Với mong muốn không nhiều, trong đề tài này tôi mạnh dạn đề xuất một vài cách thức cho người dạy để giúp học sinh làm bài văn nghị luận đạt hiệu quả.. Thông qua các bài làm chúng ta còn
Trang 11 MỞ ĐẦU:
1.1 Lý do chọn đề tài:
Văn là người, văn học là nhân học, dạy văn thật lắm công phu; hay những người dạy văn được mệnh danh là “phu chữ” Vất vả thế đấy, nhưng học trò thời nay có thấu cảm được cho thầy đâu Hiện tượng ngại học văn, sợ học văn, lười học văn của học trò bây giờ là khá phổ biến; lý do thì nhiều nhưng có thể gom thành 2 ý chính: một là, do nhu cầu việc làm của xã hội ít chuộng văn chương chữ nghĩa; hai
là, bây giờ là thời đại của công nghệ thông tin nên học sinh thích xem hơn thích đọc, thích tư duy tính toán hơn là thích diễn đạt bằng ngôn từ dài dòng Hai nhẽ đó
mà thầy cô cho dù có tâm huyết đến đâu, có muốn truyền cảm hứng về lòng say mê văn chương cho học sinh đến đâu cũng thật là nan giải Nhưng cũng thật mừng là trong những năm vừa qua trên các kênh thông tin đại chúng ta vẫn thấy có những học sinh đạt điểm mười tuyệt đối cho môn Ngữ văn và thông qua cuộc thi viết thư quốc tế UPU, những bài đạt giải ta vẫn thấy chất văn trong các em là vô tận Từ đó mới thấy được ta chưa biết khai thác hết các tố chất vi diệu trong lòng các em mà thôi
Cùng với dòng trăn trở trên, với đề tài sáng kiến nhỏ hẹp của mình là: Giúp học sinh lớp 9 (bậc THCS) làm tốt bài văn nghị luận xã hội Nếu học sinh làm bài
có chất lượng thì đó cũng là thành công nho nhỏ của mình góp phần lấy lại “chỗ đứng” cho môn Ngữ văn mà bấy lâu nay các thầy cô của bộ môn này đang bị phụ huynh và học sinh “ghẻ lạnh”
Kiểu bài văn nghị luận xã hội của bậc học THCS đang là vấn đề được quan tâm của giáo viên môn Ngữ văn nói chung, các thầy cô dạy môn Ngữ văn của trường THCS Cầu Lộc nói riêng Một mặt vì nó là vấn đề rộng, bao hàm toàn bộ các lĩnh vực trong đời sống xã hội; từ những cái nhỏ nhất, đến những cái có tính chất bao trùm thì người dạy cũng như người học không thể nào đoán định được hết
cả Từ những vấn đề có tính chất thời sự nóng hổi, đến những triết lý nhân sinh có tính chiêm nghiệm, đúc kết cũng có thể đưa vào đề văn Qua theo dõi các bộ đề ra cấp huyện, cấp tỉnh, cấp bộ trong những năm gần đây thì thấy các vấn đề đưa ra đều không có sự trùng lặp, mô típ gì cả Mặt khác, nhiều thầy cô quan niệm, đề văn nghị luận thường theo hướng mở và hay có phần đề xuất, kiến nghị của bản thân Chính vì vậy, cứ nhắc các em là nêu bật lên quan điểm của mình về vấn đề đang đặt ra đó là được Cũng có thầy cô cho rằng “may hơn khôn”, cứ cung cấp kiến thức nhiều chiều cho các em; nếu trúng được vào kiểu dạng nào thì cứ thế các em viết và có điểm, còn nếu không thì mất đi vài ba điểm chẳng sao Tất cả những cách thức trên tôi thấy đại đa số giáo viên vẫn còn lúng túng trong việc định hướng cho học sinh cách làm bài văn nghị luận xã hội đạt hiệu quả Với mong muốn không nhiều, trong đề tài này tôi mạnh dạn đề xuất một vài cách thức cho người dạy để giúp học sinh làm bài văn nghị luận đạt hiệu quả
1.2 Mục đích nghiên cứu:
Chú tâm nghiên cứu đề tài này với mục đích giúp đồng nghiệp tháo gỡ những vướng mắc lâu nay về cách dạy văn nghị luận xã hội để người học tiếp nhận
