào tính chấthoạt động nhận thức của HS, kết hợp phương pháp dạy học bộ môn Ngữ văn vàcách lập luận về các dạng câu hỏi để chia ra các loại câu hỏi sau:
2.3.2.1 Câu hỏi tái hiện
GV đặt ra những câu hỏi chỉ yêu cầu HS nhớ lại kiến thức đã biết và trả lờidựa vào trí nhớ, không cần suy luận Loại câu hỏi này giúp HS tái hiện thế giớinghệ thuật của tác phẩm như: Các hình ảnh, hình tượng, chi tiết nghệ thuật, nhânvật, bức tranh đời sống qua sự phản ảnh…Các câu hỏi này có khả năng khơi dậy
sự liên tưởng, tưởng tượng trong quá trình tiếp nhận ở HS Đó là một biện phápđược sử dụng khi cần đặt mối liên hệ giữa kiến thức đã học với kiến thức sắphọc, hoặc củng cố kiến thức vừa mới học Ví dụ như khi giảng đoạn trích: “ MãGiám Sinh mua Kiều” của Nguyễn Du chúng ta có thể đặt câu hỏi để học sinhtái hiện lại kiến thức đã học: Khi miêu tả tâm trạng Kiều tác giả đã sử dụng lạibút pháp nghệ thuật gì mà em đã học trong bài “Chị em Thúy Kiều”? Hãy nêutác dụng của bút pháp ấy trong việc thể hiện tâm trạng Kiều? (Nguyễn Du đã sửdụng lại bút pháp ước lệ khi tả Kiều Đó là lấy vẻ đẹp của thiên nhiên để gợi tả
vẻ đẹp của con người Trước tình cảnh bán mình chuộc cha Nàng ngại ngùng, ethẹn, lo lắng, mỗi bước đi của người đẹp là bao hàng lệ nhỏ “Thềm hoa mộtbước, lệ hoa mấy hàng”) Nàng buồn bã, tủi hổ, câm lặng, chấp nhận tất cả: “Nétbuồn như cúc, điệu gầy như mai”
2.3.2.2 Câu hỏi yêu cầu giải thích, minh hoạ
Loại câu hỏi này nhằm mục đích làm sáng tỏ một khái niệm, đề tài nào
đó Chúng ta lần lượt nêu ra những câu hỏi kèm theo những ví dụ minh hoạ đểgiúp HS dễ hiểu, dễ nhớ Phương pháp này được áp dụng có hiệu quả trong một
số trường hợp như khi chúng ta biểu diễn phương tiện trực quan (băng ghi hình,
Trang 10phim đèn chiếu, phim điện ảnh) Ví dụ: - Khi giảng văn bản “Bài thơ về tiểu đội
xe không kính” của Phạm Tiến Duật, chúng ta có thể cho HS giải thích nhan đềcủa bài thơ thông qua hệ thống câu hỏi: Em thấy nhan đề bài thơ có gì khác lạ?Điều đó cho thấy dụng ý gì của tác giả? (Bài thơ có một nhan đề khá dài, tưởngnhư có chỗ thừa nhưng chính nhan đề ấy lại thu hút người đọc ở cái vẻ lạ, độcđáo của nó Nhan đề bài thơ đã làm nổi bật rõ hình ảnh của toàn bài: nhữngchiếc xe không kính Hình ảnh này là một sự phát hiện thú vị của tác giả, thểhiện sự gắn bó và am hiểu của nhà thơ về hiện thực đời sống chiến tranh trêntuyến đường Trường Sơn Nhưng vì sao tác giả còn thêm vào nhan đề hai chữ
“Bài thơ”? Hai chữ “bài thơ” nói lên cách nhìn, cách khai thác hiện thực của tácgiả: không phải chỉ viết về những chiếc xe không kính hay là cái hiện thực khốcliệt của chiến tranh, mà chủ yếu là Phạm Tiến Duật muốn nói về chất thơ củahiện thực ấy, chất thơ của tuổi trẻ Việt Nam dũng cảm, hiên ngang, vượt lênnhững thiếu thốn, gian khổ, khắc nghiệt của chiến tranh)
2.3.2.3 Câu hỏi tìm tòi (vấn đáp phát hiện)
Đây là loại câu hỏi trọng tâm nhất trong một giờ học văn Sự cảm thụ tácphẩm của HS phải qua con đường của nhận thức Để HS nắm bắt chính xác tácphẩm, chúng ta phải đặt những câu hỏi khơi dậy tư duy ở các em Chúng ta cầnthiết phải tổ chức việc trao đổi ý kiến - kể cả tranh luận - giữa thầy với cả lớp, cókhi giữa trò với trò, thông qua đó HS nắm được tri thức mới Hệ thống câu hỏiđược sắp đặt hợp lý nhằm phát hiện, đặt ra và giải quyết một vấn đề xác định,buộc HS phải liên tục cố gắng, tìm tòi lời giải đáp Trong vấn đáp tìm tòi, hệthống câu hỏi của GV giữ vai trò chỉ đạo, quyết định chất lượng lĩnh hội của lớphọc Trật tự logic của các câu hỏi hướng dẫn HS từng bước phát hiện ra bản chấtcủa sự vật, quy luật của hiện tượng, kích thích tính tích cực tìm tòi, sự hammuốn hiểu biết Ở đây GV là người tổ chức sự tìm tòi còn HS là người tự lựcphát hiện kiến thức mới, vì vậy kết thúc cuộc đàm thoại HS có được niềm vuicủa sự khám phá, vừa nắm được kiến thức mới, vừa nắm được cách thức đi tớikiến thức đó, trưởng thành thêm một bước về trình độ tư duy Cuối đoạn đàmthoại, GV cần biết vận dụng các ý kiến của HS để kết luận vấn đề đặt ra, dĩnhiên là có bổ sung, chỉnh lí khi cần thiết Làm được như vậy, HS càng hứngthú, tự tin vì thấy trong kết luận của thầy có phần đóng góp ý kiến của mình
Để HS tìm tòi được kiến thức, chúng ta có thể đưa ra nhiều dạng câu hỏikhác nhau:
- Câu hỏi nêu vấn đề:
Câu hỏi nêu vấn đề có liên quan chặt chẽ đến vấn đề và tình huống có vấn
đề Loại câu hỏi này phải làm rõ được vấn đề tiềm ẩn trong tác phẩm, phải gâyhứng thú nhận thức cho học sinh và phải động viên, khuyến khích học sinh giảiquyết vấn đề đã nêu Trong nhiều trường hợp khi đã xác định được vấn đề, nhờcâu hỏi (tuỳ thuộc vấn đề đơn giản hay phức tạp) mà GV tạo được tình huống có