Đối với các hoạt động nhận thức, sáng tạo, hoạt động học tập, khi không có hứng thú sẽ làm mất đi động cơ, kết quả hoạt động sẽ không cao, thậm chí xuấthiện cảm xúc tiêu cực Trong bộ sá
Trang 1TÊN ĐỂ TÀI : MỘT SỐ KINH NGHIỆM THU HÚT HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN ĐỊA LÍ Ở TRƯỜNG THCS TRÍ NANG
A ĐẶT VẤN ĐỀ
I Lí do chọn đề tài:
Có thể nói rằng việc duy trì học sinh tham gia học tập là một trong nhữngvấn đề giáo viên đứng lớp phải quan tâm nhất Mặc dù công việc của giáo viên trênlớp không phải là mua vui cho học sinh, song nhiệm vụ của mọi giáo viên đứng lớp
là lôi kéo học sinh tham gia Trong bối cảnh hiện nay, điều này ngày càng khó bởi
sự có mặt của truyền thông và các trò chơi điện tử Những thứ đó có sự cám dỗ rấtlớn đối với lứa tuổi học sinh THCS, trong đó có học sinh trường THCS Trí Nang
Nhiều người sẽ đặt câu hỏi hoài nghi, một xã khó khăn như Trí Nang thì họcsinh lấy đâu ra điện thoại thông minh để dùng Thực tế đúng là xã Trí Nang cònnghèo, nhưng việc sở hữu những chiếc điện thoại “xịn” lại không hề khó khăn đốivới các em, bằng chứng là trong nửa đầu học kì 1 năm học 2016-2017, rất nhiềuthầy, cô giáo đã tịch thu, khi các em sử dụng trong các giờ học Có lẽ những thiết bịđiện tử đó không quá đắt nên nhiều học sinh dễ dàng sở hữu chúng ,cùng với sựquản lí lỏng lẻo của gia đình nên nhiều học sinh có thể dành thời gian cả ngày đểchơi các trò chơi trên mạng đến quên ăn, quên ngủ và hậu quả là đến lớp với tinhthần bơ phờ mệt mỏi, không còn màng đến những bài học trên lớp Để chấn chỉnhtình hình trên, ban giám hiệu nhà trường đã có cuộc họp khẩn đối với giáo viên vàphụ huynh để đưa ra những biện pháp cứng rắn, vì thế đã ngăn chặn được tình trạngđem điện thoại đến lớp Tuy vậy trong các giờ học vẫn còn rất nhiều học sinh chưachú ý, thường nói chuyện riêng, làm việc riêng hoặc tinh thần uể oải
Vậy làm thế nào để mỗi giờ học, học sinh thấy được sự thú vị, hấp dẫn vàhào hứng tham gia Đây là những trăn trở không chỉ riêng cá nhân tôi mà cả nhữngđồng nghiệp trong trường, bởi đó dường như là tình hình chung chứ không riêng gìmôn học nào Chính những trăn trở đó đã thôi thúc tôi tìm cách thu hút sự chú ýcủa học sinh, để các em cùng tham gia một cách hiệu quả trong mỗi giờ học Vàsau gần một năm học, tôi đã có thêm kinh nghiệm trong việc thu hút học sinh trong
từng bài giảng, xin chia sẽ tới đồng nghiệp: “Một số kinh nghiệm thu hút học sinh trong dạy học môn Địa lí ở trường THCS Trí Nang”
II Mục đích nghiên cứu:
- Tìm ra nguyên nhân khiến học sinh thờ ơ với môn học, từ đó có những giải phápthu hút sự chú ý và tham gia tích cực của học sinh đối với môn học
- Góp phần nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập bộ môn
III Đối tượng nghiên cứu:
- Đối tượng nghiên cứu: Cách thức thu hút sự chú ý và hợp tác của học sinh trongtừng tiết học môn Địa lí ở trường THCS Trí Nang
- Phạm vi nghiên cứu: Học sinh lớp 6,7,8,9 của Trường THCS Trí Nang
IV Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp quan sát: Qua dự giờ thao giảng ở tổ chuyên môn trong nhà trường
- Phương pháp nghiên cứu lý luận
Trang 2- Phương pháp so sánh.
