Hướng dẫn cách làm bài nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích) cho học sinh lớp 9

Giáo viên khi dạy văn bản không thể nghèo nàn cảm xúc... ví dụ: Trong văn bản Tiếng nói văn nghệ, Nguyễn Đình Thi viết: Tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng những chấ

Trang 1

MỤC LỤC

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN 4 2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 5 2.4 Hiệu quả của SKKN đối với hoạt động GD,

với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 16

1 MỞ ĐẦU

• Lí do chọn đề tài

Như chúng ta đã biết dạy môn Ngữ văn ở trường THCS là giúp các

em biết tìm tòi, khám phá ra thế giới văn chương nghệ thuật “Tác phẩm văn chương dù nhỏ nhất : là một câu tục ngữ, một bài ca dao, hay lớn hơn là một bài văn, một bài thơ, một truyện ngắn hay một bộ tiểu thuyết đều có giá trị về nội dung và nghệ thuật của nó” [7] Giúp học sinh đồng cảm với những giá trị tư tưởng nhân văn cần đạt tới trong mỗi tác phẩm là nhiệm vụ của người giáo viên dạy văn Học văn các em sẽ hoàn thiện hơn về phẩm chất đạo đức; bên cạnh đấy là dạy, luyện cho các em cảm thụ thơ văn và biết cách viết văn Vì vậy, giáo viên không chỉ hướng dẫn các em biết chủ động lĩnh

Trang 2

hội kiến thức, biết vận dụng kiến thức đã học cùng với hiểu biết của bản thân về cuộc sống để chuyển tải thành sản phẩm - bài văn (kĩ năng làm bài).Từ đó giúp các em có sự phát triển toàn diện về tâm hồn, về trí tuệ, về tri thức thẩm mĩ

Trong chương trình Ngữ văn 9 thì văn nghị luận gồm: nghị luận về một đoạn thơ (bài thơ); nghị luận về một tác phẩm truyện (đoạn trích) và nghị luận xã hội Lâu nay nghị luận vẫn được coi là kiểu văn bản khó viết đối với nhiều học sinh Vì nó không chỉ đòi hỏi người viết phải có kiến thức chính xác, sâu rộng về đời sống xã hội, về tác phẩm văn học mà còn phải có sự tư duy lô gíc chặt chẽ với những lập luận sâu sắc thấu tình đạt lí bài văn mới có thể hấp dẫn người đọc, người nghe Tác phẩm bao giờ cũng là một tổng thể giữa nội dung và phương thức (nghệ thuật - hình thức) biểu đạt

“Nghị luận về một tác phẩm truyện (đoạn trích) là trình bày những nhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể Những nhận xét, đánh giá về truyện phải xuất phát từ ý nghĩa của cốt truyện, tính cách, số phận của nhân vật và nghệ thuật trong tác phẩm được người viết phát hiện và khái quát”[1] Nhưng trong thực tế giảng dạy, tôi nhận thấy việc giảng dạy của giáo viên ở kiểu bài này chưa phong phú và mang lại hiệu quả cao, dẫn đến việc nắm bắt kiến thức và làm bài của học sinh chưa được tốt Nhiều em chưa biết xác định đề đúng hướng, làm bài thường sa vào kể nhiều, chưa kết hợp hài hòa giữa các tình tiết, sự việc với những nhận xét đánh giá khi viết khiến bài viết chưa sâu

Trong khi đó, số tiết dạy và luyện tập trong chương trình quá ít (3 tiết) nên nhiều em còn tràng màng Tài liệu tham khảo nhiều nhưng hướng dẫn cụ thể về các dạng đề lại chưa có Thực tế kiểu bài này thường có trong các

kỳ thi từ khảo sát học kỳ cho đến kỳ thi học sinh giỏi cấp huyện, cấp tỉnh, thi vào THPT

Chính vì vậy, khi dạy môn Ngữ văn 9, tôi luôn ý thức được vai trò, vị trí của kiểu bài này nên đặc biệt chú trọng rèn luyện kỹ năng làm bài Xuất phát từ tầm quan trọng và thực trạng của việc làm văn nghị luận về tác phẩm truyện của học sinh lớp 9A,9B do tôi phụ trách, tôi đã quyết định chọn

nghiên cứu đề tài: “Hướng dẫn cách làm bài nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích) cho học sinh lớp 9” Nhằm trao đổi với đồng nghiệp

một vài kinh nghiệm, qua đó giúp học sinh nắm vững hơn phương pháp làm kiểu bài này Nâng cao chất lượng bài thi, bài kiểm tra, kết quả học tập của các em và chất lượng của nhà trường

