Nếu ngay từđầu lớp 6, giáo viên hình thành cho các em những kỹ năng, phương pháp học tậptích cực thì chắc chắn khi lên các lớp lớn hơn, các em sẽ được trang bị nhữngphương pháp, những kỹ
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THƯỜNG XUÂN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ 6 Ở TRƯỜNG
THCS XUÂN THẮNG, HUYỆN THƯỜNG XUÂN
Người thực hiện: Lê Thị Thu Hương Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường THCS Xuân Thắng, Huyện Thường Xuân, Tỉnh Thanh Hóa
SKKN thuộc môn: Lịch sử
THANH HÓA, NĂM 2018
Trang 22.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 022.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến 03
Trang 3DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT
Trang 41 Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài.
Lịch sử là một khoa học chuyên nghiên cứu và dựng lại toàn bộ nhữnghoạt động của con người và xã hội loài người trong quá khứ Học lịch sử là đểhiểu được cội nguồn của tổ tiên, cha ông, làng xóm, cội nguồn của dân tộc mình,
để chúng ta biết được tổ tiên, cha ông đã sống, lao động như thế nào để tạo dựngnên đất nước như ngày hôm nay Qua việc học lịch sử, giúp các em hiểu đượcgiá trị của cuộc sống và bồi dưỡng cho các em lòng tự hào dân tộc, sự biết ơnnhững người có công với đất nước, từ đó các em ý thức được trách nhiệm củamình đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước hiện nay
Xuân Thắng là một xã thuộc vùng kinh tế đặc biệt khó khăn, giao thôngkhông thuận lợi Đối tượng học sinh đa phần là con em dân tộc thiểu số Ngàynay, với sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin, kiến thức không còn
là tài sản riêng của các trường học nữa Học sinh có thể tiếp cận thông tin từnhiều kênh, nguồn khác nhau Tuy nhiên các em học sinh trường THCS XuânThắng lại hết sức bỡ ngỡ với công nghệ thông tin Một số học sinh đã biết tiếpcận thông tin từ nguồn internet nhưng là để phục vụ nhu cầu giải trí, học sinhthường lên mạng xã hội như zalo, facebook để nói chuyện phiếm mà không biếtdùng mạng để tìm hiểu những kiến thức phục vụ việc học Là một giáo viêntrong quá trình giảng dạy tôi rất băn khoan, trăn trở về vấn đề học lịch sử củacác em Làm thế nào để các em không "quay lưng" với lịch sử, làm thế nào đểcác em yêu thích, có hứng thú khi học các tiết lịch sử Đó là cả một vấn đề đặt
ra cho cả cô và trò Trò thì phải hứng thú, say mê, yêu thích lịch sử Cô thì phảiphát huy được tính tích cực ở trò, khơi được niềm đam mê với môn học Trongquá trình giảng dạy, tôi cố gắng học hỏi bạn bè, đồng nghiệp về những kinhnghiệm giảng dạy bộ môn, đồng thời nghiên cứu, tìm giải pháp nhằm tạo hứngthú học tập cho học sinh qua từng tiết học Đối với học sinh lớp 6, các em mớichuyển cấp từ tiểu học sang cấp THCS, nên hết sức bở ngỡ với phương pháphọc tập mới, nhất là bộ môn Lịch sử lại là một môn học độc lập Nếu ngay từđầu lớp 6, giáo viên hình thành cho các em những kỹ năng, phương pháp học tậptích cực thì chắc chắn khi lên các lớp lớn hơn, các em sẽ được trang bị nhữngphương pháp, những kỹ năng khi học tập, từ đó các em sẽ yêu thích bộ môn, cóhứng thú trong từng tiết học lịch sử
Xuất phát từ nhiệm vụ phát triển giáo dục toàn diện, nhiệm vụ của bộ mônLịch sử, từ thực tế về đối tượng học sinh ở Trường THCS Xuân Thắng, trongquá trình giảng dạy tôi luôn chú ý đến đối tượng học sinh lớp 6, lớp đầu cấp học,các em vừa chuyển từ cấp tiểu học sang cấp THCS, các em được làm quen vớiphương pháp học mới nên ngay từ khi bước vào lớp 6, lớp đầu cấp, giáo viênphải hình thành cho các em phương pháp, kỹ năng học tập bộ môn khoa học lịch
sử và tạo hứng thú cho các em trong từng tiết dạy Vì vậy tôi đã rút ra “Một số
biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học Lịch sử
6 ở Trường THCS Xuân Thắng" Giúp các em vừa nắm kiến thức một cách
nhanh chóng, vừa hình thành các kỹ năng khi học lịch sử, từ đó các em yêu thích
Trang 5và có hứng thú với lịch sử và không quay lưng lại với lịch sử Xem lịch sử nhưmột nhu cầu thiết thực của cuộc sống, nó cũng quan trọng không kém bộ mônToán hay môn Văn Đồng thời góp phần thực hiện nội dung đổi mới phươngpháp dạy học theo hướng tích cực trong bộ môn lịch sử trong trường THCS.