- Phương pháp khảo sát, thống kê, tổng kết kinh nghiệm
B PHẦN NỘI DUNG I.Cơ sở lý luận và thực tễn
1 Cơ sở lí luận
Theo từ điển tiếng Việt: “Thu hút chính là khả năng tạo ra ấn tượng mạnh mẽ
để người khác quan tâm dồn sự chú ý vào.” Trong dạy học việc tạo sự thu hút đốivới học sinh cũng chính là tạo được hứng thú cho học sinh đối với môn học
Khi có hứng thú với một hoạt động nào đó, con người sẽ có cảm giác dễ chịu
và nó là động cơ thúc đẩy con người tham gia tích cực và sáng tạo hơn vào hànhđộng đó Ngược lại nếu không có hứng thú, dù là hành động gì cũng không đem lạikết quả Đối với các hoạt động nhận thức, sáng tạo, hoạt động học tập, khi không
có hứng thú sẽ làm mất đi động cơ, kết quả hoạt động sẽ không cao, thậm chí xuấthiện cảm xúc tiêu cực
Trong bộ sách đổi mới phương pháp dạy học ở tập sách “Đa trí tuệ trong lớphọc” của tác giả Thomas Armstrong (dịch giả: Lê Quang Long ) có viết: “Mục tiêucủa nền giáo dục tiên tiến là mang đến cho học sinh niềm say mê học tập, khát khaođược vươn tới những chân trời mới của tri thức với một niềm tin mãnh liệt rằngmình có thể thực hiện được khát vọng đó Nói cách khác, giáo dục phải đặt trọngtâm vào việc khơi dậy sự say mê học tập, kích thích sự tò mò và sáng tạo của họcsinh để các em có khả năng kiến tạo kiến thức từ những gì nhà trường mang đếncho họ, để họ thực sự thấy rằng mỗi ngày đến trường là một ngày có ích Sự hiệndiện của một nền giáo dục như vậy phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhưng yếu tố quyếtđịnh nhất là vai trò của người thầy Không có học trò sáng tạo nếu không có nhữngngười thầy sáng tạo Người thầy sáng tạo là người biết chia sẻ những vui buồntrong quá trình cùng kiến tạo tri thức, biết hướng dẫn người học phát hiện vấn đề,đặt ra các giả thuyết và so sánh để đánh giá các giả thuyết đó, từ đó chọn ra một giảthuyết thích hợp, sử dụng những kiến thức và hiểu biết tổng hợp từ nhiều môn học
để đưa ra một giải pháp mới cho vấn đề đã biết và cuối cùng biết kiểm nghiệm,đánh giá giải pháp đó” Như vậy những sáng tạo của giáo viên trong quá trình dạyhọc là hết sức quan trọng và cần thiết, vì có sáng tạo mới có thể tìm ra những giảipháp phù hợp cho từng đối tượng học sinh
Không có một công thức chung nào cho hoạt động dạy học hiệu quả Bởi vớimỗi bài dạy, mỗi đối tượng học sinh, cần có cách truyền tải khác nhau Giáo viêncần kết hợp linh hoạt sáng tạo giữa hàng loạt phương pháp dạy học để đáp ứngđược mong muốn của học sinh tại mỗi thời điểm của quá trình dạy học
2 Cơ sở thực tiễn :
Qua 11 năm công tác tại trường THCS Trí Nang, tôi nhận thấy có khá nhiều họcsinh có tố chất, các em có thể đạt được những kết quả học tập cao hơn Nhưng donhiều nguyên nhân khác nhau, những tố chất đó đã không được phát huy, để rồi các
em cũng chỉ học hết lớp 9, hoặc hết cấp 3 mà không thể tiến xa hơn trên con đườnghọc vấn, tôi thấy tiếc cho các em, cho gia đình, cho xã hội và cho cả công sức củanhững người thầy đã dạy dỗ các em
Trang 3Những tháng đầu năm học 2016-2017, có một thực tế đáng buồn, học sinh trongtrường rất lười học Các em không coi trọng việc học, tuy các em có đi học đềuđặn, đầy đủ nhưng thái độ học tập trên lớp lại khá thờ ơ và không muốn tương táccùng giáo viên Không học bài cũ, không chép bài, không giơ tay phát biểu ý kiến,trong giờ học thái độ lơ đãng, nói chuyện riêng là tình trạng phổ biến, làm đauđầu các thầy cô giáo
