Một số kinh nghiệm khi khai thác, sử dụng kênh hình trong SGK lịch sử 8 để phát huy tính tích cực học tập của học sinh

Một trong những nội dung hết sức quan trọng trong đổi mới phương phápdạy - học lịch sử hiện nay là giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác kênh hìnhtrong sách giáo khoa một cách có hiệu q

1 3 Đối tượng, nghiên cứu.

1 4 Phương pháp nghiên cứu

2 PHẦN NỘI DUNG:

2.1 Cơ sở lý luận

2222

2.3 Giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Kỹ năng khai thác kênh hình.

44

2.3.3 Những lưu ý khi khai thác kênh hình trong SGK

2.3.4 Các bước cần thiết khi khai thác kênh hình trong SGK

66 2.3.5 Một số giải pháp, kinh nghiệm khi sử dụng và khai thác

đối với từng loại kênh hình cụ thể

2.3.5.1 Đối với tranh ảnh, hình vẽ

77

3 PHẦN KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ:

3.1 Kết luận

1919

Lịch sử là một môn khoa học có vị trí quan trọng trong hệ thống giáo dục

phổ thông Môn học này giúp chúng ta biết được cội nguồn của dân tộc, quátrình đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông ta Từ đó biết quý trọngnhững gì mình đang có, phát huy những truyền thống đó, xây dựng xã hội ngàymột tốt đẹp hơn Chính vì thế, cho nên trong quá trình dạy học, giáo viên cầnhướng dẫn để giúp học sinh tiếp thu một cách tốt nhất các kiến thức lịch sử Một trong những nội dung hết sức quan trọng trong đổi mới phương phápdạy - học lịch sử hiện nay là giáo viên hướng dẫn học sinh khai thác kênh hìnhtrong sách giáo khoa một cách có hiệu quả bởi hệ thống kênh hình trong sáchgiáo khoa có vai trò rất quan trọng, nó nhằm tái tạo, bổ sung, khắc sâu nộidung cho kênh chữ, giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách trọn vẹn, ngoài

ra còn là một trong những phương tiện quan trọng nhằm tạo biểu tượng, pháthuy tính tích cực của người học

Từ các cơ sở trên, tôi cho rằng vấn đề sử dụng kênh hình trong sách giáokhoa nhằm phát huy tính tích cực của học sinh có ý nghĩa quan trọng trongviệc nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử

1.1.2 Lí do chủ quan.

Trong tình hình đổi mới hiện nay, việc thay sách giáo khoa bậc Trung học

sơ sở là hết sức quan trọng, thì việc đổi mới phương pháp dạy - học, sử dụngtranh ảnh lịch sử để khai thác kiến thức là vấn đề không thể phủ nhận

Tuy nhiên, trong thực tế giảng dạy ở nhiều trường giáo viên vẫn chưa khaithác triệt để kênh hình trong sách giáo khoa, vẫn còn nặng về thuyết trình kiếnthức, chưa phát huy được tính tích cực của học sinh khi sử dụng Sở dĩ có điều

đó là do nhiều nguyên nhân:

Một là: Tranh, ảnh lịch sử còn thiếu, chưa phục vụ đầy đủ bài dạy.

Hai là: Chưa có những tài liệu hướng dẫn sử dụng kênh hình lịch sử, giáoviên còn phải tự mày mò nghiên cứu

Ba là:Giáo viên chưa hiểu hết tầm quan trọng của tranh, ảnh lịch sử

Từ cơ sở lý luận và thực tiễn nói trên, nhận rõ tầm quan trọng của hệ thốngkênh hình trong sách giáo khoa, tôi nhận thấy: Mỗi giáo viên cần phải xác địnhcho mình những biện pháp sử dụng và khai thác hệ thống kênh hình một cáchhiệu quả nhất theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh

Từ những vấn đề cụ thể trên, tôi xin mạnh dạn chia sẻ: “ Một số kinh

nghiệm khi khai thác, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử 8 để phát huy tính tích cực học tập của học sinh" nhằm nâng cao chất lượng mônhọc, phát huy năng lực, tư duy và hứng thú học lịch sử ở học sinh

Với đề tài này, tôi đã và đang vận dụng cụ thể vào giảng dạy bộ môn lịch sử

ở trường Trung học sơ sở trong năm học 2015 - 2016

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là học sinh lớp 8 của trường Trung học

sơ sở trong những năm học vừa qua

Phạm vi: Ở đề tài này tôi xin trình bày “Một số kinh nghiệm khi khai thác, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử 8 để phát huy tính tích cực học tập của học sinh".