1.2 Mục đích nghiên cứu

Thông qua các tiết học của môn Ngữ văn mà giáo dục nhân cách, lối sống, khơi gợi trong các em lòng thương yêu con người, yêu quê hương, đất nước, ngoài ra còn rèn luyện cho mỗi học sinh cách giao tiếp bằng ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết Muốn vậy, giáo viên cần giúp các em cảm nhận, phân tích tốt mỗi tác phẩm Qua những tiết dạy lý thuyết yêu cầu các em nắm vững kỹ năng kiểu bài nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích): bố cục, tìm

ý, lập dàn ý, cách viết Học sinh biết phân biệt các dạng đề để khi làm bài với dung lượng kiến thức phù hợp, vừa đủ (không bị sa đề) Đồng thời hướng dẫn các em cách thực hành, xác định các luận điểm cần có trong bài

Trang 3

và luôn phải cân nhắc sắp xếp cái nào trước, cái nào sau, chọn từ nào cho chuẩn xác, hấp dẫn mới diễn đạt Sau quá trình giảng dạy, giáo viên đưa ra cách thức kiểm tra học sinh như : làm bài tập trên lớp, làm bài tập ở nhà, qua các giờ kiểm tra định kỳ để khảo sát được thực chất cách viết, chất lượng bài viết văn của học sinh

1.3 Đối tượng nghiên cứu

- Đề tài nghiên cứu: nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích)

- Đối tượng ứng dụng: học sinh lớp 9 trường THCS Định Tường, Yên Định, Thanh Hóa

- Nghiên cứu đề tài giúp học sinh nắm được một số biện pháp nâng cao kỹ năng làm bài văn nghị luận về tác phẩm (đoạn trích)

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên

cứu sau :

+ Phương pháp điều tra, khảo sát

+ Phương pháp nghiên cứu khoa học

+ Phương pháp thực nghiệm

+ Phương pháp phân tích tổng hợp, so sánh số liệu, đối chiếu

2 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

Nghị luận là văn bản trình bày ý kiến bàn luận, đánh giá theo một quan điểm nhất định những sự kiện, vấn đề chính trị, xã hội, lịch sử, văn hóa, tư tưởng nhằm thuyết phục người đọc (người nghe) theo quan điểm nào đó

Nghị luận về tác phẩm truyện là trình bày những nhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện chủ đề hay nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể phải xuất phát từ ý nghĩa của cốt truyện, tính cách, số phận của nhân vật và nghệ thuật trong tác phẩm được người viết phát hiện và khái quát.[1]

Để học sinh nắm được cách làm bài văn nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích): trước hết cần giúp học sinh củng cố và khắc sâu kiến thức lí thuyết của kiểu bài này Từ việc nắm chắc khái niệm đến cách trình bày dàn

ý của bài văn Đây là kiến thức cơ bản nhưng lại rất cần thiết cho quá trình học và làm bài Tiếp đến hướng dẫn học sinh cách làm bài cụ thể như: đọc

kỹ đề, xác định xem mệnh đề yêu cầu gì

Ví dụ, các em phân biệt các từ trong đề có từ “suy nghĩ” khác yêu cầu phân tích như thế nào? Hướng dẫn học sinh tìm ý bằng cách đặt câu hỏi Khâu quan trọng để giúp các em làm bài được tốt cần biết cách lập dàn ý theo từng dạng đề như: nghị luận về nhân vật hoặc khía cạnh về nhân vật trong tác phẩm; nghị luận về một tác phẩm (đoạn trích); nghị luận nêu nhận xét để làm sáng tỏ một vấn đề (một nhận định); nghị luận tổng hợp về truyện

Trong quá trình dạy cần tích hợp kiểu bài với các giờ dạy văn bản trên lớp Giáo viên khi dạy văn bản không thể nghèo nàn cảm xúc Bởi

Trang 4

những trang truyện hay, những số phận của các nhân vật trong truyện đều có cuộc đời riêng, có tình cảm, tư tưởng, nội tâm…phong phú và đa dạng, cần hướng cho học sinh biết cách trình bày, đánh giá về nhân vật, sự kiện, chủ đề … Đồng thời biết kết hợp nhiều phép lập luận (giải thích, chứng minh, phân tích…); phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Trong quá trình dạy học kiểu bài văn nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích), bản thân tôi làm bảng thống kê khi chưa áp dụng những biện pháp này trong năm học 2015-2016, kết quả thu được như sau:

Qua số liệu khảo sát trên cho thấy chất lượng dạy và học kiểu bài nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích), còn rất nhiều hạn chế Thực trạng của vấn đề này đó là:

