Một số biện pháp rèn kĩ năng phân tích bảng số liệu cho học sinh trong dạy học chương XI châu á địa lí

Trong các kỹnăng đó thì kỹ năng phân tích bảng số liệu thống kê là vấn đề khó đối với cảgiáo viên và học sinh trong quá trình giảng dạy và học tập.. Để làm được như vậy, trước tiên trong

MỤC LỤC TRANG

1.5 Những điể mới của sáng kiến kinh nghiệm 2

2.3.2 Ý nghĩa của bảng số liệu thống kê. 5-6

2.3.3 Phân loại các số liệu thống kê trong dạy

4.2 Các yêu cầu khi tiến hành phân tích bảng số

2.3.5 Hướng dẫn các kỹ năng phân tích một số

bảng số liệu cụ thể trong chương XI – Châu Á,

"Địa lí là một môn học có vị trí quan trọng trong trườngphổ thông Môn Địa lí góp phần làm cho học sinh có được những kiến thứcphổ thông, cơ bản, cần thiết về Trái đất - môi trường sống của con người, về

những hoạt động của loài người trên bình diện quốc tế, quốc gia; bước đầu hìnhthành thế giới quan khoa học, tư tưởng, tình cảm đúng đắn và làm quen với việcvận dụng kiến thức địa lí để ứng xử phù hợp với môi trường tự nhiên, xã hộixung quanh, phù hợp với yêu cầu của đất nước và xu thế của thời đại" (5)

Đặc biệt là Địa lí THCS Chương trình Địa lí THCS là chương trình Địa lítìm hiểu về Trái Đất, các thành phần tự nhiên của Trái Đất, về các môi trườngđịa lí, về hoạt động của con người trên Trái Đất và ở các châu lục… Nội dungkiến thức nhiều, không gian địa lí rộng Vì vậy cần rèn luyện cho học sinh rấtnhiều kỹ năng của môn học mới nắm bắt được kiến thức chặt chẽ Trong các kỹnăng đó thì kỹ năng phân tích bảng số liệu thống kê là vấn đề khó đối với cảgiáo viên và học sinh trong quá trình giảng dạy và học tập Đặc biệt, đối với họcsinh lớp 8, các em sẽ rất khó tiếp thu kiến thức nếu như các em không thôngthạo kỹ năng đặc trưng này của môn học Vì thế các em chỉ công nhận, tiếp thunhững gì giáo viên trang bị cho mình một cách thụ động mà chưa có sự tích cực,chủ động, sáng tạo trong quá trình học tập

Từ xưa đến nay, môn Địa lí vốn luôn được coi là môn đất đá, khô khan,coi là môn phụ Nhưng trên thực tế, môn Địa lí lại rất gần gũi, gắn bó với conngười bởi nó là những hiện tượng tự nhiên, kinh tế, xã hội diễn ra xung quanhcuộc sống Vậy làm thế nào để xoá bỏ những quan niệm trên? Làm thế nào đểmỗi bài học địa lí trở thành sự đam mê thích thú, sự mong ước được tìm hiểukhám phá của mỗi học sinh ?

Để làm được như vậy, trước tiên trong dạy học địa lí, người thầy phải chú

ý đến việc rèn các kỹ năng bộ môn cho học sinh, từ đó tìm ra những phươngpháp tối ưu nhất giúp học sinh phát huy được tính tích cực, sáng tạo của mìnhtrong quá trình học tập

Vì những băn khoăn trên, tôi đã chọn đề tài: “Một số biện pháp rèn kỹ năng phân tích bảng số liệu cho học sinh trong dạy học chương XI – Châu Á, Địa lí 8”

1.2 Mục đích nghiên cứu.

- Tìm ra những biện pháp giúp học sinh rèn luyện kỹ năng đọc,nhận xét, phân tích bảng số liệu, rút ra kiến thức cần thiết, cơbản của các đối tượng địa lí

- Học sinh có kỹ năng vận dụng tốt việc phân tích bảng số liệuthống kê trong bài học cũng như trong kiểm tra, đánh giá

1.3 Đối tượng nghiên cứu.

Các bảng số liệu thống kê trong các bài học của chương XI –Châu Á, Địa lí 8

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Tìm hiểu về kỹ năng phân tích bảng số liệu thống kê

- Kỹ năng tính toán

- Thu thập thông tin

- Khảo sát thực tế học sinh lớp 8 về kỹ năng phân tích bảng sốliệu

- Vận dụng kỹ năng phân tích bảng số liệu vào dạy học các bàicủa chương XI – Châu Á, Địa lí 8.