Để điều tra sự hứng thú đối với việc học môn Địa lí, đầu năm học 2016-2017 tôi
đã đưa ra câu hỏi cho học sinh của 4 lớp (tổng số lớp của toàn trường là 4), kết quảnhư sau:
Lớp Số học sinh Rất thích Thích thườngBình Không thích
Không phátbiểu
- Thư nhất: Cha mẹ các em bị cuốn theo gánh nặng cơm áo gạo tiền, thường đểcon cái ở nhà với ông bà,( thậm chí một mình ) đi làm ăn xa Khi không có cha mẹbên cạnh bảo ban nhắc nhở, các em thường có xu hướng chỉ làm những gì mìnhthích và bỏ mặc những gì mình không thích và dĩ nhiên chơi thì các em thích vàhọc thì không
- Thứ hai: Khi cha mẹ đi làm ăn xa, để tiện liên lạc với con cái, họ đã mua điệnthoại cho con dùng và đó đều là những điện thoại thông minh, có nhiều chức năngkhác ngoài chức năng liên lạc đơn thuần Vậy là các em tha hồ chơi game, lướtfacebook, zalo trên điện thoại mà không ai quản lý, vì thế những gì các em dunhập được từ internet thật sự hại nhiều hơn lợi
- Thư ba: Nhiều gia đình tan vỡ khi vợ hoặc chồng đi làm ăn xa, ảnh hưởng rất lớn đến tâm lí các em
- Thứ tư: Một số học sinh, bị những bạn đã bỏ học rủ rê, lôi kéo, không muốn học
Trang 4mà chỉ muốn đi làm thuê để có tiền tiêu Có em học sinh đã nói với tôi: “Học không
có tiền cô ạ Một ngày đi chặt mía thuê cũng được 50.000 đồng”
- Thứ năm: Nhiều học sinh, học yếu mất kiến thức căn bản, nên chán nản và sợ học
- Thứ sáu: Một nguyên nhân quan trọng chính là từ phía giáo viên Bởi khi tìmhiểu, tôi được học sinh phản ánh lại rằng một số giờ học giáo viên dạy quá tẻ nhạt,khó hiểu và chưa biết được mong muốn của học sinh
Như vậy đối với nguyên nhân thuộc bên ngoài phạm vi nhà trường, thì giáo viênkhông thể tháo gỡ được (những khó khăn về kinh tế của gia đình học sinh), nhưnggiáo viên có thể giúp các em về mặt tinh thần, bằng việc chuyện trò để hiểu và cảmthông, chia sẽ, nhất là giáo viên làm công tác chủ nhiệm Nhưng như thế là chưa
đủ, bởi nhiệm vụ quan trọng của người thầy ngoài dạy “lễ” thì phải dạy “văn”.Muốn dạy “văn” tốt người thầy phải có kiến thức chuyên môn vững vàng, biết cáchtruyền thụ để học sinh bị thu hút và tạo ra sự hứng khởi cho các em trong mỗi giờhọc Có như vậy giáo viên mới tạo được uy tín đối với học sinh và những lờikhuyên của giáo viên lúc này sẽ được học sinh coi trọng hơn
Để thay đổi thái độ học tập của học sinh, bản thân tôi đã phải nhìn nhận lại cáchgiảng dạy của mình và nhận thấy cần thay đổi Kết quả của sự thay đổi đó rất tốt ,mỗi giờ học Địa lí giờ đây được phần lớn học sinh đón nhận một cách tích cực, chủđộng, giờ học thực sự mang lại hứng khởi cho cả cô và trò Đó có thể xem nhưthành quả của một quá trình tìm tòi, đổi mới
II Các giải pháp để giải quyết vấn đề
Tạm gác lại những khó khăn về cơ sở vật chất của nhà trường nói riêng và củagiáo dục vùng cao nói chung Ở đây xin nhấn mạnh đến vai trò của người thầy.Muốn học sinh ham thích môn học trước hết giáo viên phải chuẩn bị một giáo ántốt, sử dụng tối đa những phương tiện cần và có, nội dung phải đảm bảo, môn họcphải đủ tất cả các đối tượng học sinh (giỏi, khá, trung bình, yếu.) Sử dụng linh hoạtcác phương pháp ,truyền đạt kiến thức cô đọng, xúc tích, dễ hiểu Đối với đề tàinày tôi chỉ đi sâu vào cách mà bản thân đã áp dụng để thu hút học sinh tham giatích cực vào mỗi giờ học, muốn có được điều đó giáo viên phải tạo được hứng thútrong từng khâu lên lớp