Chương trình: Cấu trúc chương trình của kiểu bài văn nghị luận ở lớp

9 tổng có 3 tiết (2 tiết lí thuyết, 1 tiết thực hành; và một bài viết ở nhà (Bài tập làm văn số 6) Với thời lượng tiết dạy trên lớp ít nhưng việc vận dụng để làm bài thi lại nhiều, đôi khi yêu cầu cao nên giáo viên cần phải đưa ra phương pháp cụ thể để học sinh làm bài tốt

Theo yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học mỗi giáo viên đều thay đổi phương pháp giảng dạy để đáp ứng được yêu cầu của bài, tạo được hứng thú cho học sinh khi học Tuy nhiên với kiểu bài này, trong giờ dạy kiến thức và luyện cách làm bài giáo viên hướng dẫn còn chung chung theo các tiết trong sách giáo khoa, chưa chỉ rõ yêu cầu của từng dạng đề cụ thể Vì vậy, khi học sinh làm bài không cần biết dạng đề nào cứ thấy tác phẩm truyện là chỉ biết phân tích nhân vật hay toàn bộ tác phẩm mà chưa biết lồng ghép các đơn vị kiến thức

Có lẽ ngoài nguyên nhân khách quan từ xã hội, phần cũng vì tư tưởng làm văn nghị luận khó nên các em chưa có sự chuyên tâm trong quá trình học và làm bài Ngay từ khâu tiếp cận với văn bản, một số em chưa chịu đọc trước tác phẩm nhiều lần, soạn bài để đối phó, học trên lớp không chú ý nghe thầy cô giáo giảng, dẫn đến khi làm bài không nhớ rõ cốt truyện, diễn biết ra sao Do vậy, khi viết không có kiến thức diễn đạt, hoặc diễn đạt các ý lộn xộn, khiến giáo viên đọc bài có tâm trạng thất vọng Một vấn đề mà ở kiểu bài này học sinh thường mắc, nhiều em chưa biết nghị luận vấn đề theo yêu cầu đề bài quy định, thường làm chung chung theo một kiểu là phân tích tác phẩm, phân tích nhân vật Nhiều em còn sa vào tình trạng kể lại tác phẩm (đoạn trích) mà không dừng lại ở sự việc, tình tiết để nhận xét, đáng giá, thẩm bình làm toát lên nội dung và nghệ thuật - cái “thần” trong tác phẩm

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Củng cố và khắc sâu kiến thức lí thuyết kiểu bài nghị luận

về tác phẩm truyện (đoạn trích)

Phần này các em thường chủ quan, một phần do thói quen ngại lập dàn ý dẫn đến khi làm bài thường thiếu ý (thiếu luận điểm), ngay cả phần mở bài cũng thiếu ý mới chỉ giới thiệu được tác giả, tác phẩm mà chưa có phần nhận định khái quát về tác phẩm

2.3.1.1 Yêu cầu học sinh nắm chắc khái niệm:

Nghị luận về tác phẩm truyện (đoạn trích) là trình bày những nhận xét, đánh giá của mình về nhân vật, sự kiện, chủ đề hoặc nghệ thuật của một tác phẩm cụ thể

- Lời văn: Những nhận xét, đánh giá về truyện mà người viết phát

Trang 5

hiện và khái quát nên phải xuất phát từ cốt truyện, tính cách số phận nhân vật và nghệ thuật của tác phẩm

- Bố cục: Bài viết phải có bố cục mạch lạc; nhận xét về tác phẩm phải đúng đắn, rõ ràng; có luận cứ và lập luận thuyết phục, lời văn chuẩn xác và gợi cảm.[ 1]

2.3.1.2 Dàn ý chung

a Mở bài: - Nêu tác giả, tác phẩm

- Bước đầu nêu nhận định, đánh giá sơ lược về tác phẩm

b Thân bài:

- Nhận xét, đánh giá về nội dung (sử dụng các thao tác phân tích - tổng hợp, lí lẽ, dẫn chứng )

- Nhận xét, đánh giá về nghệ thuật của tác phẩm

c Kết bài:

- Nêu nhận định, đánh giá chung của mình về tác phẩm truyện (đoạn trích)

- Liên hệ đến bản thân

2.3.2 Hướng dẫn học sinh cách làm bài cụ thể

2.3.2.1 Hướng dẫn học sinh khâu tìm hiểu đề

Một đề bài tập làm văn còn được xem là một bài toán nghệ thuật ngôn

từ Bởi bao giờ trong một đề tập làm văn cũng có những yêu cầu bắt buộc mà người thực hiện đề bài phải tìm ra phương pháp giải Vì thế bước phân tích đề được xem là khâu đầu tiên, có vai trò quyết định “dẫn đường, chỉ lối” cho người làm bài Nếu phân tích đúng yêu cầu của đề bài thì sẽ tìm ra được hướng đi đúng Ngược lại nếu phân tích sai thì sẽ không đáp ứng được yêu cầu của đề, đôi khi cò bị sa đề, lạc đề

Ví dụ: Các đề bài sau:

- Đề 1: Suy nghĩ về thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ qua nhân vật Vũ

Nương trong “Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ.