1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm.

- Sáng kiến này được vận dụng để rèn kỹ năng phân tích bảng

số liệu trong dạy học Địa lí cho học sinh khối 8

2 NỘI DUNG CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận.

Việc phát triển tư duy, tính sáng tạo trong quá trình học tập cho học sinhluôn là một trong những ưu tiên hàng đầu của mục tiêu giáo dục Để hướng họcsinh có cách thức học tập tích cực, chủ động và sáng tạo, chúng ta không chỉ cầngiúp các em khám phá các kiến thức mới mà còn phải giúp các em hệ thốngđược những kiến thức đó Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện mối liên

hệ giữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghinhớ, phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo… Mộttrong những biện pháp hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là rèncác các kỹ năng bộ, trong đó có kỹ năng phân tích bảng số liệu (7)

Đối với lứa tuổi học sinh THCS từ nhận thức cảm tính đãdần dần nâng lên nhận thức lí tính Những hoạt động độc lập,sáng tạo trong học tập của học sinh là nguồn gốc chủ yếu củanhận thức lí tính Để dạy học Địa lí đạt kết quả cao thì giáo viêncần sử dụng tốt các phương tiện dạy học bộ môn cũng như cácphương pháp truyền đạt cho học sinh có hiệu quả tốt nhất nhưbản đồ, lược đồ, biểu đồ, số liệu thống kê….Các phương tiện nàyvừa cung cấp các nguồn tri thức khi được dùng để khai thác cácnguồn tri thức địa lí và làm phương tiện minh họa khi sử dụng

để làm rõ nội dung bài học Để học tập tốt môn Địa lí học sinhkhông chỉ học kiến thức cơ bản trong sách giáo khoa mà cònphải có thêm các kỹ năng quan trọng của bộ môn Một trongcác kỹ năng đó là phân tích bảng số liệu thống kê Việc hìnhthành các kỹ năng bộ môn cho học sinh không đơn giản, họcsinh cần nắm được các phương pháp, biện pháp, các chuỗi thaotác hình thành chúng

Các kỹ năng và thao tác học tập môn địa lí là hạt nhân cơ

sở để giúp học sinh có một phương pháp học tập độc lập, sángtạo Vì vậy việc rèn kỹ năng phân tích bảng số liệu thống kê sẽgiúp giáo viên dạy Địa lí có một con đường ngắn nhất để đạtđược mục đích của mình trong mỗi bài dạy, đồng thời gây đượchứng thú học tập bộ môn để học sinh hiểu sâu, nhớ lâu và vậndụng kiến thức vào đời sống xã hội

2.2 Thực trạng về kỹ năng phân tích bảng số liệu thống kê của học sinh lớp 8.

Đối với môn Địa lí, là một môn học khó, trừu tượng Vì vậy dạy học Địa

lí phải cung cấp cho học sinh một cách đầy đủ, chính xác và có hệ thống nhữngkiến thức có trong chương trình, đồng thời phải giáo dục các em hình thành kiểu

tư duy địa lí, phát huy được tính tích cực, sáng tạo trong quá trình học tập Cùngvới sự đổi mới chương trình, sách giáo khoa, phương pháp dạy học, sự đa dạngcác hình thức tổ chức lên lớp, học sinh ngày càng tích cực hơn trong quá trìnhhọc tập Tuy nhiên khả năng tư duy, sáng tạo còn hạn chế, giáo viên lại chưakiên trì trong việc hướng dẫn học sinh các kỹ năng của môn học, đặc biệt là kỹnăng phân tích bảng số liệu Vì thế các em chưa được rèn luyện nhiều nên cònrất lúng túng trong các tiết học

Hơn nữa, qua thực tiễn dạy học cũng như dự giờ rút kinhnghiệm của đồng nghiệp, tôi nhận thấy: Về kiến thức lí thuyếtcũng như thực hành, phần phân tích bảng số liệu thống kê,nhiều giáo viên còn hiểu vấn đề này một cách đơn giản, chưa

thấu đáo và triệt để, chính vì thế mà khi giảng dạy thường coinhẹ hoặc coi là vấn đề không quan trọng, dẫn đến có những tiếtgiáo viên còn rất lúng túng trong việc truyền đạt kiến thức chohọc sinh khi gặp những bảng số liệu, đôi khi có giáo viên bỏ qua

và truyền đạt cho học sinh một cách thụ đông Mặt khác chínhhọc sinh khi tiếp cận với các bảng số liệu cũng còn gặp nhiềukhó khăn Vì vậy các em không phát huy được tư duy sáng tạocủa mình, không đáp ứng được mục tiêu bài học đề ra

Cụ thể: Bài 5: Đặc điểm dân cư, xã hội châu Á.