1 Mở bài.
Phần mở bài tuy đơn giản nhưng nó cũng rất quan trọng Mở bài hấp dẫn sẽ khơigợi sự tò mò, ham học hỏi của học sinh Muốn vậy, mỗi bài học giáo viên nên thiết
kế cách vào bài khác nhau để tránh sự nhàm chán
1.1 Mở bài bằng cách cho học sinh xem video
Khi bài học được mở đầu bằng một video (3-5 phút) có những hình ảnh vô cùngsống động, kèm theo lời thuyết minh dễ hiểu, chắc chắn học sinh sẽ bị lôi cuốnngay lập tức Đặc biệt đối với lứa tuổi học sinh THCS, lại là học sinh vùng núi,nhiều khó khăn, thì những video như thế càng có sức hút đối với các em.Thực tếtrong năm học qua, những bài học mở đầu như thế học sinh đều chăm chú theo dõiđôi lúc các em còn bàn luận với bạn bên cạnh về những gì đang được xem
Ví dụ: Khi dạy bài 47: “ Châu Nam Cực-Châu lục lạnh nhất thế giới” ( Địa lí 7)
Trang 5Trước khi vào bài, học sinh sẽ được xem một đoạn video ( lấy từ Internet) “khámphá châu Nam Cực” dài hơn 3 phút, không có lời thoại, trong đoạn video đó sẽ cóhình ảnh toàn bộ bề mặt lục địa Nam Cực, hình ảnh về những trận bão tuyết, nhữngnúi băng khổng lồ, những chú chim cánh cụt, cá voi xanh Sau khi học sinh xemxong, giáo viên có thể đặt câu hỏi cho các em “ Những hình ảnh vừa rồi đã đưachúng ta đến vùng đất nào trên thế giới vậy các em” Sẽ có hàng chục cánh tay họcsinh giơ lên mong muốn được đưa ra câu trả lời, từ đó giáo viên dẫn dắt để vào bài
“ Những gì các em vừa xem, đã hé lộ phần nào những khắc nghiệt về điều kiện tựnhiên của vùng đất cực nam Trái Đất, vậy thực tế thiên nhiên châu Nam Cực nhưthế nào , bài học hôm nay chúng ta sẽ cùng khám phá”
1.2.Mở bài bằng cách đặt câu hỏi từ chính nội dung bài học
Dựa vào nội dung bài học, giáo viên đặt ra một số câu hỏi cần giải quyết Cách
mở bài này “chân phương” rõ ràng, nhưng nếu giáo viên khéo léo cũng sẽ thu hútđược sự chú ý và tò mò của học sinh
Ví dụ: Bài 8: “ Sự phát triển và phân bố nông nghiệp” (Địa lí 9) Giáo viên có thể
mở bài như sau: Tại sao nói hiện nay, cũng như sau này, không có ngành nào có thểthay thế được sản xuất nông nghiệp Vậy vai trò, đặc điểm phát triển và phân bốcủa ngành nông nghiệp nước ta hiện nay như thế nào Câu hỏi này sẽ lần lượt sáng
tỏ trong bài học hôm nay