- Đề 2: Phân tích diễn biến cốt truyện trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân.[4]

+ Trước hết học sinh cần xác định được: (Kiểu bài; nội dung yêu cầu; phạm

vi kiến thức)

+ Qua các dạng đề giáo viên cần hướng dẫn học sinh phân biệt các từ ngữ trong đề Đề có từ “suy nghĩ” khác đề yêu cầu “phân tích” như thế nào?

- Với dạng đề yêu cầu: “Suy nghĩ” Thường khi giáo viên chưa hướng dẫn học sinh làm bài hay nhầm lẫn coi những đề này là như phân tích Nhưng thực tế khi làm bài ở mỗi đề lại khác nhau về cách hiểu và cảm

Suy nghĩ về nhân vật, tác phẩm hoặc một khía cạnh về nhân vật, tác phẩm là nghiêng về cảm nhận chủ quan của người viết, không nhất thiết phải phân tích đầy đủ giá trị nội nội dung, nghệ thuật của tác phẩm, có thể chọn những gì mà mình cảm nhận sâu sắc nhất mà thôi

VD: Đề bài: Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng”- Kim

Lân

Giáo viên hướng dẫn học sinh cảm nhận, suy nghĩ về nét nổi bật của nhân vật này là tình yêu làng quyện với lòng yêu nước và tinh thần kháng chiến được bộc lộ trong hoàn cảnh nào? Tình cảm ấy có đặc điểm gì ở hoàn cảnh cụ thể lúc bấy giờ? (Thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp) Những chi tiết nghệ thuật nào chứng tỏ một cách sinh động, thú vị về tình yêu làng và lòng yêu nước ấy (về tâm trạng, cử chỉ, lời nói )

Với dạng đề này, yêu cầu học sinh phải đọc kĩ tác phẩm, nếu không đọc kĩ, thì không thể tìm ra được những ý hay, đặc sắc Các em sẽ dễ rơi vào công thức chung chung, suy nghĩ hời hợt không khám phá ra nét mới trong tình cảm đối với làng quê của nhân vật ông Hai Đó là một trường hợp tiêu biểu cho những chuyển biến mới trong đời sống tình cảm của người nông

Trang 6

dân Việt Nam thời kì đầu cuộc kháng chiến chống Pháp Nếu học sinh không đọc kĩ từng trang truyện, thì làm sao thấu hiểu được nỗi lòng của ông Hai với cuộc đấu tranh nội tâm đau đớn và vật vã để cuối cùng nhân vật mới đi đến quyết định dứt khoát: “Làng thì yêu thật, nhưng làng theo Tây thì phải thù”

- Dạng đề có từ “Phân tích ”

Yêu cầu người viết tìm hiểu, đánh giá và nhận xét đầy đủ từng đặc điểm nhân vật, từng giá trị nội dung nghệ thật của tác phẩm

Với dạng đề này, đôi khi học sinh cho là dễ, song giáo viên cần lưu ý khi làm bài tránh sa vào kể lể nhiều mà không kết hợp với nhận xét, đánh giá của người viết (Thông qua các tình tiết liên quan đến nhân vật để bộc lộ cảm xúc của mình)

- Dạng đề có nhận định, học sinh phải giải thích nhận định rồi mới chứng minh qua tác phẩm

ví dụ: Trong văn bản Tiếng nói văn nghệ, Nguyễn Đình Thi viết:

Tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng những chất liệu mượn ở

thực tại Nhưng nghệ sĩ không những ghi lại cái đã có rồi mà còn muốn nói lên một điều gì mới mẻ Anh gửi vào tác phẩm một lá thư, một lời nhắn nhủ, anh muốn đem một phần của mình góp vào đời sống xung quanh.