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Làm cho tiết học bớt khô khan, không nặng nề mà trở nên nhẹ nhàng, sinhđộng Làm cho học sinh thêm yêu thích, có hứng thú khi học lịch sử
Nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử ở trường THCS Xuân Thắng
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh lớp 6 trongdạy học Lịch sử ở Trường THCS Xuân Thắng
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lý thuyết: Tìm hiểu, phân tích,tổng hợp các loại tài liệu, các chỉ thị, nghị quyết của Đảng, Nhà nước và củangành Giáo dục Các chuyên đề bồi dưỡng thường xuyên dành cho giáo viênTHCS Tìm hiểu thực trạng về vấn đề dạy và học Lịch sử hiện nay ở các trườngphổ thông Tìm hiểu một số phương pháp dạy học tích cực, lấy học sinh làmtrung tâm và những biện pháp tích cự giúp học sinh hứng thú, yêu thích tiết họclịch sử trên lớp
Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế, thu thập thông tin: Tôi tiến hànhkhảo sát đối tượng học sinh lớp 6A và lớp 6B trường THCS Xuân Thắng Quansát thái độ học tập của học sinh, thực trạng học sinh ngại học môn Lịch sử,không hứng thú với bộ môn này Lấy phiếu thăm dò về sự yêu thích và hứng thúcủa các em đối với các môn học nói chung và môn Lịch sử nói riêng Từ đó tôi
áp dụng những một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh khihọc môn Lịch sử, thông qua việc áp dụng một số phương pháp dạy học tích cực,
áp dụng công nghệ thông tin trong tiết dạy, dạy theo chủ đề tích hợp liên môn Sau khi đã tiến hành thực nghiệm, cho thấy việc sử dụng các phương pháp dạyhọc trên đã giúp học sinh hứng thú hơn và say mê học lịch sử, chất lượng đại tràcủa môn Lịch sử được nâng lên
Phương pháp thống kê, xử lý số liệu
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm.
Trong học tập lịch sử, quá trình nhận thức của học sinh được bắt đầu bằngquan sát (tri giác) tài liệu, từ đó nhớ, hình dung lại để hình thành những mối liên
hệ tạm thời tương ứng (biểu tượng) Biểu tượng là dấu ấn ghi lại trong ý thứccác em những hình ảnh về sự kiện, hiện tượng lịch sử đã được tri giác Song đểhiểu sự kiện, hiện tượng quá khứ, phải tìm ra bản chất của chúng, tức là hìnhthành khái niệm lịch sử Muốn làm được việc này phải thông qua các thao tác tưduy như: đối chiếu, so sánh, phân tích, tổng hợp…vạch ra dấu hiệu bản chất.Quá trình này không tự diễn ra mà đòi hỏi phải có sự kích thích nhất định cho tưduy Yêu cầu tìm ra bản chất của sự kiện, hiện tượng quá khứ là những biểu hiệncủa những nhiệm vụ nhận thức nảy sinh ra trên cơ sở tri giác Chính các câu hỏi
Trang 6“như thế nào?”, “tại sao?”… sẽ kích thích óc tìm tòi, sự phân tích, so sánh vàkhái quát hoá của học sinh Như vậy, trong các hoạt động nhận thức lịch sử củahọc sinh (tri giác, nhớ, hình dung, tưởng tượng, tư duy…) thì tư duy có vai tròquan trọng Nếu không có hoạt động của tư duy thì không thể nhận thức đượcbản chất của sự kiện, hiện tượng lịch sử.