1.3 Mở bài bằng phương pháp động não
Dựa vào nội dung của bài, giáo viên, nêu một số câu hỏi, hay một ý tưởng yêucầu học sinh phát biểu ý kiến cá nhân của mình Sau đó giáo viên gom các ý kiếnlại, hướng vào nội dung của bài học để tiến hành bài học
Ví dụ: Bài 2: “ Dân số và gia tăng dân số” ( Địa lí 9)
Giáo viên có thể đặt ra các câu hỏi như:
+ Em nào biết số dân nước ta hiện nay khoảng bao nhiêu, theo em trong tương laiquy mô dân số sẽ biến động như thế nào (gợi ý cho học sinh: tiếp tục tăng nhanhhay ổn định hoặc giảm xuống)
+ Theo em tại sao dân số của một quốc gia, một vùng, một địa phương nào đó lạiluôn biến động
Học sinh lần lượt trả lời và còn tranh luận khá sôi nổi về sự biến động của dân sốquốc gia, một vùng hay một địa phương Sau khi học sinh trả lời, giáo viên đưa ranhận xét chung và dẫn dắt vào nội dung bài học
1.4.Mở bài bằng cách sử dụng kiến thức liên môn.
Môn Địa lí có mối liên hệ với nội dung của nhiều môn học khác, vì vậy giáo viên
có thế sử dụng kiến thức của các môn học khác để đi vào bài mới
- Sử dụng kiến thức văn học để vào bài:
Ví dụ bài 24: “Vùng biển Việt Nam” (Địa lí 8)
Giáo viên có thể dẫn dắt: Theo truyền thuyết xưa, đồng bào ta xưa kia được mẹ
Âu Cơ sinh ra từ bọc 100 trứng, sau đó 50 người con theo mẹ lên núi, 50 người contheo cha xuống biển mở rộng không gian nước ta cả về vùng đất, vùng trời, vùngbiển Trong các bài học trước, cô trò ta đã tìm hiểu về vùng đất, vùng trời của tổquốc Bài học hôm nay sẽ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về vùng biển nước ta cũng nhưvai trò của biển đảo đối với sự phát triển kinh tế-xã hội đất nước
Trang 6- Sử dụng kiến thức lịch sử để vào bài
Ví dụ bài 24: “ Biển và đại dương” ( Địa lí 6)
Giáo viên có thể hỏi học sinh, Ngô Quyền đánh thắng quân Nam Hán vào năm nào
và bằng cách nào Sau khi học sinh trả lời, giáo viên dẫn dắt vào bài học: “ Nhưvậy Ngô Quyền đã biết lợi dụng sự lên xuống của thủy triều và làm cho tàu thuyềncủa giặc mắc cạn và bại trận Thủy triều chính là một trong ba vận động của nướcbiển và đại dương, sự vận động của thủy triều có cơ chế như thế nào, nước biển vàđại dương còn có những vận động nào khác, bài học hôm nay sẽ cho chúng ta câutrả lời đầy đủ