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Để tiến hành thực hiện đề tài này tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứusau:

Phương pháp nghiên cứu tài liệu bổ trợ về “ Phương pháp dạy học Lịch sử” Nghiên cứu các loại sách tham khảo, sách giáo khoa Lịch sử lớp 6, 7, 8, 9;sách chuẩn kiến thức kỹ năng và các nguồn thông tin khác

Sưu tầm thêm các bản đồ, lược đồ, sơ đồ, biểu đồ, tranh ảnh liên quan đếnnội dung của đề tài

Phương pháp so sánh, đối chiếu

Thao giảng, dự giờ, trao đổi ý kiến với các đồng nghiệp trong quá trình giảngdạy

Quan sát sư phạm, thực nghiệm sư phạm

Đánh giá kết quả ban đầu và điều chỉnh bổ sung

Kiểm tra, đánh giá kết quả học sinh

Phương pháp thống kê, tổng kết kinh nghiệm

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lý luận.

Bộ môn Lịch sử với những đặc trưng riêng của nó có vai trò và tác động tolớn trong việc giáo dục thế hệ trẻ hiện nay Tuy nhiên ngày nay việc học sinhkhông thích học cũng như tìm hiểu về lịch sử dân tộc ngày càng nhiều Đa sốcác em cho rằng đây là một môn học thuộc lòng mất nhiều thời gian lại khôkhan, nhàm chán Thiếu hiểu biết lịch sử là điều vô cùng nguy hiểm khi vănhóa Việt Nam, con người Việt Nam hội nhập với văn hóa và con người củanhiều dân tộc trên thế giới

Vậy tại sao học sinh lại thiếu hiểu biết và không thích học Lịch sử? Cũng

có nhiều nguyên nhân Song không thể phủ nhận nguyên nhân xuất phát từviệc dạy và học Lịch sử của chúng ta từ trước đến nay còn nặng về cung cấpkiến thức gây ra tình trạng quá tải cho học sinh

Việc khai thác, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa là một biện phápquan trọng để nâng cao chất lượng dạy học, tuy nhiên nó chưa được quan tâmmột cách đầy đủ

Nhiều giáo viên còn ngại sử dụng kênh hình do sợ mất thời gian hoặc nếu

có sử dụng thì chỉ mang tính chất minh họa cho bài giảng nên chưa phát huyđược hết hiệu quả của nó.

Vậy với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn lịch sử,bằng thực tiễn giảng dạy và học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp cũng như tựnghiên cứu tài liệu, tôi xin mạnh dạn đưa ra một số ý kiến chủ quan về việc sửdụng kênh hình trong dạy học Lịch sử ở bậc THCS

2.2 Thực trạng.

2.2.1 Thuận lợi.

Những năm học gần đây phòng Giáo dục huyện Thọ Xuân đã thành lập các

cụm trường tạo điều kiện cho giáo viên có cơ hội trao đổi phương pháp giảngdạy, học tập, rút kinh nghiệm lẫn nhau trong công tác chuyên môn giữa cácgiáo viên cùng bộ môn trong cụm, huyện

Đại đa số giáo viên đều tích cực tìm kiếm những thông tin bổ ích có liênquan đến nội dung bài dạy như tranh ảnh, tư liệu, phim tài liệu, truyện kể vềlịch sử Đều cố gắng thay đổi phương pháp giảng dạy của mình theo hướngphát huy tính tích cực của học sinh thông qua các phương pháp dạy học nhưphương pháp trực quan, phương pháp nêu tình huống và giải quyết vấn đề,phương pháp vấn đáp

Đa số học sinh đều tích cực hào hứng muốn được tự mình khám phá nộidung của bản đồ, lược đồ, muốn được nêu ý nghĩa hoặc phân tích nội dung cácbức tranh nên đã đưa lại hiệu quả cao trong quá trình lĩnh hội kiến thức thôngqua các kênh hình trong sách giáo khoa và những kênh hình mà giáo viên sưutầm được

Sách giáo khoa lớp 8 được biên soạn một cách công phu với số lượng kênhhình phong phú và tiêu biểu Nội dung kênh hình phong phú, đa dạng nên họcsinh đã có nhiều hứng thú hơn khi học bộ môn

Hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 8 rất phong phú, baogồm: Tranh ảnh, hình vẽ, lược đồ, biểu đồ, sơ đồ, niên biểu lịch sử

2.2.2 Khó khăn.

Ở trường Trung học cơ sở hiện nay một số học sinh còn lười học và chưa có

sự say mê môn học lịch sử, cho nên việc ghi nhớ các sự kiện, hiện tượng, nhânvật lịch sử còn yếu Nhiều em chưa độc lập suy nghĩ để trả lời một câu hỏi màchỉ đọc nguyên xi trong sách giáo khoa hay chỉ nêu được diễn biến sự việc màkhông lí giải được vì sao nó lại diễn ra như thế hay sự kiện đó nói lên điều gì.Bởi vậy, bản thân các em nên có một phương pháp học tích cực để chiếm lĩnhkiến thức từ bài giảng của giáo viên

Mặt khác giáo viên giảng dạy bộ môn Lịch sử ở trường một phần nào đóchưa gây được sự hứng thú, tìm tòi và khám phá cho học sinh trong việc học

bộ môn, cho nên nhiều học sinh chán ghét bộ môn và học chỉ để đối phó dẫnđến chất lượng kiểm tra còn thấp

2.3 Các giải pháp sử dụng để giải quyết vấn đề.

2.3.1 Kỹ năng khai thác kênh hình:

Để đạt hiệu quả cao khi khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sửnhằm phục vụ cho việc giảng dạy, giáo viên nên yêu cầu học sinh quan sát vàtìm hiểu thông tin liên quan đến kênh hình của bài học mới ở nhà Đồng thờiphải có kế hoạch cụ thể công việc của thầy và trò trong quá trình làm việc trênlớp

Trước hết để khai thác tốt kênh hình trong sách giáo khoa phục vụ cho việcgiảng dạy bộ môn lịch sử, bằng những kinh nghiệm thực tế, xin trình bày một

số kĩ năng cơ bản sau:

Thứ 1: Nắm được phương pháp cơ bản khai thác các loại kênh hình.

Về cơ bản, hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử hiện nay, gồm

có hai loại chính sau:

Loại 1: Lược đồ, biểu đồ.

Loại 2: Hình ảnh lịch sử.

Trong loại hình ảnh lịch sử lại có hai nhóm chính:

Nhóm1: Hình ảnh minh họa tình hình quân sự, kinh tế, văn hoá, chính trị,

Thứ 2: Phải nắm được kiến thức cơ bản của kênh hình

Việc nắm được kiến thức cơ bản của kênh hình đóng một vai trò rất quantrọng, giúp giáo viên chủ động, linh hoạt trong quá trình tổ chức khai tháckênh hình trên lớp

Để nắm được kiến thức cơ bản của kênh hình, bên cạnh những tài liệu nhưcác loại sách tham khảo, sách giáo khoa, sách giáo viên, sách chuẩn kiến thức

kỹ năng thì Internet đang trở thành công cụ đắc lực và được phổ biến trongviệc khai thác thông tin, tìm tài liệu hiệu quả nhất Hầu hết cách kênh hình vànhững thông tin liên quan đều đã có trên một số trang Web của Internet, nênviệc tìm thông tin trên Internet, có nhiều lợi ích, như:

- Hình ảnh màu, sắc nét và sinh động hơn hình ảnh trong sách giáo khoa

- Thông tin phong phú và có những đánh giá về vấn đề lịch sử mang tínhhiện đại, phù hợp với quan điểm hiện nay hơn

- Tiết kiệm được thời gian tìm kiếm thông tin

Thứ 3: Xác định mục đích cần hướng đến khi khai thác kênh hình.

Việc xác định mục đích cần hướng đến khi khai thác kênh hình, là nhằmtránh sự chệch hướng trong quá trình khai thác và để đạt hiệu quả cao nhất saukhi khai thác

Thứ 4: Thiết kế câu hỏi hợp lý, trọng tâm.