Trang 2một cách dễ dàng nhất Đồng thời, giúp người học dễ vận dụng vào việc thực hành
để viết và hoàn thiện một bài văn nghị luận xã hội đạt hiệu quả
1.3 Đối tượng nghiên cứu:
Đề tài này sẽ nghiên cứu về cách thức dạy và phương pháp học văn nghị luận
xã hội đạt hiệu quả tốt nhất
1.4 Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế
- Phương pháp thu thập thông tin
- Phương pháp thống kê và xử lý các tình huống
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm: (đây là SKKN mới)
Trang 32 NỘI DUNG:
2.1 Cơ sở lý luận:
Với mục tiêu của môn học đã xác định rõ: Thông qua môn Ngữ văn nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất cao đẹp: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm Thông qua môn Ngữ văn, học sinh có cơ hội khám phá bản thân và thế giới xung quanh thấu hiểu con người, biết đồng cảm, chia
sẻ, có cá tính và tâm hồn sống phong phú; có quan niệm sống và ứng xử nhân văn Bồi dưỡng cho học sinh tình yêu đối với Tiếng Việt và văn học, ý thức về cội nguồn
và bản sắc dân tộc, góp phần giữ gìn, phát triển các giá trị văn hóa Việt Nam Giúp học sinh thấy rõ vai trò và tác dụng của môn học đối với đời sống con người, có thói quen và nhu cầu đọc sách; có tinh thần tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại,
có khả năng hội nhập quốc tế, có ý thức và tác phong của một công dân toàn cầu
Giúp học sinh phát triển các năng lực chung như năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo Đặc biệt là năng lực ngôn ngữ và thẩm mỹ thông qua các hoạt động: Viết, nói, nghe Cung cấp
hệ thống kiến thức phổ thông nền tảng về văn học và Tiếng Việt, để góp phần phát triển vốn học vấn cơ bản của một người có văn hóa; hình thành và phát triển con người nhân văn, biết tiếp nhận, cảm thụ, thưởng thức, đánh giá các sản phẩm ngôn
từ và các giá trị cao đẹp trong cuộc sống
Ở chương trình Ngữ văn 9 (tập 2) vấn đề nghị luận xã hội được gọi với tên đầy đủ: Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống và nghị luận về một vấn đề
tư tưởng, đạo lý Với yêu cầu là: bàn về một sự việc, hiện tượng có ý nghĩa đối với
xã hội, đáng khen, đáng chê hay có vấn đề đáng suy nghĩ Đồng thời, bàn về một vấn đề thuộc lĩnh vực tư tưởng, đạo đức, lối sống của con người
2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm:
Như phần đặt vấn đề ở lý do chọn đề tài, đối với kiểu dạng văn nghị luận xã hội yêu cầu người dạy phải cung cấp được lượng kiến thức đa dạng, đa chiều của cuộc sống Từ các sự kiện có tính thời sự nóng hổi đến những nhận định có tính chất tổng kết cô đọng, khái quát của các danh nhân, nhà khoa học, văn nghệ sỹ; hay
là sự đúc kết, chiêm nghiệm của ca dao, tục ngữ… Nhưng theo thống kê và theo dõi kết quả qua các kỳ kiểm tra, kỳ thi chọn học sinh giỏi; hay thi vào lớp 10-THPT của mấy năm gần đây thì thấy chất lượng làm bài thi môn Ngữ văn của học sinh đã có sự tiến bộ rõ rệt Tuy nhiên phần điểm bị trừ trong bài làm của các em lại thường rơi vào các câu văn nghị luận xã hội Nguyên nhân chính là do cách diễn đạt của các em còn chưa được tốt Các ý còn chung chung, chưa cụ thể và rõ ràng, kiểu nghị luận này yêu cầu học sinh phải vận dụng nhiều kiến thức thực tế thì các