2 Trong quá trình truyền tải nội dung bài học.
Trong mỗi bài học: cần chọn kiến thức cơ bản, xác định được nội dung trọng tâm,trình bày bài học một cách trực quan, sinh động, sử dụng nhiều phương pháp hấpdẫn, phát huy tính tích cực, tự giác của học sinh, hướng đến dạy học cá thể, sử dụngkiến thức liên môn để giải quyết vấn đề, giúp học sinh vận dụng kiến thức để giảiquyết các vấn đề thực tế, qua đó rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh
2.1 Chọn kiến thức cơ bản của bài học
Đây là điều tưởng như đơn giản nhưng không phải ai cũng làm được Bởi giáoviên thường không muốn bỏ sót nội dung nào trong bài học Điều này làm học sinhcảm thấy quá tải, cảm thấy mệt mỏi, chán học
Trong bài học, chúng ta nên xác định rõ nội dung cơ bản, trọng tâm, những kiếnthức khó để xoáy sâu vào giải quyết vấn đề Đối với những nội dung không quákhó, giáo viên có thể lướt nhanh Thời gian còn lại, chúng ta cần mở rộng vấn đề,dành thời gian cho học sinh hoạt động, trình bày suy nghĩ, sử dụng kiến thức củabài học để giải quyết các vấn đề thực tế Qua đó giáo viên vừa đánh giá được họcsinh đã hiểu bài đến đâu và có tác động kịp thời vừa cho các em cơ hội lấy điểmmiệng hoặc điểm cộng trên lớp
2.2 Sắp xếp lại cấu trúc bài dạy trên lớp, để làm nổi bật các kiến thức trong hệ thống bài học
Việc chọn lọc kiến thức cơ bản của bài dạy, có thể gắn với việc sắp xếp lại cấu trúccủa bài học để làm nổi bật các mối liên hệ giữa các hợp phần kiến thức của bài, từ
đó làm rõ thêm trọng tâm, trọng điểm của bài Việc làm này thật sự vần thiết, tuynhiên không phải bài nào cũng tiến hành được
Ví dụ bài 47: Châu Nam Cực- Châu lục lạnh nhất thế giới (Địa lí 7)
Theo cấu trúc bài học trong sách giáo khoa, bài này gồm 2 mục
1 Khí hậu
2 Vài nét về lịch sử khám phá và nghiên cứu
Giáo viên có thể thay đổi lại cấu trúc như sau
1 Khái quát về tự nhiên.
Trang 7Như vậy các đơn vị kiến thức của bài học sẽ rõ ràng hơn mà vẫn đảm bảo nhữngkiến thức trọng tâm.
2.3 Sử dụng kiến thức liên môn trong quá trình truyền tải nội dung bài học.
Đây là điều rất cần thiết, rất quan trọng Bởi sử dụng kiến thức liên môn tronggiảng dạy sẽ làm cho bài học có chiều sâu, có ý nghĩa thực tiễn rõ rệt, khiến bài họchấp dẫn hơn Đặc biệt từ xưa đến nay, phần lớn phụ huynh và học sinh quan niệm:Địa lí là môn phụ, môn học bài, đơn giản Do đó vị trí của giáo viên trong lòng các
em học sinh cũng chưa thực sự được coi trọng Đây cũng là một trong những lí dokhiến học sinh xem nhẹ và mất hứng thú khi học
Do đó sử dụng kiến thức liên môn trong quá trình dạy học, chúng ta đã cho họcsinh một cái nhìn khác, chúng phần nào “thần tượng” giáo viên bởi thầy cô mình cókiến thức thật sâu rộng, chúng thấy Địa lí không chỉ có lí thuyết xuông, đơn giản,học Địa lí không chỉ học để biết, để kiểm tra thi cử mà sử dụng kiến thức Địa lí với