Câu hỏi hợp lý, trọng tâm, có ý nghĩa rất quan trọng, nó không những phát

huy được tính tích cực, phát triển khả năng tư duy của học sinh; mà còn giúphọc sinh hiểu sâu, nhớ kĩ những kiến thức được tìm hiểu

2.3.2 Nguyên tắc khai thác kênh hình.

Giáo viên đứng lớp cần phải có sự chuẩn bị chu đáo, cẩn thận, nghiên cứu

kỹ nội dung các kênh hình trước khi lên lớp Chuẩn bị lời nói ngắn gọn, súctích, dễ hiểu và gây hứng thú cho học sinh Chính yêu cầu đó sẽ giúp ngườigiáo viên nâng cao ý thức tự giác, tinh thần trách nhiệm trong các giờ lên lớp Ngoài ra các giờ sử dụng kênh hình trong dạy học giáo viên chủ yếu đóngvai trò hướng dẫn, chỉ đạo, còn học sinh phải tự quan sát nghiên cứu để rút rakiến thức Giáo viên phải khắc phục khó khăn sưu tầm các tài liệu có liên quanđến kênh hình, trao đổi tổ chuyên môn, cụm chuyên môn để có cách sử dụngkênh hình trong sách giáo khoa một cách hiệu quả nhất

Bên cạnh đó học sinh phải tự giác tìm hiểu kênh hình dưới sự hướng dẫngợi mở của giáo viên, tiếp nhận kiến thức một cách chủ động

Để nâng cao hiệu qủa sử dụng kênh hình cần đảm bảo các nguyên tắc sau:

Một là: Sử dụng đúng mục đích Trong quá trình dạy học giáo viên phải đề

ra được đúng mục đích dạy học, tiến trình các hoạt động lên lớp Hoạt độngcủa giáo viên cũng như việc sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa quy địnhmục đích học tập của học sinh Mục đích của mỗi bài chính là học sinh lĩnh hộiđược tri thức, hình thành và phát triển kỹ năng, nhân cách Mỗi một loại kênhhình trong sách giáo khoa có một chức năng riêng nên chúng phải được nghiêncứu cụ thể để sử dụng đúng mục đích, phù hợp với yêu cầu bài học

Ví dụ: Kênh hình được trình bày để minh họa cho bài giảng thì việc sử dụngchúng cũng chỉ dừng lại ở việc minh họa cho bài giảng nhằm làm cho nội dungbài giảng sinh động, phong phú, hấp dẫn hơn Với những kênh hình là nguồncung cấp thông tin kiến thức thì giáo viên phải gợi mở, yêu cầu học sinh thôngqua làm việc với kênh hình để tìm ra kiến thức và lĩnh hội tri thức đó

Hai là: Sử dụng đúng lúc Nghĩa là kênh hình lúc nào cũng phải được sử

dụng hợp lý nhất, trong trình bày kiến thức mới hay là củng cố kiến thức đãhọc hoặc ra bài tập về nhà Tóm lại cần được đưa ra khi học sinh cần đượcminh họa, cần tìm hiểu nhất về nội dung bài học, tránh đưa ra đồng loạt phântán sự chú ý của học sinh

Ba là: Sử dụng đúng mức độ, cường độ Tùy vào từng nội dung, mục đích

sử dụng mà giáo viên đưa ra những yêu cầu khác nhau đối với học sinh Tronggiờ giảng bài mới nếu điều kiện thời gian không cho phép thì giáo viên chỉ tậptrung giới thiệu, thuyết minh một số hình vẽ, sơ đồ, lược đồ, tranh ảnh điểnhình nhất ( nếu bài nhiều tranh ảnh ) Với những hình ảnh khác giáo viên chỉdừng lại ở việc cho học sinh quan sát sơ lược để học sinh nắm được nhữngbiểu tượng ban đầu mà thôi Hoặc với những kênh hình để minh họa cho bàigiảng giáo viên không nên cho học sinh đứng lên thuyết trình về kênh hình đó

vì điều đó vượt quá sức của học sinh, giáo viên có thể giao cho học sinh tìmhiểu thêm ở nhà Hơn nữa cần phải bố trí thời gian ở những kênh hình mộtcách hợp lý mà không bỏ qua phần cơ bản là kênh chữ

Bốn là: Kết hợp sử dụng kênh hình sách giáo khoa với các đồ dùng được trang bị Như bản đồ, sơ đồ, tranh ảnh phóng to, các tài liệu thành văn có liên

quan Với những kênh hình khó quan sát, mờ hoặc chưa cụ thể, giáo viên cóthể phóng to, sưu tầm ảnh màu trên Internet hoặc cụ thể hóa để các em dễ nhậnbiết và tiếp thu hơn.