em lại chưa có nhiều Bởi nó liên quan đến vốn sống được tích tụ thông qua tìm hiểu, đọc, nghiền ngẫm, đi thực tế và giao tiếp với người cao tuổi Thông qua các bài làm chúng ta còn thấy: nhiều em còn mắc lỗi về dùng từ diễn đạt, có em còn xác định sai đề, dẫn đến sai kiến thức cơ bản do suy diễn cảm tính, suy luận chủ quan hoặc tái hiện quá máy móc dập khuôn trong tài liệu, thậm chí có chỗ “râu ông
nọ cắm cằm bà kia” nên dẫn đến việc nhầm thể loại văn nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống sang nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lý Sở dĩ, chất
Trang 4lượng phần văn nghị luận xã hội còn chưa đạt yêu cầu như vậy là do nhiều nguyên nhân:
Về phía người dạy: mặc dù trong những năm gần đây, hầu hết giáo viên đã nắm chắc được cấu trúc của các đề thi học kỳ, thi học sinh giỏi và thi vào lớp 10-THPT Trong đề bài một câu hỏi không thể thiếu là kiểu bài nghị luận xã hội Thế nhưng một bộ phận giáo viên vẫn có suy nghĩ rằng, dạng câu hỏi này chỉ chiếm tỉ lệ trong bài làm của học sinh khoảng 20- 30% số điểm nên chưa tập trung nhiều để hướng dẫn học sinh cách thức học kiểu dạng văn này nhiều, nên xảy ra việc học sinh nắm kiến thức một cách chàng màng là điều dễ hiểu Tư tưởng học sinh lại chủ yếu chăm chú đến phần nghị luận văn học (về một tác phẩm, đoạn trích) mà không nghĩ rằng chính dạng văn nghị luận xã hội các em mới dễ dàng đạt được điểm tối
đa Hơn nữa, lâu nay có khá nhiều học sinh và ngay cả thầy cô cứ nghĩ rằng văn hay là câu chữ phải “bay bổng”, phải “lung linh, huyền diệu”, nghĩa là người viết phải dùng cho nhiều phép tu từ, nhiều từ “sang”, mới lạ; nhiều thuật ngữ mới được khám phá, chưa “bóc tem” để mong nhận được sự thuyết phục tuyệt đối với người chấm Suy nghĩ ấy thật sai và tai hại Nhiều thầy cô không nghĩ rằng: bài văn hay phải là một bài văn xuất phát từ sự chân thực, giản dị; nghĩa là một bài văn phải nói lên được suy nghĩ, được rung động từ chính bản thân mình; ngôn ngữ viết phải hết sức bình thường, tự nhiên chứ không cần thiết cứ phải cao giọng, phải lên gân, uốn
éo thì bài văn mới hay Cứ giản dị, chắp nối từ ngữ logic, đúng suy nghĩ của lứa tuổi, cách cảm thụ đúng yêu cầu của đề bài là tự thân nó đã có tính hiệu quả rồi
Về phía học sinh: Trong những năm gần đây hầu như học sinh ít có hứng thú trong việc học văn, nhất là ngại làm những bài văn cảm thụ Có lẽ ngoài nguyên nhân khách quan từ xã hội đem lại thì một phần cũng do làm văn khó, lại chiếm mất nhiều thời gian suy nghĩ, viết lách Phần nữa, việc làm văn không có “công thức” nào định sẵn để hình thành cụ thể cho các em cả Các em không phân biệt rõ các thao tác nghị luận chính để mà sử dụng Kỹ năng tạo lập văn bản của học sinh ở trường THCS Cầu Lộc còn kém nhiều và rất hiếm có những bài nghị luận có được sức hấp dẫn, thuyết phục; bởi cách lập luận chưa rõ ràng, chính xác, đầy đủ và chặt chẽ từng luận điểm, luận cứ Bài viết của các em khi thì sai về yêu cầu thao tác nghị luận; khi thì không sát, không đúng với yêu cầu về nội dung cần nghị luận của