Đối với các em lớp 6 bước vào môi trường học tập mới còn rất nhiều bỡngỡ, việc học tập, kiểm tra đánh giá có nhiều điểm khác biệt so với chương trìnhtiểu học, vì vậy người dạy cần hướng các em đi đúng hướng, nếu không các lớphọc tiếp theo việc học tập bộ môn sẽ không đạt kết quả theo mong muốn.Phương pháp dạy học môn Lịch sử rất phong phú, đa dạng, bao gồm các phươngpháp hiện đại (thảo luận nhóm, đóng vai ) và các phương pháp truyền thống(trực quan, kể chuyện ) Để việc dạy học có hiệu quả, người giáo viên phải biếtlựa chọn các phương pháp phù hợp với bài học, với đối tượng học sinh nhằm tạocho học sinh hứng thú học tập Để giúp các em học tốt, tiếp thu nhanh và nhớlâu thì giáo viên phải đổi mới phương pháp dạy học phù hợp với từng đối tượnghọc sinh nhằm phát huy tính tích cực, tạo hứng thú học tập của các em, để các
em tiếp thu kiến thức mà không bị gò ép Vì vậy việc khơi dậy sự hứng thú họctập, phát triển ý thức, ý chí, năng lực bồi dưỡng, rèn luyện phương pháp tự học
là con đường phát triển tối ưu của giáo dục
2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.
Ngày nay giới trẻ ngày càng không mấy hứng thú với lịch sử, nhất là họcsinh phổ thông, các em đều cho rằng lịch sử là môn phụ, không quan trọng nhưcác môn Toán, Lý, Hóa, Văn nên có thái độ xem nhẹ, thờ ơ trong việc học.Phụ huynh thường hướng con em mình học những môn như Toán, Lý, Hóa,Sinh, Văn, Ngoại ngữ để sau này thi vào Đại học và ra trường dễ tìm việc làm.Thời gian gần đây, tình trạng học sinh “quay lưng” với môn Lịch sử ngày cànggia tăng Thực tế là điểm thi tốt nghiệp phổ thông và thi đại học môn Lịch sử rấtthấp, rất ít học sinh phổ thông đăng ký thi tốt nghiệp môn Lịch sử Ðiều này đãlàm dư luận ngày càng quan tâm việc dạy và học môn Lịch sử ở các trường phổthông Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này như: sách giáo khoa cònnặng nề về kiến thức, phương pháp giảng dạy của giáo viên chưa thực sự thu húthọc sinh Vấn đề cốt yếu là bây giờ chúng ta phải có những giải pháp hữu hiệutrong việc đổi mới môn Lịch sử, làm sao để môn học này thực sự thu hút họcsinh Làm thế nào để môn học không trở nên nặng nề, khô khan, nhàm chán, từ
đó giúp học sinh yêu thích, say mê học tập, nâng cao dần chất lượng bộ môn
Giáo viên, đa số giáo viên ở các trường THCS đang trực tiếp đứng lớpgiảng dạy bộ môn lịch sử đều có trình độ đạt chuẩn và trên chuẩn Trong quátrình giảng dạy nhiều giáo viên đã sử dụng triệt để các thiết bị và đồ dùng dạyhọc như : Tranh ảnh, sơ đồ, lược đồ, phim, video, máy chiếu … vào bài giảng,giúp học sinh khắc sâu được kiến thức, tạo hứng thú cho học sinh khi học lịch
sử Nâng cao chất lượng mỗi giờ dạy Bên cạnh đó vẫn còn có giáo viên (đặcbiệt là giáo viên đang công tác tại các vùng khó khăn) vẫn chưa áp dụng phươngpháp dạy học tích cực mà vẫn sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống,
Trang 7“thầy nói trò nghe, thầy đọc trò chép”, vô tình làm cho học sinh thụ động trongviệc lĩnh hội tri thức Hoặc trong việc sử dụng đồ dùng, bài nào có đồ dùng(tranh ảnh, lược đồ, bảng phụ…) có trong thư viện thì giáo viên dùng, không cóthì “dạy chay” mà không tự tạo, tìm kiếm và làm thêm để phục vụ cho bài giảng.