Yêu cầu học sinh phân tích bảng số liệu 5.1:

Dân số các châu lục qua một số năm (triệu người)

Năm

Tỉ lệ tăng tự nhiên (%) năm

em không tính được Số học sinh thao tác được kỹ năng này còn ít, có em biếttính mức gia tăng nhưng lại trừ đi 100% của năm 1950…

Là một giáo viên dạy Địa lí ở trường THCS nhiều năm vàbồi dưỡng học sinh giỏi lớp 8, tôi nhận thấy việc rèn luyện kỹnăng phân tích bảng số liệu thống kê là một vấn đề khó nhưng

có hiệu quả cao trong việc rèn trí tuệ cho học sinh Vậy giáoviên phải hướng dẫn như thế nào để các em rèn luyện được kỹnăng này và vận dụng vào các bài học cụ thể một cách tốtnhất?

Đối với chương trình Địa lí THCS nói chung, Địa lí 8 nóiriêng đòi hỏi kỹ năng phân tích số liệu trong nhiều bài Đây thực

sự là một nội dung đổi mới của sách giáo khoa Qua đó tạo cơ

sở cho việc rèn kỹ năng cho học sinh, giúp các em có cách họcđộc lập, biết tự khai thác, nắm vững tri thức

Qua khảo sát về vấn đề trên tại trường THCS…, kết quảđạt được như sau:

Biết phân tích Bảng số liệu

Chưa biết phân tích bảng số

đưa ra “Một số biện pháp rèn kỹ năng phân tích bảng số liệu cho học sinh trong dạy học chương XI – Châu Á, Địa lí 8” nhằm giúp các em biết, thông thạo kỹ năng phân tích bảng

số liệu trong học tập Địa lí, từ đó yêu thích và có cách nhìnnhận, đánh giá đúng về môn học này, tăng thêm phần kiến thứccũng như sự đam mê đối với môn Địa lí

2.3 Các giải pháp thực hiện.

Cùng với đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, coi trọng phương phápthực hành, rèn các kỹ năng địa lí, vận dụng những điều đã học vào thực tế, đòihỏi mỗi bài học giáo viên chỉ đóng vai trò định hướng cho hoạt động nhận thứccủa học sinh, tức là giáo viên đóng vai trò hướng dẫn từng bước, còn học sinh sẽtập trung chú ý, chủ động định hướng hoạt động tư duy của mình vào việc tìmtòi kiến thức mới một cách có hiệu quả

Trong chương trình Địa lí THCS nói chung, Địa lí 8 nóiriêng, số lượng các bảng số liệu được đưa vào khá nhiều Mụcđích từ các bảng số liệu, học sinh có thể khai thác kiến thức cơbản cần lĩnh hội của bài học Vì thế giáo viên phải giúp học sinh có thểtrình bày được kiến thức một cách khoa học, hiểu bản chất, đồng thời vừa phảirèn luyện cho học sinh các kỹ năng địa lí, trong đó có kỹ năng phân tích bảng sốliệu

2.3.1 Tìm hiểu về số liệu thống kê.(6)

Thống kê học là khoa học nghiên cứu mặt số lượng củahiện tượng, những quy luật của đời sống kinh tế - xã hội trongmối quan hệ mật thiết với chất lượng, trong những điều kiện,địa điểm và thời gian nhất định

Như vậy những số liệu về tình hình sản xuất của cácnghành kinh tế, dân cư, mật độ dân số… là số liệu thống kê.

Bảng số liệu thống kê là tập hợp những con số được sắpxếp thành hệ thống theo hàng, theo cột để phản ánh những nộidung, tính chất của đối tượng địa lí

2.3.2 Ý nghĩa của bảng số liệu thống kê.