Năm là: Nội dung thuyết minh kênh hình phải sinh động, hấp dẫn, kết hợp

với những lời nói truyền cảm thì mới có sức thuyết phục cao đối với học sinh

Sáu là: Phương pháp thường hay sử dụng để khai thác kênh hình trong sách giáo khoa lịch sử là Hướng dẫn học sinh quan sát ( từ tổng thể đến chi

tiết ), kết hợp miêu tả, phân tích, đàm thoại thông qua hệ thống câu hỏi gợi mởcủa giáo viên để học sinh tự rút ra được ý nghĩa của kênh hình đó Giáo viên

có thể tổ chức cho học sinh làm việc theo nhóm, cá nhân hoặc toàn lớp…

Hiệu quả sử dụng kênh hình còn phụ thuộc vào sự ham muốn của họcsinh, giáo viên phải là người đưa ra tình huống có vấn đề để kích thích sự hiểubiết của học sinh, khơi dậy niềm đam mê của học sinh đối với môn học

2.3.3 Những lưu ý khi khai thác kênh hình trong SGK.

Để phát huy hết hiệu quả khi sử dụng hệ thống kênh hình, điều quan trọng

là giáo viên phải xác định cho mình nên sử dụng, khai thác thế nào Theo tôi,khi sử dụng hệ thống kênh hình, giáo viên cần chú ý những điểm sau:

- Cần phải căn cứ vào nội dung, yêu cầu giáo dưỡng, giáo dục của bài học

để lựa chọn phương pháp sử dụng thích hợp, đảm bảo phát huy được sự chú ý

và tính tích cực của học sinh vào khai thác kênh hình

- Khi soạn giáo án, giáo viên phải xác định được thời điểm, thời gian hợp lí

để sử dụng kênh hình vào bài dạy, và phải xây dựng được hệ thống câu hỏikhai thác một cách hợp lí và hệ thống câu hỏi này phải có tác dụng phát huytính tích cực của học sinh trong học tập

- Trước khi hướng dẫn học sinh sử dụng, khai thác, giáo viên phải hiểu mộtcách đầy đủ và chính xác nhất nội dung kiến thức phản ánh trong kênh hình đó

là gì, tức là phải hiểu hết bản chất của kênh hình

- Phải đảm bảo sự kết hợp giữa lời nói với việc trình bày nội dung kênh hìnhtheo hướng rèn luyện khả năng thực hành của học sinh, đồng thời kết hợp vớicác tài liệu khác khi sử dụng

2.3.4 Các bước cần thiết khi khai thác kênh hình trong sách giáo khoa.

Để việc khai thác tranh ảnh có hiệu quả, phát huy được tính tích cực củahọc sinh nhằm mục tiêu cho học sinh tự tìm hiểu nội dung của tranh ảnh dưới

sự hướng dẫn, tổ chức của giáo viên, tôi xin được giới thiệu về việc khai tháctranh ảnh trong sách giáo khoa lịch sử lớp 8

Bước 1: Cho học sinh quan sát tranh ảnh để xác định một cách khái quát

nội dung tranh ảnh cần khai thác

Bước 2: Giáo viên nêu câu hỏi, nêu vấn đề, tổ chức hướng dẫn học sinh tìm

hiểu nội dung tranh ảnh

Bước 3: Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu nội dung tranh ảnh sau khiquan sát, kết hợp ý kiến của giáo viên và tìm hiểu nội dung trong bài học

Bước 4: Giáo viên nhận xét, bổ sung nội dung trả lời câu hỏi của học sinh,hoàn thiện nội dung việc khai thác tranh ảnh và cung cấp cho học sinh

Kết luận: Học sinh nắm được cách khai thác tranh ảnh và nội dung tranh

ảnh trong bài học

2.3.5 Một số giải pháp, kinh nghiệm khi sử dụng và khai thác đối với từng loại kênh hình cụ thể.

Khi sử dụng và khai thác hệ thống kênh hình thì trước hết giáo viên cần phảiđảm bảo thực hiện tốt theo những lưu ý nói trên; đồng thời dựa trên cơ sở đó,đối với mỗi loại kênh hình cụ thể cần kèm theo các bước sử dụng và khai thácnhư sau:

2.3.5.1 Đối với tranh ảnh, hình vẽ.