Do đó không tạo được hứng thú học tập, không có khả năng phát triển tư duy,không hình thành được các kỹ năng đọc, chỉ bản đồ, phân tích các sự kiện tiếthọc trở nên khô khan và các em sẽ xem nhẹ tầm quan trọng của bộ môn lịch sử
Học sinh, đa phần các em đều ham học và yêu thích bộ môn lịch sử.Nhưng bên cạnh đó rất nhiều em không thích bộ môn này và cho rằng đây làmôn phụ, thiên về học thuộc và ghi nhớ một cách máy móc các sự kiện Với họcsinh ở trường THCS Xuân Thắng, các em đa phần thuộc diện hộ nghèo, cơm ănchưa đủ no, áo mặc chưa đủ ấm nên việc học hành của các em chưa thực sựđược coi trọng Các em đi học chỉ với mục đích là để biết cái chữ, biết đọc, biếtviết, chứ chưa xác định được đi học là để tiếp thu, lĩnh hội kiến thức, tri thứcmới Trong quá trình giảng dạy học sinh khối 6, tôi nhận thấy học sinh mới vàođầu cấp, chưa có phương pháp học tập chủ động tích cực, chưa có ý thức tự giác,niềm say mê khi học tập Các em vẫn chỉ coi trọng và chú ý đến môn Văn vàToán Còn tất cả các môn khác đều cho là môn phụ, không cần học Dẫn đếnviệc xác định mục đích học tập là chưa có, nhất là đối với môn Lịch sử
Nhìn chung vấn đề học tập của các em học sinh ở trường THCS về bộmôn lịch sử còn rất nhiều hạn chế, nhiều vấn đề cần để đưa ra bàn luận Nhưviệc giảng dạy của giáo viên đối với học sinh và ngược lại việc học tập của các
em đối với bộ môn lịch sử thì như thế nào? Chúng ta thấy có một thực trạng phổbiến nhất đối với các em học sinh là việc học bài cũ một cách thụ động, học vẹt,khi ngồi học trên lớp với một tình trạng gò bó, o ép phải nhận kiến thức cho nêndẫn đến tình trạng các em không nắm được kiến thức lịch sử, khi giáo viên kiểmtra bài cũ thì đa số các em không nhớ, hay quên mất một số từ đầu câu thì sẽquên hết nội dung kiến thức đã học Vậy làm thế nào các em học sinh không thụđộng, có hứng thú say mê học tập, nắm được kiến thức lịch sử Qua quá trìnhgiảng dạy ở trường, tôi đã rút ra một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cựccho học sinh nhằm đổi mới phương pháp dạy học trong môn Lịch sử
Qua hơn 09 năm giảng dạy môn Lịch sử ở trường THCS Xuân Thắng tôinhận thấy với mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học đang được tiến hành đồng
bộ đã góp phần làm thay đổi cách dạy của giáo viên, cách học học sinh có phầnkhởi sắc Bản thân không ngừng tìm tòi sáng tạo cách dạy, cách truyền đạt mớivới phương châm lấy học sinh làm trung tâm và giáo viên là người hướng dẫncho học sinh giải quyết vấn đề
Từ những thực trạng trên Nhằm tạo niềm say mê, hứng thú học tập, đặcbiệt phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh trong việc học tập
Lịch sử Tôi đã rút ra và áp dụng “Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích
cực của học sinh trong dạy học Lịch sử 6 ở Trường THCS Xuân Thắng"
nhằm nâng cao chất lượng học tập bộ môn Lịch sử của học sinh
Chất lượng học sinh đầu học năm học 2016 - 2017 như sau:
Trang 8Lớp học sinhSĩ số Giỏi Khá Trung bình Yếu Kém
2.3 Các biện pháp đã tiến hành
2.3.1 Biện pháp giới thiệu bài mới thông qua việc đặt vấn đề
Biện pháp này nhằm thu hút sự chú ý của học sinh và tạo sự hấp dẫn cho
cả một tiết học và cả quá trình học tập lịch sử Biện pháp này áp dụng cho tất cảcác bài học mới trong chương trình lịch sử lớp 6, việc này thực hiện ở phần giớithiệu bài mới hoặc chuyển các mục, kết thúc bài học định hướng các nội dung
kế tiếp liên quan Khi vào bài, giáo viên cần phải giới thiệu, dẫn dắt học sinhvào bài mới để gây sự chú ý cho các em đồng thời tạo tình huống để học sinhsuy nghĩ, theo dõi nội dung bài học Có thể tạo tình huống bằng các câu hỏi,bằng câu chuyện vui vv Biện pháp này áp dụng cho tất cả các bài học trongchương trình lịch sử
Cụ thể ở bài 3: Xã hội nguyên thủy (SGK-LS 6; Tr.8) Khi giới thiệu bàimới GV có thể nêu vấn đề để thu hút học sinh như sau: Các em có thấy tò mòmuốn biết con người có nguồn gốc từ đâu và xuất hiện từ bao giờ không? Chắchẳn tất cả HS sẽ đồng loạt nói là "có ạ" Vậy hôm nay cô trò chúng ta sẽ cùngtìm hiểu nội dung bài học mới để tìm hiểu xem con người chúng ta có nguồngốc từ đâu, và từ khi nào? Đời sống của họ trong buổi đầu sơ khai đó như thếnào? Với cách đặt vấn đề này, sẽ tạo hứng thú ngay từ đầu tiết học, các em sẽ rất
tò mò tìm hiểu, trong quá trình tìm hiểu các em sẽ rất tích cực suy nghĩ để tìmcâu trả lời khi giáo viên đưa ra
Ở bài 6: Văn hóa cổ đại (SGK-LS 6; Tr.16) Sau khi kiểm tra bài cũ Giáoviên đặt vấn đề để thu hút HS: Các em có tò mò muốn biết chữ mà các em đangviết (a,b,c ) và chữ số 0, 1, 2, 3 được ra đời từ khi nào? Quốc gia (dân tộc)nào trên thế giới đã sáng tạo ra chữ viết và chữ số đó không? Hôm nay cô tròchúng mình cùng đi tìm đáp án qua nội dung bài học hôm nay nhé
Ở bài 8: Thời nguyên thủy trên đất nước ta (SGK-LS 6; Tr.22) GV có thểlấy ngay câu thơ của Hồ Chí Minh ở cuối bài để làm câu đặt vấn đề
" Dân ta phải biết sử ta,Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam "
Các em có biết "gốc tích", nguồn gốc của nước Việt Nam ta được bắtnguồn từ khi nào? Dựa vào đâu để ta biết được gốc tích đó?