sự hỗ trợ đắc lực của các môn học khác, giúp các em nắm chắc kiến thức của nhiềumôn học, có thể sử dụng kiến thức liên môn để giải quyết nhiều vấn đề thực tế Vấn đề này cũng được nhiều giáo viên nghiên cứu, tuy nhiên tôi thấy, bên cạnhnhững kiến thức liên môn thể hiện rõ ở một số bài học, giáo viên nào cũng có thểnhận biết, thì mỗi giáo viên lại có những nghiên cứu, sáng tạo riêng Do đó trong đềtài của mình, tôi xin trình bày một số kiến thức liên môn mà bản thân đã nghiêncứu và đã áp dụng trong quá trình giảng dạy, tạo được sức hút đối với học sinh
a Tích hợp kiến thức Văn học
* Ca dao, tục ngữ
Những bài học về Địa lí sẽ trở nên sinh động và học sinh được khắc sâu hơn kiếnthức về khoa học Địa lí bằng cách lồng ghép, đưa tục ngữ, ca dao, dân ca ViệtNam Không những vậy việc lồng ghép ca dao, tục ngữ, dân ca còn có ý nghĩa sâusắc, góp phần hình thành nhân cách tốt đẹp cho học sinh Các em biết tiếp thu cóchọn lọc tinh hoa tiên tiến của thế giới, đồng thời phải biết kế thừa nét văn hóa độcđáo, giàu bản sắc của dân tộc trong mỗi bài học
Ví dụ bài 32: “ Các mùa khí hậu và thời tiết ở nước ta” ( Địa lí 8)
Giáo viên có thể sử dụng các câu
“ Cơn đàng đông vừa trông vừa chạyCơn đàng nam vừa làm vừa chơiCơn đàng bắc đổ thóc ra phơi”
Giải thích ý nghĩa: Vào tháng 7, mùa hè của nửa cầu Bắc (Việt Nam), nhiệt độ
không khí ở trên bề mặt lục địa cao nên hình thành khu áp thấp hút gió (khối khíẩm) từ Thái Bình Dương vào, gây nên những trận mưa lớn, cùng với sự xuất hiệncủa các khí áp thấp nên gây mưa bão ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Nên trong dângian mới có câu:
“ Cơn đàng đông vừa trông vừa chạy”
Nhưng nếu thấy: “ Cơn đàng nam vừa làm vừa chơi”
Hay: “ Cơn đàng bắc lấy thóc ra phơi”
Do ảnh hưởng của địa hình: Dãy Hoàng Liên Sơn ở Bắc Bộ, dãy Trường Sơn Bắc ởBắc Trung Bộ, nên khi có gió Tây Nam (gió nam), chỉ gây mưa ở Nam Bộ và TâyNguyên Còn ở vùng đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung Bộ và ven biển Nam Trung
Trang 8Bộ không có mưa Tương tự “ Cơn đàng bắc….” là ảnh hưởng của khối khí ôn đới,xuất phát từ cao áp lục địa (Xibia), tính chất khô và lạnh nên không gây mưa.
Ca dao, tục ngữ được sử dụng trong nhiều tình huống: Có thể dùng để gợi mở,cho học sinh, củng cố kiến thức để học sinh khắc sâu và dễ nhớ Có thể dùng đểkiểm tra bài cũ, kiềm tra định kì Hoặc nhằm nâng cao kĩ năng học đi đôi với hànhcủa học sinh, giáo viên có thể yêu cầu học sinh sưu tầm thêm những câu ca dao, tụcngữ có liên quan, ý nghĩa gần tương tự như câu ca dao mà giáo viên vừa cung cấp
* Sử dụng thơ trong dạy học Địa lí
- Ví dụ Khi dạy bài 42: “ Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ” ( Địa lí 8), để học sinh
cảm nhận được độ cao, sự chia cắt mạnh của vùng núi Tây Bắc, ngoài việc sử dụnghình ảnh, ta có thể sử dụng các câu thơ trong bài “ Tây Tiến” của Quang Dũng:
“ Dốc lên khúc khuỷu, dốc thăm thẳmHeo hút cồn mây súng ngửi trờiNgàn thước lên cao, ngàn thước xuống”
b Tích hợp kiến thức môn Toán
Kiến thức môn Toán được lồng ghép vào môn Địa lí, thông thường chỉ ở mứctính toán cơ bản, không quá khó, không gây căng thẳng cho học sinh
- Đối với lớp 6: Sử dụng kiến thức Toán để tính giờ, tính tỉ lệ bản đồ, tính lượngmưa, nhiệt độ trung bình tháng-năm, tính biên độ nhiệt, tính độ cao tương đối và độcao tuyệt đối của núi