Với chương thình lịch sử lớp 8 thì tranh ảnh, hình vẽ chiếm số lượng rất lớntrong sách giáo khoa Tranh ảnh, hình vẽ là nguồn kiến thức lịch sử có tínhgiáo dục tính cách, phát triển tư duy của học sinh Sử dụng tốt loại kênh hìnhnày sẽ phát huy được tính tích cực học tập của học sinh, tạo sự hứng thú trongquá trình nhận thức

Tuy nhiên, để phát huy tính tích cực của học sinh thông qua khai thác tranhảnh, hình vẽ là một việc hết sức khó khăn Để đạt hiệu quả khi sử dụng, giáoviên cần phải thực hiện tốt các bước sau:

Giáo viên hiểu đầy đủ những thông tin kiến thức trong tranh, xây dựng được

hệ thống câu hỏi theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, xác định thờiđiểm hợp lí khi sử dụng

Đối với tranh ảnh phản ánh thành tựu văn hóa, vật chất thì giáo viên cho họcsinh quan sát toàn cảnh bức tranh, giáo viên gợi ý, sau đó miêu tả toàn bộ, tỉ mỉtheo phương pháp đàm thoại

Đối với tranh, ảnh phản ánh sự kiện, hiện tượng lịch sử, giáo viên cho họcsinh quan sát toàn bộ bức tranh theo nguyên tắc từ trên xuống, từ trái qua phải.sinh quan sát để rút ra những chi tiết có liên quan đến nội dung sự kiện Tiếp

đó gợi mở một số câu hỏi định hướng có vấn đề hướng dẫn học sinh khai tháctranh sau đó giáo viên bổ sung và chốt lại nội dung kiến thức phản ánh trongtranh

Ngoài ra, cần lưu ý:

Trong dạy - học Lịch sử, giáo viên cần hướng dẫn học sinh tập trung chủ yếuvào tranh, ảnh có liên quan đến sự kiện, tránh làm phân tán sự chú ý của họcsinh

Sử dụng tranh không phải minh họa “đơn thuần” cho bài học, mà phải hướngdẫn học

Đặc biệt khi sử dụng các loại tranh, ảnh chân dung, cần phải chú ý đến mụcđích giáo dục và phát triển Giáo viên không nên quá chủ quan đến việc đặtcâu hỏi cho học sinh nhận xét, miêu tả về hình dáng bên ngoài của nhân vật,

mà phải hướng dẫn học sinh phân tích nội tâm, tài đức, quan điểm, vai trò thểhiện ở hành động của nhân vật

* Ví dụ cụ thể:

Ví dụ 1: Giới thiệu về chân dung nhà bác học Niu-tơn - khi dạy bài 8: Sựphát triển của kỹ thuật, khoa học, văn học và nghệ thuật thế kỷ XVIII – XIX

* Mục đích cần hướng đến.

Tìm hiểu những tiến bộ về khoa học tự nhiên ở thế kỷ XVIII - XIX, đặc biệt

là những đóng góp của nhà bác học Niu-tơn đối với nhân loại

* Kiến thức cơ bản để khai thác.

Trong những thành tựu về khoa học tự nhiên ở thế kỷ XVIII – XIX thìtiêu biểu nhất là những đóng góp của nhà bác học Niu-tơn.

Hình 38 I Niu-tơn ( 1643 – 1727)

? Em biết gì về nhà bác học Niu-tơn?

Giáo viên giới thiệu đôi nét về nhà bác học Niu-tơn (1643 - 1727): Nhà vật

lý, toán học nước Anh, người được thế giới tôn là "người sáng lập ra vật lý học

cổ điển" Niu-tơn xuất thân gia đình quý tộc nông thôn Cha của Niu-tơn mấttrước khi ông ra đời Lúc mới sinh Niu-tơn ốm yếu, quặt quẹo Bà mẹ quantâm chăm sóc sức khỏe cho Niu-tơn nhiều hơn đường học vấn Năm 12 tuổi,

bà mới cho con trai đi học Vì sức yếu, cậu thường bị các bạn bắt nạt Cậu bènnghĩ ra cách trả thù thú vị, là quyết tâm học thật giỏi để đứng đầu lớp Năm 17tuổi, Niu-tơn vào học ở trường Đại học tổng hợp Kem-brit-giơ Thời gian còn

là sinh viên, Niu-tơn đã tìm ra nhị thức trong toán học giải tích, được gọi là

"nhị thức Niutơn"