Tương tự ở bài 12: Nước Văn Lang (SGK-LS 6 Tr 35) GV cũng lấy câudanh ngôn cuối bài của Hồ Chí Minh để đặt vấn đề vào bài mới
" Các vua Hùng đã có công dựng nướcBác cháu ta hãy cùng nhau giữ lấy nước "
Các em đã được nghe kể hoặc đọc nhiều câu truyện truyền thuyết về cácđời vua Hùng Vậy các em có biết các vua Hùng sống cách ngày nay bao nhiêunăm và đã xây dựng nước ta như thế nào?
Trang 9Hay ở các bài về các cuộc khởi nghĩa, cuộc kháng chiến như
Bài 17: Cuộc khởi nghĩa hai Bà Trưng (năm 40) (SGK - LS6; Tr47)
Bài 20: Từ sau Trưng Vương đến trước Lý Nam Đế (SGK - LS6; Tr55) Bài 27: Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938 (SGK - LS6;Tr73)
Ở các bài này có những nhân vật Lịch sử nổi tiếng như Hai Bà Trưng, BàTriệu, Ngô Quyền các em đã được tìm hiểu, học ở bậc tiểu học nên tôi sẽ sửdụng hình ảnh các nhân vật để đặt vấn đề
Hình ảnh: Hai Bà Trưng ra trận
Hình ảnh: Bà Triệu ra trận
Hình ảnh: Ngô Quyền chỉ huy trận đánh trên sông Bạch Đằng
Trang 10Các em hãy cho biết hình ảnh này đang nói về nhân vật và sự kiện lịch sửnào? HS trả lời xong, GV giới thiệu bài học mới để tạo sự hứng thú, hình dungnội dung bài học.
2.3.2 Biện pháp hợp tác nhóm, thảo luận nhóm.
Hợp tác nhóm, thảo luận nhóm giúp học sinh mở rộng, đào sâu kiến thứctrong học tập, trên cơ sở nhìn nhận một cách có suy nghĩ, phân tích có lí lẽ, códẫn chứng minh họa, phát triển được tư duy khoa học Giúp học sinh phát triểncác kĩ năng giao tiếp, tranh luận, bồi dưỡng các phương pháp nghiên cứu mộtcách vừa sức Nâng cao tính tích cực của học sinh
Tôi đã áp dụng biện pháp này đối với nhiều bài trong chương trình Lịch
sử 6 Một số bài ví dụ cụ thể như sau:
Bài 3: Xã hội nguyên thủy GV: Giới thiệu H5 - Người tối cổ và người tinhkhôn (SGK - LS6; Tr9), GV yêu cầu HS quan sát, kết hợp với kênh chữ, chobiết sự khác nhau giữa Người tối cổ và Người tinh khôn ở điểm nào? GV chialớp thành các nhóm, hai bàn một nhóm để thảo luận rồi trình bày kết quả củanhóm mình và ghi kết quả vào phiếu học tập sau:
Đặc điểm Người tối cổ Người tinh khôn Dáng đi
Quan sát hình 5, em thấy Người tối
cổ và người tinh khôn khác nhau ở những điểm nào?
Đặc điểm Người tối
cổ
Người tinh khôn Dáng đi
Hơi còng Thẳng Trán thấp
U mày nổi cao
Trán cao Mặt phẳng
Còn lớp lông ngắn
Không còn lớp lông
Cầm, nắm chưa linh hoạt
Khéo léo, linh hoạt
850-1100 cm3 1450 cm3
Giáo viên giúp học sinh phân biệt sự khác biệt, đó là những yếu tố cơ bảngiúp Người tối cổ chuyển biến thành Người tinh khôn
Bài 6: Văn hóa cổ đại