(SGK Ngữ văn 9, NXB Giáo dục, tập

hai)

Từ truyện ngắn Làng hãy viết bài văn làm sáng tỏ điều mới mẻ, lời nhắn

nhủ mà nhà văn Kim Lân muốn đem góp vào đời sống.[4]

Với đề bài này, khi làm bài các em cần xác lập được các ý sau:

- Giải thích sơ lược ý kiến

- Điều mới mẻ trong truyện ngắn Làng (về nội dung và nghệ thuật biểu

hiện)

- Lời nhắn nhủ mà nhà văn muốn gửi đến bạn đọc qua tác phẩm

- Đánh giá, tổng hợp vấn đề

2.3.2.2 Hướng dẫn học sinh tìm ý

Sau khi đọc kĩ tác phẩm (truyện), khám phá ra những cái hay, cái đẹp, cái đặc sắc trong từng yếu tố nội dung, nghệ thuật và nhân vật, học sinh tự đặt ra và trả lời những câu hỏi để có những ý lớn, ý nhỏ…của bài văn rồi sắp xếp thành một dàn ý hoàn chỉnh trước khi viết bài…

Dưới đây là các dạng câu hỏi gợi ý giúp học sinh tìm ý:

- Câu hỏi tìm hiểu tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác:

+ Tác giả của tác phẩm truyện sẽ nghị luận là ai? Có những nét gì nổi bật trong cuộc đời và sự nghiệp sáng tác? Sống trong thời kì nào? Có nét riêng, nét độc đáo gì về phong cách cá nhân? Chuyên sáng tác về mảng đề tài nào? Sự nghiệp sáng tác ra sao?

+ Tác phẩm truyện trên được trích từ đâu? Được sáng tác trong hoàn cảnh nào? Tác phẩm được đánh giá như thế nào? Có phải là tác phẩm tiêu biểu cho sáng tác văn chương của tác giả không?

- Câu hỏi tìm hiểu giá trị nội dung:

+ Đề tài bao gồm mấy ý? Ý nghĩa cụ thể? Ý nghĩa khái quát là gì? Những ý nào tập trung biểu hiện chủ đề, tư tưởng của truyện? Nội dung có thể hiện được những vấn đề lớn, bức xúc mà xă hội quan tâm hay không? Có giá trị nhân văn như thế nào?

+ Nhân vật chính của truyện là ai? Đại diện cho tầng lớp con người nào trong xã hội? Có những tính cách như thế nào? Nét tính cách nào là tiêu biểu nhất?Nét tính cách đó được biểu hiện qua những chi tiết nào? (Diện mạo, cử chỉ, lời nói, hành động, tư tưởng, tình cảm, nội tâm…?)

- Câu hỏi tìm hiểu giá trị nghệ thuật:

+ Tác phẩm truyện được viết theo phong cách nào? Có nét gì sáng tạo riêng

Trang 7

trong nghệ thuật tạo tình huống ? Có hình tượng nghệ thuật nào độc đáo? Ngôn ngữ diễn đạt, cấu trúc bố cục của truyện có đặc sắc gì?

+ Tác phẩm truyện trên có tiêu biểu trong phong cách nghệ thuật của tác giả không? Có thể hiện được bản lĩnh sáng tạo của một nhà văn đầy tài năng và tâm huyết cho một thời đại, một trào lưu văn học không?

- Câu hỏi gợi mở:

+ Có thể so sánh, đối chiếu với tác giả, tác phẩm nào để phân tích tác phẩm được sâu rộng, toàn diện hơn?

+ Tác phẩm truyện có ảnh hưởng gì trong thời đại của tác giả đương sống và đối với thời đại sau này? Tại sao tác phẩm được mọi người yêu thích?

Với những câu hỏi như trên, giáo viên không thể giảng giải một cách cặn kẽ, tỉ mỉ trong quá trình phân tích một đề bài trên lớp Do đó đòi hỏi giáo viên phải biết chọn lựa những câu hỏi tìm ý cho phù hợp, có tác dụng khơi nguồn cảm xúc cho các em học sinh

Ví dụ:

Đề bài :“Suy nghĩ về nhân vật ông Hai trong truyện ngắn “Làng” của Kim Lân.

Khi tìm ý cho đề văn trên, giáo viên nên gợi ý cho các em suy nghĩ theo các câu hỏi sau:

- Nhà văn Kim Lân có sở trường gì trong sáng tác truyện ngắn ?

- Làng là một truyện ngắn ra đời trong hoàn cảnh nào ? Tình yêu làng, yêu nước của nhân vật ông Hai được bộc lộ trong tình huống nào ? Tình cảm ấy có đặc điểm gì mới so với vẻ đẹp trong nét tính cách truyền thống của người nông dân ? (Về tâm trạng, cử chỉ, hành động, lời nói…)

- Em có nhận xét, đánh giá, suy nghĩ gì về tư tưởng, tình cảm của người nông dân trong thời kì đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp qua nhân vật ông Hai? (Những nhận thức, tình cảm đúng đắn cao đẹp: sự nhiệt tình, hăng hái tham gia kháng chiến, lòng tin tưởng tuyệt đối vào kháng chiến, vào lãnh tụ…)

- Nhân vật ông Hai để lại tình cảm gì trong lòng em ? (Sự yêu mến, trân trọng và cảm phục, tự hào…)