Năm 19 tuổi bắt đầu vào Đại học Cam-bir-dge, bắt đầu nghiên cứu rộngrãi khoa học tự nhiên Năm 27 tuổi, ông được cử làm giáo sư toán ở trường Đạihọc nơi ông học; năm 30 tuổi, ông được bầu làm hội viên Hội khoa học hoànggia Anh (Viện hàn lâm) và 23 năm cuối đời, ông làm chủ tịch Hội khoa họchoàng gia Anh Ông còn là hội viên danh dự của nhiều Hội khoa học và viện sĩcủa nhiều Viện hàn lâm

Niu-tơn sống cuộc đời độc thân và hết sức đãng trí Tính đãng trí của ông

đã trở thành những giai thoại như chuyện mời cơm khách, chuyện luộc đồng

hồ, chuyện đục hai lỗ cho chó và mèo Niu-tơn mất năm 84 tuổi Ông đượcmai táng ở Đài kỷ niệm quốc gia Anh trong tu viện Oetminxtơ - nơi an nghỉ

của các vua chúa và các bậc vĩ nhân của nước Anh

? Hãy kể tên những thành tựu nổi bật của nhà bác học vĩ đại này?

Thành tựu khoa học của ông trên nhiều lĩnh vực, tích vi phân ông sáng lập làmột cột mốc trong lịch sử toán học; giải thích về các loại màu sắc của vật thể

đã mở đường sáng lập khoa học quang phổ Cống hiến lớn khiến tên tuổi ôngtrở thành bất tử là ba định luật về chuyển động đặt cơ sở lý luận cho lực họckinh điển, quan trọng nhất là "Nguyên lý vạn vật hấp dẫn" Đây là nguyên lý

cơ sở cho những phát minh vật lý học, cơ học, thiên văn học trong nhiều thế

kỷ Một lần, Newton trông thấy quả táo rụng từ trên cây xuống, ông liền nghĩđến những nguyên nhân về sự rơi của các vật và tìm ra sức hút của quả đất Những phát kiến về thiên văn học của Niutơn dựa vào định luật vạn vật hấpdẫn đã giáng đòn chí mạng vào uy tín của giáo hội Bọn bảo vệ tôn giáo đãphản ứng lại một cách quyết liệt đầy căm phẫn trước những phát minh về thiênvăn học của Niutơn Do ảnh hưởng của giáo hội, nhiều trường đại học ở châu

Âu đến tận thế kỷ XIX vẫn cấm dạy môn cơ học, những vấn đề có liên quanđến định luật vạn vật hấp dẫn của Newton

Ví dụ 2:

Khi dạy bài “Cách mạng tư sản Pháp (1789-1794)”, mục 2: Tình hình chính trị- xã hội nước Pháp trước cách mạng Giáo viên cho học sinh khai thác

hình 5 (SGK)

Hình 5 Tình cảnh nông dân Pháp trước cách mạng

Đối với kênh hình này khi khai thác giáo viên cần:

Hướng dẫn học sinh quan sát và sử dụng các câu hỏi gợi mở

? Qua hình 5, em hãy miêu tả tình cảnh người nông dân trong xã hội Phápthời bấy giờ?

Một nông dân già, tay chống chiếc cuốc ( tiêu biểu cho nền nông nghiệp lạchậu), cõng trên lưng Quý tộc và Tăng lữ ( chịu sự áp bức) Trong túi áo, túiquần của người nông dân có những tờ văn tự vay nợ, cầm ruộng đất Các hìnhchim, thỏ nói lên đặc quyền của các thế lực phong kiến ( có quyền nuôi cácloài vật này, nếu nông dân bắt giết sẽ bị trừng phạt) và chuột (phá hoại mùamàng)

? Em thấy xã hội Pháp trước cách mạng phân ra những đẳng cấp nào?