đề bài nêu ra Ví dụ: khi đề yêu cầu nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý thì học sinh lại làm sang nghị luận về một hiện tượng, sự việc đời sống Mặt khác, đối với bài văn nghị luận xã hội thì dung lượng yêu cầu tối đa cho một bài viết là khoảng 1 trang tờ giấy thi, nhiều học sinh vẫn chưa căn được, cứ thế phóng bút viết, thậm chí hết nhiều thời gian mà bài viết vẫn chưa cô đọng, súc tích và nêu bật được lên trọng tâm của đề yêu cầu Một điều nữa mà ta dễ dàng nhận thấy khi dạy kiểu bài này các em đều quan niệm đó là một dạng văn khô khan nên khó có được sức hút, sự lay động tâm hồn người đọc Đó là một quan niệm hoàn toàn sai lầm, vì rằng, ở bất cứ thể loại tập làm văn nào nếu người viết biết chắt lọc từ vốn kiến thức
có sẵn trong đầu của mình và viết lên bằng chính trái tim biết rung động thực sự của mình thì không có rào cản nào ngăn trở chúng ta dừng ở sự khô khan cả Chất lượng của một bài văn phụ thuộc nhiều vào cảm hứng, kiến thức và các yếu tố có
Trang 5tính kỹ thuật như: cách lập luận, dùng từ, viết câu, lối diễn đạt và tầm tư tưởng, tình cảm của mình…
2.3 Các giải pháp để giải quyết vấn đề:
Để giúp học sinh làm tốt một bài văn nghị luận xã hội, tôi đã định hướng cho các em theo các bước như sau:
2.3.1 Làm công tác tư tưởng cho các em:
Trước hết các thầy cô phải giúp các em dập tắt cái quan niệm cho rằng: văn nghị luận là loại văn khô khan, ít cảm xúc, khó lay động trái tim người đọc Giáo viên phải khẳng định, những ai có quan niệm như vậy là hoàn toàn sai lầm Vì một bài văn muốn viết được thành công thì hoàn toàn phải dựa vào sự hiểu biết, xúc cảm từ sự rung động của con tim Khô khan hay dạt dào cảm xúc vẫn ở cái đích cuối cùng cần xác định là chất lượng của một bài văn Ví như một pho tiểu thuyết
đồ sộ nếu như tác giả viết dở thì người đọc chỉ toàn gặp sự khô khan mà thôi Còn nếu ta thấy nó có sức hút với người đọc thì đó là sự hấp dẫn bởi tài năng huy động các sự cố ly kỳ, kịch tính bằng chính tài năng của các nhà văn Một lần nữa ta lại khẳng định: chất lượng của một bài văn nghị luận phụ thuộc vào cảm hứng, vốn hiểu biết, kiến thức huy động từ ngữ trong việc dùng từ, đặt câu, hành văn của người viết
Trước tiên muốn viết tốt một bài tập làm văn nói chung, bài văn nghị luận xã hội nói riêng thì người viết phải thực sự có cảm hứng với vấn đề mà đề bài đưa ra Nghĩa là phải thấy nó đang là vấn đề hết sức tâm đắc với mình, bao lâu nay mình đang ấp ủ về nó, giờ có cơ hội nó như chỉ chực vỡ òa ra mà thôi Kế tiếp là đến vốn kiến thức, sự hiểu biết phong phú, đa dạng các lĩnh vực trong đời sống xã hội Muốn có được điều đó thì nó phải được tích lũy từ lòng đam mê đọc sách báo hàng ngày của mình Thông qua đó mới giúp mình đưa ra được những luận điểm, luận
cứ, luận chứng và những lập luận mới thực sự thuyết phục và hấp dẫn người đọc được Nếu kiến thức hiểu biết nghèo nàn thì dẫn đến việc diễn đạt cũng luẩn quẩn,
tẻ nhạt, nhàm chán, không thoát ý và điều dĩ nhiên là nó lại chạm đến sự khô khan
Từ những việc trao đổi trên, giáo viên cần kết luận một điểm có tính chất nhấn mạnh rằng: muốn viết thành công một bài văn nghị luận xã hội là phải giúp người đọc “tâm phục khẩu phục” ở cách lập luận, dẫn chứng của mình chứ không được gượng ép, hay áp đặt suy nghĩ, quan niệm sống của mình lên người khác Muốn có được điều đó thì kiến thức của người viết phải phong phú Khi đã có một lượng hiểu biết đủ tầm thì các kỹ thuật viết văn mới bộc lộ tối đa được Có một triết gia từng nói: cái gì được quan niệm rõ ràng thì diễn đạt sẽ mạch lạc Từ vốn kiến thức tương đối đảm bảo thì đến việc sắp xếp từ ngữ, chọn lựa các ý để hoàn chỉnh một bài văn đạt chất lượng tốt sẽ không còn là vấn đề khó khăn gì nữa