Sau khi hướng dẫn tìm ý, tôi nhận thấy các em đã biết xác định các luận điểm đầy đủ, biết cách lập một dàn ý Đây sẽ là cở sở để hoàn thiện một bài văn

2.3.2.3 Hướng dẫn học sinh lập dàn ý theo từng dạng đề

- Đề văn nghị luận về tác phẩm truyện( đoạn trích) có cách biểu hiện rất đa dạng với nhiều mức độ yêu cầu khác nhau, với nhiều dạng khác nhau , tuy nhiên nó được thể hiện qua 4 dạng đề cơ bản sau:

a Dạng đề 1: Phân tích (cảm nhận) một tác phẩm truyện (đoạn trích)

Với dạng đề này, khi tiếp xúc khá nhiều học sinh thắc mắc, băn khoăn là có nên phân tích toàn bộ tác phẩm truyện hay không? Hay chỉ thông qua các sự việc chính trong truyện? Phân tích nội dung thì phải phân tích như thế nào? Để làm rõ điều này giáo viên hướng dẫn học sinh cách làm cụ thể

- Trước tiên có thể chọn phân tích theo bố cục của truyện, hoặc theo sự việc xảy ra qua nhân vật chính và phụ.Với cách phân tích thứ nhất học sinh cần nắm chắc bố cục, các sự việc chính liên quan đến nhân vật, lần lượt phân tích từng phần Giáo viên nên hướng dẫn học sinh đi từ hoàn cảnh ra đời đến khái quát được cốt truyện Các em có thể lồng phân tích nội dung với nghệ thuật khi làm bài hoặc tách tùy ý song cần có sự chuyển ý mạch lạc, rõ ràng

Khi phân tích những chi tiết trong truyện cần kết hợp nhận xét, đánh giá của mình, không được sa vào kể lại cốt truyện, cũng không nên trích dẫn toàn bộ t́ình tiết liên quan đến nhân vật mà phải có sự chọn lọc Nhất thiết phải có dẫn chứng khi viết bài

- Dàn bài cụ thể khi phân tích tác phẩm (đoạn trích)

Trang 8

1 Mở bài: Giới thiệu về tác phẩm và nêu ý kiến đánh giá sơ bộ của mình

2 Thân bài: Lần lượt nghị luận về từng luận điểm về nội dung và nghệ

thuật của tác phẩm thông qua phân tích từng chi tiết của tác phẩm

3 Kết bài: Nêu nhận định đánh giá chung về tác phẩm đó

Ví dụ Đề bài: Tình cảm gia đình trong chiến tranh qua Truyện ngắn

“Chiếc lươc ngà”của Nguyễn Quang Sáng

Đề bài yêu cầu bằng kiến thức và kĩ năng phân tích một tác phẩm tự sự,

người viết chứng minh “Tình cảm gia đình trong truyện ngắn Chiếc lược ngà” Để làm rõ điều này bài cần đảm bảo bố cục như sau:

1 Mở bài:

- Giới thiệu về đề tài : Viết về chiến tranh

- Giới thiệu được tác giả, tác phẩm

- Khái quát về tình cảm cha con thể hiện trong văn bản Chiếc lược ngà

2 Thân bài:

a Hoàn cảnh éo le của cha con ông Sáu :

- Ông Sáu đi kháng chiến xa nhà nhiều năm Ông chưa được biết mặt đứa con và chưa một lần được về thăm con

- Sau tám năm xa cách, một lần về thăm nhà trước khi đi nhận công tác mới, ông được gặp con, nhưng bé Thu nhất định không chịu nhận ông Sáu là cha

- Khi bé Thu nhận ra ba thì cha lại phải ra chiến trường để rồi hai cha con không bao giờ gặp nhau nữa

b Tình cảm của cha con ông Sáu sâu nặng và thiết tha vô bờ bến

*.Tình cảm của bé Thu dành cho ông Sáu:

- Khi thấy ông Sáu vui mừng, vồ vập nhận bé Thu là con, Thu tỏ ra ngờ vực, lãng tránh và lạnh nhạt

- Sự ương ngạnh và hành động của Thu không đáng trách Cô bé không nhận

ra ông Sáu là cha vì cô bé chỉ nhớ một người duy nhất là cha, đó là người chụp ảnh chung với má

- Ông Sáu có thêm vết thẹo trên má khi bị thương nên khác người trong ảnh Đó thực sự là tình yêu sâu sắc và cảm động mà Thu dành cho cha của mình