Xã hội phong kiến Pháp phân thành ba đẳng cấp: Tăng lữ, quý tộc và Đẳngcấp thứ ba

+ Đẳng cấp Quý tộc nắm giữ những chức vụ cao trong bộ máy hành chính,quân đội Tăng lữ và Quý tộc là những đẳng cấp được hưởng mọi đặc quyềnkinh tế, nhưng không phải đóng thuế cho nhà vua

+ Đẳng cấp thứ ba gồm nhiều giai cấp và tầng lớp: tư sản, nông dân, các tầnglớp nhân dân khác Họ không có quyền lợi chính trị Nông dân chiếm 90% dân

số ( khoảng 24 triệu người), là giai cấp nghèo khổ nhất vì không có ruộng đất,

bị nhiều tầng lớp áp bức, bóc lột, phải đóng thuế và làm nghĩa vụ với phongkiến Tư sản đứng đầu Đẳng cấp thứ ba, có thế lực kinh tế, song không cóquyền lực chính trị

Giáo viên kết luận: Bức tranh miêu tả người nông dân già nua ốm yếu phảicõng trên lưng hai người có thân hình béo khoẻ đó là hình ảnh tượng trưng chohai đẳng cấp Quý tộc và Tăng lữ trong xã hội Pháp trước cách mạng Ngườingồi trước mặc áo choàng với nét mặt phởn chí, thoả mãn là Tăng lữ Ngườingồi sau đeo thanh gươm có đầy đủ trang sức, trang phục rất đẹp là Quý tộc.Trong túi họ gồm các loại công văn khế ước cho vay nợ, cho thuê ruộng đều lànhững quy định nghĩa vụ phong kiến của nông dân Đời sống cực khổ bị Quýtộc và Tăng lữ áp bức bóc lột thông qua các loại thuế đồng thời với công cụcanh tác thô sơ và lạc hậu đó là hình ảnh mô tả nền nông nghiệp lạc hậu củaPháp thời bấy giờ

Như vậy với hướng khai thác trên, giáo viên phần nào hướng học sinh đi từhiện thực khách quan đến tư duy trừu tượng, nắm vững và hiểu thực trạng xãhội Pháp trước cách mạng cũng như tình cảnh người nông dân và số phận củanhững con người thuộc đẳng cấp thứ 3 phải gánh chịu đúng như nội dung màkênh hình cần đề cập

Ví dụ 2:

Dạy bài 18: "Nước Mĩ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới" (Lịch sử 8) Giáo

viên phóng to Hình 65, Hình 66, Hình 67 (SGK)

Khi giáo viên dạy phần kinh tế của nước Mĩ trong thập niên 20 của thế kỉ

XX Giáo viên cho học sinh quan Hình 65, Hình 66, sau đó yêu cầu học sinh trả

lời câu hỏi

H65 Bãi đỗ ô tô ở Niu Óoc

năm 1928.

H66 Công nhân xây dựng cao ốc ở Mĩ.

? Theo em, hai bức ảnh trên phản ánh điều gì?

Học sinh trình bày kết quả tìm hiểu sau khi quan sát:

Bức ảnh " Bãi đỗ ô tô ở Niu Oóc năm 1928" ( hình 65): cho thấy những dòng

xe ô tô dài vô tận đậu trên bãi biển váo một ngày nghỉ cuối tuần, phía xa lànhững tòa nhà sầm uất Điều đó cho thấy sự phát triển của ngành công nghiệpchế tạo ô tô, một trong những ngành sản xuất quan trọng tạo nên sự phồn vinhcủa kinh tế Mĩ thời gian này Tác động của ngành công nghiệp chế tạo ô tôđến nề kinh tế Mĩ rất lớn: thúc đẩy ngành luyện thép, chế biến cao su, sản xuấtvật liệu khác, ngành xăng dầu, ngành xây dựng, đường sá, cầu cống Đồngthời nhiều khách sạn, nhà hàng, bãi đỗ xe mọc lên cùng với việc giải quyếtviệc làm cho hàng triệu người lao động

Bức ảnh; "Công nhân xây dựng cao ốc ở Mĩ" ( hình 66): cho thấy ở phía xa

là tòa nhà cao chọc trời được xây dựng trong những năm 20 của thế kỉ XX Đó

là một trong những hình ảnh cho thấy sự phồn vinh của kinh tế Mĩ

Giáo viên nhận xét, bổ sung và kết luận: Sau chiến tranh thế giới thứ nhất,nền kinh tế Mĩ rất phát triển, là trung tâm công nghiệp, thương mại, tài chínhthế giới Biểu hiện là dòng xe ô tô dài vô tận chứng tỏ sự phát triển của ngànhchế tạo ô tô Sự phát triển của ngành sản xuất ô tô tác động lớn đến nền kinh tếnước Mĩ, thúc đẩy các ngành kinh tế khác phát triển như luyện kim, cao su,xăng dầu, khách sạn, nhà hàng Giải quyết được việc làm cho hàng triệu