2.3.2 Củng cố và khắc sâu kiến thức cho cách làm một bài văn nghị luận
xã hội:
Về kiểu bài văn nghị luận xã hội đã được Bộ giáo dục và đào tạo quy định trong cấu trúc của một đề thi: đối với học sinh bậc THCS thì viết bài với dung lượng khoảng 300 từ, đối với học sinh THPT thì bài viết có dung lượng tối đa là
600 từ (gấp đôi bậc THCS) Như vậy, để làm tốt một bài văn nghị luận xã hội trước
Trang 6hết các thầy cô phải hướng dẫn cho học sinh nắm chắc kiến thức lý thuyết thì mới vận dụng tốt vào việc thực hành để viết hoàn chỉnh một bài văn có chất lượng được Kiểu nghị luận xã hội ở lớp 9 bậc THCS có 2 kiểu dạng cụ thể:
- Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống
- Nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý
Học sinh cần phân biệt và xác định rõ đề bài yêu cầu về kiểu dạng nào để làm bài cho sát đúng và đạt hiệu quả
* Đối với bài văn Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống:
- Khái niệm: là nêu ý kiến của mình, bàn luận, đánh giá của mình về sự việc, hiện tượng ấy
- Yêu cầu:
+ Về nội dung: phải trình bày rõ nội dung, bản chất của sự việc, hiện tượng đó; trình bày rõ thái độ, ý kiến của người viết về mặt sai, mặt đúng, mặt lợi, mặt hại của nó
+ Về hình thức: sự bàn luận, đánh giá phải có luận điểm rõ ràng, được trình bày bằng các luận cứ xác thực bằng các phép lập luận phù hợp
+ Lời văn: phải hấp dẫn và có sức thuyết phục
- Bố cục: để hoàn chỉnh một bài văn yêu cầu bố cục phải đảm bảo chặt chẽ, mạch lạc và phải đảm bảo đầy đủ 3 phần:
+ Mở bài: Giới thiệu sự việc, hiện tượng có vấn đề cần được bàn luận
+ Thân bài: Phân tích các mặt của sự việc, hiện tượng; trình bày ý kiến, sự đánh giá của mình
+ Kết bài: Người viết khẳng định, phủ định; khái quát ý nghĩa của vấn đề nghị luận
* Đối với bài văn Nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý:
- Khái niệm: là bàn về một vấn đề thuộc tư tưởng, đạo đức, lối sống… có ý nghĩa quan trọng với cuộc sống của con người
- Yêu cầu:
+ Về nội dung: cần làm sáng tỏ các vấn đề tư tưởng, đạo lý bằng cách giải thích, so sánh, chứng minh, đối chiếu, phân tích để chỉ ra chỗ đúng, chỗ sai của một
tư tưởng nào đó nhằm khẳng định tư tưởng của người viết
+ Về hình thức: sự bàn luận, đánh giá phải có luận điểm rõ ràng, được trình bày bằng các luận cứ xác thực bằng các phép lập luận phù hợp
+ Lời văn: phải hấp dẫn và có sức thuyết phục
- Bố cục: bài văn phải có bố cục 3 phần rõ ràng, luận điểm đúng đắn, lập luận chặt chẽ, mạch lạc
+ Mở bài: Giới thiệu vấn đề tư tưởng, đạo lý cần được bàn luận
+ Thân bài: Lần lượt giải thích, chứng minh, phân tích các nội dung của vấn
đề tư tưởng, đạo lý Đồng thời nêu ý kiến bàn luận, đánh giá của mình
+ Kết bài: Tổng kết, nêu ý nghĩa, bài học của vấn đề nghị luận
Thông qua phần lý thuyết giáo viên cần khắc sâu kiến thức của từng kiểu bài
để các em vận dụng tốt trong quá trình viết một bài văn cụ thể Tuy nhiên khi làm bài văn nghị luận xã hội giáo viên cần cho học sinh lưu ý một số vấn đề sau:
Trang 7- Chú ý đọc kỹ đề bài, xác định đúng yêu cầu của dạng đề: Trong thực tế một phần đông học sinh vẫn hay nhầm lẫn giữa đề bài nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống với bài nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý Cách để học sinh
dễ phân biệt nhất là đề bài nghị luận về một sự việc, hiện tượng thì thường mang tính thời sự và yêu cầu học sinh bàn luận trực tiếp về những sự việc, sự kiện đã được đề cập
Ví dụ:
Đề 1: Suy nghĩ và hành động của tuổi trẻ học đường để góp phần làm giảm tai nạn giao thông hiện nay
Đề 2: Nhận thức và trách nhiệm của tuổi trẻ trước thảm họa gia tăng dân số hiện nay
Đề 3: Trình bày suy nghĩ của anh (chị) về vấn đề sử dụng ngôn ngữ giao tiếp của học sinh hiện nay
Đề 4: Hãy viết bài văn nghị luận phát biểu ý kiến của anh (chị) về vấn đề sau: “hiện tượng sống thờ ơ, vô cảm, thiếu trách nhiệm với người thân, gia đình và cộng đồng trong thế hệ trẻ hiện nay”
Đề 5: Anh (chị) hãy trình bày nhận thức và trách nhiệm của bản thân về hiện tượng ô nhiễm môi trường và bảo vệ môi trường hiện nay
Với đề văn nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý thì thường yêu cầu học sinh bàn luận về ý kiến, cách đánh giá nào đó (cũng có thể với ngay sự việc, sự kiện mang tính thời sự cao)
Ví dụ:
Đề 1: Trình bày suy nghĩ của em về câu nói: “Lòng can đảm đưa người ta đến vinh quang, tính hèn nhát đưa người ta đến cái chết” (Seneque)
Đề 2: Trình bày suy nghĩ của em về câu nói của nhà văn Nam Cao: “Kẻ mạnh không phải là kẻ giẫm lên vai người khác để thỏa mãn lòng ích kỷ Kẻ mạnh chính là kẻ giúp đỡ người khác trên đôi vai mình”
Đề 3: “Chặng đường nào trải bước trên hoa hồng Bàn chân cũng thấm những mũi gai Đường vinh quang đi qua muôn ngàn sóng gió” (Trích “Đường đến ngày vinh quang” của Trần Lập) Trình bày suy nghĩ của em về nhận định trên
Đề 4: Trình bày suy nghĩ của em về lời tâm sự của Helen Keller: “Tôi đã khóc khi không có giày để đi, cho đến khi tôi nhìn thấy một người không có chân
để đi giày”
Đề 5: Trình bày suy nghĩ của em về lời khuyên sau đây: “Không nỗ lực khẳng định mình thì khó thành công, nhưng không tỉnh táo chế ngự mình thì dễ vấp ngã”
Nhiều học sinh băn khoăn, lúng túng khi xử lý đề bài cùng một lúc bàn về hai hiện tượng đời sống Học sinh cần xác định, nếu là hai hiện tượng bàn về vấn
đề trái chiều, đối lập thì ta cần tách riêng ra từng hiện tượng, từ đó rút ra bài học về nhận thức, hành động Còn nếu ở cả hai hiện tượng có tính chất tương đồng thì ta cùng nhập lại để cùng bàn luận về nguyên nhân, tác dụng, hậu quả
Ví dụ:
Trang 8Đề bài: Nhà văn Lỗ Tấn từng khẳng định: “Kỳ thực trên mặt đất vốn làm gì
có đường Người ta đi mãi thì thành đường thôi” Nhà thơ Robert Frost lại viết:
“Trong rừng có nhiều lối đi và tôi chọn lối đi không có dấu chân người” Bạn sẽ chọn lối đi đã được người ta đi mãi mà thành đường, hay lối đi không có dấu chân người?
- Tăng cường quan sát, cập nhật thông tin Một điều không thể phủ nhận được là: một bài văn nghị luận xã hội muốn đạt được điểm cao thì bao giờ trong bài văn cũng có được những dẫn chứng thực tế, sát đúng với đề bài yêu cầu Muốn có được điều đó các em cần cập nhật thông tin từ đài báo, sách tham khảo để tích lũy được một vốn sống phong phú Tránh tình trạng bị lạc hậu với cuộc sống xung quanh khi mà thế giới đang từng ngày, từng giờ thay đổi đến chóng mặt