*.Tình cảm của ông Sáu dành cho con

- Ông Sáu nôn nao , vui sướng vì được về thăm con

- Trước thái độ lạnh nhạt, ông Sáu đã đau khổ, cảm thấy bất lực

- Có lúc giận quá không kìm được, ông đã đánh con và ân hận mãi về việc đó

- Xa con ông dồn hết tình cảm yêu thương vào việc hoàn thành chiếc lược ngà

- Trước khi hy sinh ông dồn hết sức lực còn lại gửi người bạn mang cây lược về cho con gái

- Tình yêu thương con của người lính thật sâu đậm thiết tha

3 Kết bài:

- Một lần nữa ta có thể khẳng định Nguyễn Quang Sáng là cây bút truyện ngắn xuất sắc về đề tài chiến tranh

- Truyện ca ngợi tình phụ tử sâu nặng trong chiến tranh

- Chúng ta cần biết nâng niu, giữ gìn hạnh phúc gia đình.[6]

b Dạng đề 2: Phân tích (suy nghĩ) về nhân vật hoặc khía cạnh về nhân vật trong tác phẩm

-Kiến thức của dạng đề này hẹp hơn so với nghị luận về toàn tác phẩm truyện, nhưng điều đó không có nghĩa là đơn giản, nhẹ hơn so với yêu cầu nghị luận tác phẩm Đây là dạng đề đòi hỏi người viết phải biết lựa chọn, chắt lọc những gì liên quan đến nhân vật trong khi làm sáng tỏ một vấn đề, không nhất thiết phải phân tích đầy dủ cả nội dung, giá trị nghệ thuật của tác phẩm

- Khi nghị luận ngoài việc phân tích, đánh giá về nhân vật để làm toát lên

Trang 9

nôi dung, tư tưởng, học sinh cần đánh giá được vai trò, vị trí của nhân vật ấy trong xã hội thời kì đấy đồng thời liên hệ với cuộc sống hiện tại Tất nhiên khi phân tích nhân vật, hoặc khía cạnh nhân vật cần phải đặt vào tổng quan của toàn tác phẩm

- Điều quan trọng khi làm dạng đề này cần chú ý đến các khía cạnh: Hoàn cảnh sống của nhân vật, diện mạo, tính cách, quan hệ với mọi người đồng thời hướng dẫn các em phân biệt các kiểu nhân vật như : nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng hay nhân vật nhận thức…Yêu cầu học sinh phải nhớ những tình tiết quan trọng để trích dẫn trong quá trình làm bài

- Dàn ý của dạng bài phân tích nhân vật (loại bài thường gặp)

1 Mở bài : Giới thiệu tác phẩm, nhân vật và nhận xét khái quát về nhân

vật

2.Thân bài : Lần lượt nghị luận về từng luận điểm của nhận xét trên

thông qua việc phân tích các chi tiết tiêu biểu trong tác phẩm

+ Trang phục, hình dáng, cử chỉ, hành động, lời nói, suy nghĩ, tâm lí của nhân vật

+ Nghệ thuật xây dựng nhân vật của tác giả

( Lưu ý: Trình tự phân tích nhân vật khác trình tự kể chuyện của tác phẩm Trình tự phân tích là theo mạch lập luận, lí giải của người nghị luận)

3.Kết bài: Đánh giá chung về nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật.

Ví dụ

Đề bài: Phân tích nhân vật Anh thanh niên trong Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long

Đề bài yêu cầu người viết phải vận dụng kiến thức đã học về nghị luận một tác phẩm tự sự để phân tích, làm rõ đặc điểm, tính cách của nhân vật

1.Mở bài: - Đọc truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long người

đọc xao xuyến trước vẻ đẹp của những con người chân thành nồng hậu

- Trong đó Anh thanh niên làm công tác khí tượng đã để lại cho chúng ta nhiều ấn tượng khó phai mờ

2.Thân bài: Cần đảm bảo các ý sau:

+ Giới thiệu chung về nhân vật

- Anh thanh niên quê ở Lào cai xuất hiện từ lời giới thiệu của bác lái xe với ông họa sĩ và cô kĩ sư

- Sống và làm việc một mình trên đỉnh núi cai Yên Sơn 2600m

- Làm công tác khí tượng kiêm vật lý địa cầu, một công việc đòi hỏi tỉ mỉ, chính xác

- Là một con người bình thường nhưng hoàn cảnh sống và làm việc hết sức đặc biệt, nhất là khi anh mới 27 tuổi

+ Anh thanh niên trong công việc

- Giới thiệu về công việc của mình ngắn gọn nhưng tỉ mỉ => Hiểu và thành thạo công việc

- Có ý thức trách nhiệm cao với công việc

- Đưa ra quan niệm về công việc: “ khi làm việc ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được” => yêu công việc, ý thức được giá trị của lao động với con người

+ Anh thanh niên trong cuộc sống thường ngày

- Căn nhà giản dị, đồ đạc đơn sơ, nhưng gọn gàng ngăn nắp

- Trồng hoa nuôi gà, đọc sách…

=> Người có trách nhiệm với chính bản thân mình

+ Anh thanh niên trong cách đối sử với mọi người

- Gửi vợ bác lái xe tam thất khi nghe tin bác ốm

- Mời khách nhiệt tình, hái hoa tặng cô gái

- Trò chuyện cởi mở với mọi người

Trang 10

- Chuẩn bị đồ ăn đi đường cho hai người.