Những bảng số liệu không chỉ có ý nghĩa là những tài liệubằng những con số mà nó phải có ý nghĩa phục vụ cho nghiêncứu giảng dạy Vì vậy khi làm việc với bảng số liệu không chỉ làquan tâm đến bản thân những con số mà nội dung của chúngcòn phản ánh thông qua phân tích so sánh, đối chiếu với nhau

để rút ra được những kết luận cần thiết để truyền đạt tri thức,phát triển tư duy, rèn luyện kỹ năng về bộ môn (6) Chính vì vậy

mà phải phân tích bảng số liệu một cách khoa học

Đối với môn Địa lí:

- Số liệu thống kê là phương tiện không thể thiếu trong dạy học

- Làm cơ sở để rút ra các nhận xét khái quát hoặc dùng để minhhọa, làm rõ các kiến thức địa lí

- Việc phân tích các số liệu giúp học sinh thu nhận được cáckiến thức địa lí cần thiết

2.3.3 Phân loại các số liệu thống kê trong dạy học Địa lí.

Có nhiều cách phân loại các số liệu, nhưng trong quá trìnhgiảng dạy Địa lí nói chung và chương XI - Châu Á, Địa lí 8 nóiriêng, tôi đã phân số liệu thành các loại sau:

2.3.4 Phân tích bảng số liệu trong dạy học Địa lí.

4.1 Các bước phân tích bảng số liệu trong dạy học Địa lí.

Để giúp học sinh có được những kỹ năng trong phân tíchbảng số liệu, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh theo trình tựcác bước để rút ra những nhận xét và giải thích nguyên nhân:

- Xác định yêu cầu của câu hỏi trong đề bài, bài tập để xác định mục đích làm

việc với bảng số liệu

- Đọc tiêu đề của bảng, đọc đề mục của các cột, đơn vị và thời điểm đi kèm vớicác số liệu và các phần chú thích ở cuối bảng

- Tìm ra mối quan hệ giữa các số liệu, so sánh, đối chiếu chúngtheo từng vấn đề thể hiện trong các cột số, các hàng để rút ranhững nhận xét, những kết luận cần thiết

- Vận dụng kiến thức địa lí đã học kết hợp với những kỹ năngphân tích số liệu để tìm ra những kiến thức mới.

Cụ thể trong chương XI - Địa lí 8, ngoài việc tiến hành cácbước, khi phân tích các bảng số liệu cần:

- Khi phân tích các bảng số liệu phải tính toán để so sánh độ lớn(quy mô) Cụ thể tính ra lớn gấp bao nhiêu lần, lớn hơn baonhiêu đơn vị (ví dụ: triệu người, nghìn tấn, nghìn km2, % ), xử lí

số liệu để biết được đối tượng chiếm bao nhiêu phần trăm trongtổng số

- Phải xử lí số liệu (nếu cần), tính toán để thấy được sự thay đổicủa đối tượng tăng hay giảm, tính cụ thể đơn vị tăng hoặc giảm(ví dụ: triệu người, triệu tấn, nghìn tấn, % )

4.2 Các yêu cầu khi tiến hành phân tích bảng số liệu trong dạy học Địa lí.

- Không được bỏ sót các số liệu: Trong quá trình phân tích phải sử dụngtất cả các số liệu có trong bảng Cần phải sử dụng hết các dữ liệu của đề ra, tránh

bỏ sót số liệu dẫn tới việc cắt nghĩa sai, thiếu ý trong bài làm

- Cần kết hợp giữa số liệu tương đối và tuyệt đối trong quá trìnhphân tích:

+ Bảng số liệu có thể có đơn vị tuyệt đối (dùng loại đơn vị triệungười, triệu tấn, hay tỉ đồng…), hoặc tương đối (%)

+ Trong trường hợp đơn vị tuyệt đối cần tính toán ra các đạilượng tương đối Quá trình phân tích phải đưa được cả hai đạilượng này để minh hoạ

- Tính toán số liệu theo hai hướng chính: Theo cột dọc và theohàng ngang:

- Thực hiện nguyên tắc: từ tổng quát tới chi tiết, từ khái quát tới

cụ thể

+ Thường là đi từ các số liệu phản ánh chung các đặc tínhchung của tập hợp số liệu tới các số liệu chi tiết thể hiện mộtthuộc tính nào đó, một bộ phận nào đó của hiện tượng địa lýđược nêu ra trong bảng số liệu

+ Các nhận xét cần tập trung là: Các giá trị trung bình, giá trịlớn nhất, nhỏ nhất, các số liệu có tính chất đột biến Các giá trịnày thường được so sánh dưới dạng hơn kém (lần hoặc phầntrăm so với tổng số)

- Khai thác các mối liên hệ giữa các đối tượng

+ Quá trình phân tích bao giờ cùng đòi hỏi khai thác mối liên hệgiữa các đối tượng có trong bảng Do đó cần khai thác mối liên

hệ giữa các cột, các hàng

+ Có vô số mối quan hệ giữa các đối tượng địa lý gắn với các nội dung của từngbài

- Cần chú ý là phân tích bảng thống kê bao gồm cả minh hoạ sốliệu và giải thích.