2.3.3 Hướng dẫn cách làm bài văn nghị luận xã hội:
2.3.3.1 GV hướng dẫn cho HS lập dàn bài chi tiết cho mỗi kiểu dạng văn nghị luận xã hội.
* Lập dàn bài cho bài văn nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống:
Đề bài: Em có suy nghĩ gì về hiện tượng hay “nói tục, chửi thề” của học sinh
ngày nay
Dàn bài:
- Mở bài:
+ Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người và xã hội loài người; đảm bảo một mặt truyền đạt và hiểu biết lẫn nhau của các thành viên xã hội Ngôn ngữ không chỉ truyền đạt thông tin mà còn tác động đến nhân cách, can thiệp vào bức tranh thế giới nhân cách, vào văn hóa ngôn ngữ của nó
+ “Nói tục chửi thề” là một hiện tượng khá phổ biến trong trường học hiện nay; đó là một thói hư tật xấu gây ra nhiều tác hại nghiêm trọng đối với đạo đức và hành vi ứng xử của học sinh
- Thân bài:
+ Giải thích: nói tục chửi thề là dùng những lời lẽ thô tục, thiếu tế nhị, thiếu văn hóa trong giao tiếp; nhằm bôi nhọ, sỉ nhục hoặc xúc phạm nhân cách người khác
+ Bàn luận: nói tục chửi thề diễn ra hầu hết ở các cấp học, trở thành một hiện tượng khó kiểm soát Học sinh thường dùng những lời lẽ thô tục, thiếu lễ độ, vi phạm nghiêm trọng đến chuẩn mực đạo đức, văn hóa học đường Vấn đề này đang
có xu hướng tràn lan nếu nhà trường, gia đình, xã hội không có biện pháp ngăn chặn Có nhiều nguyên nhân dẫn đến hiện tượng này: do công nghệ thông tin xâm nhập tràn lan; do lối sống đua đòi, thực dụng; do nhận thức lệch lạc; do thiếu sự quan tâm, chấn chỉnh của gia đình, nhà trường và xã hội Từ đó dẫn đến hậu quả: nhân cách bị suy đồi, ngôn ngữ giao tiếp lệch chuẩn, nghiêm trọng hơn là dẫn đến bạo lực học đường, vi phạm pháp luật…
+ Bài học cần được rút ra: Nói tục chửi thề là một hành vi vô đạo đức, làm mất nhân cách, nhân phẩm con người Hiện tượng đó cần phải được phê phán, lên
án, tẩy chay, khuyên bảo và phải có sự giáo dục bài bản, kiên trì
- Kết bài:
Trang 9Hiện nay trong trường học vẫn còn rất nhiều học sinh thường hay nói tục chửi thề; việc làm đó khiến nhiều người ức chế vì không được tôn trọng Những học sinh đó thật đáng chê trách Mỗi cá nhân và tập thể cần lên án, đấu tranh để dần loại bỏ thói hư tật xấu này và vì một môi trường học đường văn minh
* Lập dàn bài cho bài văn nghị luận về một vấn đề tư tưởng, đạo lý:
Đề bài: Nhà văn Lỗ Tấn từng khẳng định: “Kỳ thực trên mặt đất vốn làm gì
có đường Người ta đi mãi thì thành đường thôi” Nhà thơ Robert Frost lại viết:
“Trong rừng có nhiều lối đi và tôi chọn lối đi không có dấu chân người” Bạn sẽ chọn lối đi đã được người ta đi mãi mà thành đường, hay lối đi không có dấu chân người?
Dàn bài:
- Mở bài: Con đường đi vào cuộc sống có nhiều cách để lựa chọn, quan niệm
để lựa chọn của mỗi người lại có sự khác nhau: có người lựa chọn đi theo đường mòn, có người thích khám phá và mở mang con đường mới Lựa chọn con đường nào hoàn toàn phụ thuộc vào tính cách của mỗi chúng ta
- Thân bài:
+ Giải thích:
Ý kiến 1: chọn lối đi không có dấu chân người là lối đi chưa có ai đi, một cách làm sáng tạo, mạo hiểm, dũng cảm, đối đầu với khó khăn
Ý kiến 2: Kỳ thực trên mặt đất vốn làm gì có đường, con đường không tự nhiên mà có mà do nhiều người đi mãi, đi nhiều mà thành; lối đi mà được người ta
đi mãi thành đường là lối đi cũ, cách làm cũ, dễ dàng, đã quen thuộc, đã nhiều người thực hiện
-> Nội dung của 2 câu: nêu lên những lựa chọn khác nhau để làm nên thành công trong hành trình cuộc sống của mỗi con người thì mỗi lối đi đều có những thuận lợi
và khó khăn nhất định
+ Bình luận:
Lối đi không có dấu chân người: Là lối đi, cách thức sẽ có nhiều trở ngại, nhiều khó khăn phải đối đầu, buộc con người phải dũng cảm, phải sáng tạo thậm chí phải mạo hiểm Lối đi ấy có thể bị rủi ro nhưng con người biết chấp nhận để có được thành công cho lần sau Khi thành công con người có được niềm vui, hạnh phúc và được mệnh danh là người tiên phong, người mở đường (HS lấy dẫn chứng)