=> Yêu quý, trân trọng, chu đáo với mọi người

3 Kết bài.

- Một điển hình cho những người lao động đang thầm lặng cống hiến sức mình cho Tổ quốc

- Để lại những tình cảm tốt đẹp trong lòng người đọc

- Khơi gợi những suy nghĩ về ý nghĩa của cuộc sống, của lao động tự giác về con người và nghệ thuật.[6]

Qua việc hướng dẫn, tôi nhận thấy các em đã biết xác định phạm vi đề và vận dụng kiến thức kiến thức ở khía cạnh liên quan đến nhân vật theo yêu cầu của của bài để làm bài, kết quả đạt cao hơn

c Dạng đề 3 Phân tích để nêu nhận xét hoặc làm sáng tỏ một vấn

đề

(một nhận định)

Phân tích để nêu nhận xét hoặc làm sáng tỏ một vấn đề (một nhận định) giáo viên phải hướng dẫn học sinh phân biệt với phân tích một tác phẩm theo yêu cầu thông thường Với dạng đề này yêu cầu cao hơn thường dành cho đối tượng thi học sinh khá - giỏi hoặc thi vào trường chuyên Làm

rõ được vấn đề nhận xét trên cơ sở một tác phẩm truyện, yêu cầu học sinh biết tích hợp các kiến thức chương trình ở các lớp dưới để nâng cao việc giải quyết đề bài, đồng thời nắm được kiến thức về lí luận văn học Học sinh cần đọc kỹ đề, bám vào ý kiến, nhận định của đề để xác định luận điểm chính xác, rõ ràng, nếu đề có nhận định thì phải giải thích nhận định sau mới lấy kiến thức đã học trong tác phẩm để chứng minh cho nhận định

Có đề ta phải dựa vào ý kiến để nhận xét, để xác lập các luận điểm trong khi làm bài Nhưng có đề yêu cầu người viết phải giải thích ý kiến (nhận định) sau mới chứng minh qua nhân vật, tình huống trong tác phẩm Ví dụ: Nhà văn Nga I-li-a Ê-ren-bua viết:

“Lòng yêu nhà, yêu làng xóm, yêu miền quê trở nên lòng yêu Tổ quốc”

(SGK Ngữ văn 6, tập hai, NXB Giáo dục, 2006,

tr.106-107)

Lời bàn của em về điều nhà văn nói qua truyện ngắn Làng của Lim Lân [4]

Dàn ý: (giải thích nhận định, chứng minh qua tác phẩm)

1 Mở bài

- Dẫn dắt và nêu vấn đề nghị luận

- Trích dẫn nhận định

2 Thân bài:

a Giải thích sơ lược về ý kiến của I-li-a Ê-ren-bua

- Vì sao nhà văn Nga lại khẳng định tình yêu Tổ quốc lại được phát triển từ lòng yêu nhà, yêu làng xóm, yêu quê hương?

- Lòng yêu nước là một khái niệm trừu tượng, ý nghĩa rộng lớn

- Xây dựng gia đình của mình no ấm, hạnh phúc đó là tình yêu Tổ quốc Góp phần xây dựng làng xóm, quê hương giàu đẹp đó là tình yêu Tổ quốc, khi Tổ quốc bị xâm lăng, sẵn sàng bảo vệ đó là tình yêu Tổ quốc Nhân vật ông Hai của Kim Lân được đánh giá là người nông dân yêu quê hương, đất nước

b Chứng minh: Tình yêu làng, yêu kháng chiến của ông Hai

- Ông Hai là người có tình yêu đặc biệt sâu sắc với làng Chợ Dầu, nơi chôn rau cắt rốn của ông

- Trước cách mạng

+ Ông luôn tự hào ông luôn tự hào về làng chợ Dầu của ông giàu đẹp

+ Ông luôn say mê khoe

- Sau cách mạng, ông Hai phấn khởi trong cuộc sống tự do, ông lại đi khoe và tự hào về nhiều điều khác về làng chợ Dầu:

+ Làng có phòng trào cách mạng sôi nổi, lôi cuốn nhiều đoàn thể, tầng lớp

Định dạng
Số trang	20
Dung lượng	127,09 KB