2.3.5 Hướng dẫn các kỹ năng phân tích một số bảng số liệu cụ thể trong chương XI – Châu Á, Địa lí 8:

- Bước 1: Yêu cầu học sinh xác định câu hỏi đưa ra trong bài họcvới bảng số liệu này: Dựa vào bảng 5.1 hãy nhận xét số dân và

tỉ lệ gia tăng dân số tự nhiên của châu Á so với các châu lụckhác và so với thế giới

a Nhận xét số dân châu Á so với số dân của các châu lục khác

và thế giới năm 2002

+ Để nhận xét được cần xử lí số liệu trong bảng Cách tính:

Số dân châu Á so với thế giới =

Cụ thể là:

Số dân châu Á so với các châu lục = số dân châu Á chia chotừng châu lục (tính ra số dân châu Á gấp số lần số dân các châulục) Ví dụ số dân châu Á so với châu Phi là 3766: 839 = 4,48(gần 4,5 lần)

+ Kết quả: Số dân châu Á chiếm gần 61% số dân thế giới

6215 x 100 = 60,59%

+ Sau khi tính HS cần rút ra được nhận xét: Châu Á luôn có sốdân đông nhất thế giới.

b Nhận xét mức gia tăng của dân số các châu lục và thế giớiqua 50 năm (từ 1950 – 2000), quy định chung dân số năm 1950

là 100%, tính đến năm 2000 dân số các châu lục đó sẽ tăng baonhiêu %?

+ Giáo viên hướng dẫn cách xử lí số liệu:

Ví dụ: tính mức gia tăng dân số của châu Á =

GDP/

người (USD)

Mức thu nhập

Nông nghiệp

Côngnghiệp

Dịchvụ

Nhật Bản 1,5 32,1 66,4 - 0,4 33400,0 Cao

Hàn Quốc 4,5 41,4 54,1 3,0 8861,0 TB trênMa-lai-xi-a 8,5 49,6 41,9 0,4 3680,0 TB trênTrung Quốc 15,0 52,0 33,0 7,3 911,0 TB dưới

U-dơ-bê-ki- 36,0 21,4 42,6 4,0 449,0 Thấp

Số dân năm 2000

Số dân năm 1950 x 1003683

1402 x 100 = 262,7%

Xác định yêu cầu cần làm với bảng số liệu Qua phân tích bảng

số liệu này học sinh biết, hiểu được trình độ phát triển kinh hội - xã hội của cácquốc gia và vùng lãnh thổ châu Á không đồng đều, chia thành các nhóm nước

Tuy nhiên khi làm việc với bảng số liệu học sinh còn rất lúng túng, chưabao quát hết được số liệu nên chưa rút ra được những nhận xét cần thiết làm rõnội dung bài học

Để rèn thêm kỹ năng phân tích bảng số liệu này tôi đã hướng dẫn các emthực hiện theo các bước sau:

- Bước 1:

+ Căn cứ vào chỉ tiêu mức thu nhập để phân thành 4 nhóm nước

+ Căn cứ vào chỉ tiêu GDP/ người để tính mức chênh lệch GDP/người giữanước cao nhất và nước thấp nhất (ta lấy GDP/ người của nước cao nhất chia chonước thấp nhất) Chú ý đơn vị tính là số lần

+ Căn cứ vào chỉ tiêu GDP nông nghiệp và mức thu nhập của các quốc gia sosánh hai chỉ tiêu này để thấy được mối quan hệ giữa chúng: Các nước có thunhập cao thường có giá trị nông nghiệp trong GDP thấp và ngược lại

- Bước 2:

+ So sánh giá trị công nghiệp và dịch vụ trong GDP của các nước với nhau

+ Căn cứ vào chỉ tiêu tăng GDP bình quân năm để nhận xét, so sánh tốc độ tăngtrưởng GDP của các nước

- Bước 3: Học sinh phân tích bảng số liệu theo hướng dẫn

- Bước 4: Kết luận

+ Các nước có sự khác biệt về cơ cấu kinh tế, thu nhập bình quân đầu người

+ Khác biệt về tỉ lệ tăng GDP bình quân năm

Sản lượng dầu mỏ (triệu tấn)

Khai thác Tiêu dùng Khai thác Tiêu dùng