Lối đi đó được người ta đi mãi thành đường: là lối đi an toàn, thuận lợi vì đã
có người đi trước, mình có thể rút kinh nghiệm để thành công đến đích sớm Tuy nhiên sẽ không có nhiều cơ hội để chinh phục và khám phá (HS lấy dẫn chứng) -> 2 ý kiến không hề mâu thuẫn mà là những cách thức khác nhau để giúp ta đạt được thành công trong cuộc sống Vì trong cuộc sống khó khăn, thử thách là điều không thể tránh khỏi, nên cần có những con người dám mạo hiểm, dám sáng tạo, xung kích đi đầu Con người sẽ đạt được thành công khi vừa biết kế thừa kinh nghiệm của người đi trước lại vừa biết phát huy khả năng khám phá, sáng tạo của bản thân
Trang 10Tuy nhiên chọn lối đi đã thành đường không có nghĩa là bảo thủ, không sáng tạo; lối đi không có dấu chân người không có nghĩa là liều lĩnh, dại dột, nguy hiểm
Nhận thức được tính đúng đắn của mỗi quan niệm trên: Trong cuộc sống cần rèn luyện để có được sự linh hoạt, sáng tạo, dũng cảm, lựa chọn được hướng đi phù hợp và từng tình huống cụ thể của cuộc sống
- Kết bài: Bản năng, lý trí, lương tâm cần phải rất rạch ròi khi lựa chọn đường đi trong cuộc sống Đôi khi cũng phải lựa chọn con đường mòn để tránh sự vấp ngã và nhiều lúc cũng phải mạnh mẽ để khám phá bằng sự kiên trì và nỗ lực của bản thân nên ta hãy vạch cho mình một con đường mới để khi kết thúc cuộc hành trình ta sẽ nhận được những thành công mỹ mãn, không thất vọng vì lựa chọn lối đi
2.3.3.2 GV hướng dẫn cho HS viết hoàn chỉnh một bài văn thông qua 2 kiểu bài văn mẫu:
* Bài nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống:
Đề bài: Em có suy nghĩ gì về vấn đề “Vệ sinh an toàn thực phẩm ngày nay” Bài làm:
Chưa bao giờ người ta lo lắng về vấn đề an toàn thực phẩm như ngày nay Vào quán kêu ra một tô phở để thưởng thức nhưng lòng vẫn âu lo, ra chợ mua nắm rau về lo bữa tối nhưng sao cứ sợ hãi Người ta lo âu và sợ hãi biết đâu trong tô phở kia miếng thịt bò chứa chất gây bệnh, trong sợi bún chứa chất hàn the, hay trong nắm rau người ta mới xịt thuốc Thật vậy, chất kích thích, thuốc tăng trọng hay những độc tố người ta có thể dễ dàng mua ở các chợ Điều này cũng đồng nghĩa cho hiện tượng những nhà sản xuất ngày nay đang chú trọng đến lượng hơn đến chất Vậy ta hiểu vấn đề an toàn thực phẩm như thế nào? Thực trạng của nó ngày nay ra sao? Có biện pháp nào để khắc phục hay không?
“Vệ sinh” là một khái niệm nói lên sự gìn giữ cho con người, động vật hay môi trường khỏi bị nhơ bẩn “An toàn” lại được hiểu như một khả năng đã được bảo vệ khỏi các mầm mống hay những tác động gây bệnh, có thể an tâm sử dụng một cái gì đó mà không cần suy nghĩ Còn thực phẩm là một danh từ bao gồm những loại cơ bản như: lúa, mỳ, khoai, rau, củ, quả, thịt, cá, tôm, trứng…nhằm cung cấp thức ăn để con người tồn tại trong cuộc sống Vì thế vấn đề “an toàn thực phẩm” được hiểu là một khái niệm nói lên nguồn thức ăn không bị nhiễm các mầm mống gây bệnh, không có các chất kích thích nhằm mang lại sức khỏe tốt nhất cho con người
Quả thật, vấn đề sức khỏe luôn được con người ta từ xưa đến nay quan tâm
Vì thế, không ngạc nhiên khi nhìn lại suốt chiều dài lịch sử, các “ông vua, bà hoàng” khi xưa luôn có một đội ngũ chuyên đảm nhiệm công việc nội trợ để họ có thể an tâm lo việc triều chính Ngày nay cũng vậy, những gia đình có “của ăn của để” cũng thuê hẳn một người lo chuyện bếp núc Còn những gia đình bình thường thì chúng ta tự lo cho mình thôi Tuy nhiên trong sử sách, vấn đề an toàn thực phẩm
ta không thấy các sử gia ghi lại tình trạng lúc đó như thế nào Nhưng ngày nay vấn
đề này luôn được dư luận quan tâm Bởi tình trạng thiếu vệ sinh an toàn thực phẩm diễn ra khắp nơi Chỉ cần chị em “tụm năm, tụm bảy” là chủ đề này lại được bàn