- Đối với lớp 7: Sử dụng kiến thức Toán để tính mật độ dân số, tính thu nhập bìnhquân đầu người, sản lượng bình quân đầu người Vẽ biểu đồ Nhận xét bảng số liệu
- Đối với lớp 8: Sử dụng kiến thức Toán để tính tỉ trọng của các ngành trong cơ cấuGDP Tỉ lệ che phủ rừng.Tỉ lệ xuất siêu, nhập siêu Vẽ biểu đồ.Nhận xét bảng sốliệu
- Đối với lớp 9: Sử dụng kiến thức Toán đã được học trong chương trình Địa lí6,7,8 nhưng vận dụng ở mức độ thường xuyên hơn
c Tích hợp kiến thức môn Hóa
Giáo viên vận dụng những kiến thức về Hóa học để giải thích sự tạo thành ôzôn, sựtạo thành các hang động cacxtơ, mưa axit, màu sắc của đất feralit, hiện tượng đáong hóa…
Ví dụ Bài 17: “Lớp vỏ khí” ( Địa lí 6)
Khi tìm hiểu về cấu tạo của các tầng khí quyển, trong tầng bình lưu có lớp ôzôn,giáo viên vận dụng kiến thức hóa học để giải thích sự thành tạo ôzôn: Các tia tửngoại và các điện tích, tách phân tử ô xi thành các nguyên tử ôxi, các nguyên tử nàylại kết hợp với các phân tử ô xi khác tạo thành ôzôn
O2 = O +OO2 + O= O3 Sau đó giáo viên có thể nói về vai trò của tầng ôzôn đối với sự sống trên Trái Đất
và liên hệ hiện nay tầng ôzôn đã bị thủng, điều đó đe dọa đến cuộc sống trên TráiĐất như thế nào Từ đó yêu cầu học sinh phân tích nguyên nhân và đưa ra giải pháp Địa hình Cácxtơ học sinh được biết đến từ lớp 6- qua bài 13: “Địa hình bề mặtTrái Đất”, lên đến lớp 7,8,9 học sinh vẫn bắt gặp dạng địa hình này ở mật số bài
Trang 9học khác, vì vậy ngay từ lớp 6, giáo viên có thể giải thích cho các em về cơ chếhình thành địa hình Cácxtơ và tiếp tục nhắc lại ở các lớp sau.
d Tích hợp môn Lịch sử
Địa lí và Lịch sử có mối liên hệ rất gần gũi, vì vậy rất nhiều bài trong chươngtrình Địa lí THCS có thể tích hợp kiến thức Lịch sử
Ví dụ bài 49: “Dân cư và kinh tế châu Đại Dương” (Địa lí 7)
Khi tìm hiểu về dân cư châu Đại Dương, học sinh nhận thấy người nhập cư chiếmtới 80% dân số, người bản địa chỉ chiếm 20%, vì sao tỉ lệ người nhập cư lại nhiềuđến thế Giáo viên cần dùng kiến thức lịch sử để đề cập đến quá trình người Anh
và người các nước châu Âu khác đến Ô-xtrây-li-a từ cuối thế kỉ XVIII đến đầu thế
kỉ XIX, họ tiêu diệt phần lớn thổ dân địa phương để chiếm cứ đất đai, làm số dânbản địa giảm đi nhanh chóng
Hay khi học Địa lí các vùng kinh tế trong chương trình Địa lí lớp 9, tìm hiểu vềđặc điểm dân cư các vùng, giáo viên nên liên hệ đến lịch sử dựng nước và giữ nướccủa dân tộc, đặc biệt là hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mĩ trong thế kỉ XX, đểthấy tinh thần yêu nước, đoàn kết, sự hy sinh lớn lao cho độc lập dân tộc… củanhân dân trên khắp mọi miền đất nước Và khi nhắc đến chiến khu Việt Bắc, rừngTrường Sơn, địa đạo Củ Chi, Côn Đảo….là học sinh lại thấy tự hào, thấy cần cótrách nhiệm với máu của cha ông đã đổ xuống cho độc lập hôm nay
e Tích hợp môn Sinh học
Những hiểu biết về thành phần loài, kiểu hệ sinh thái, gen di truyền ….bên lĩnhvực sinh học sẽ được vận dụng khá nhiều trong môn Địa lí
Ví dụ bài 37: “Đặc điểm sinh vật Việt Nam” ( Địa lí 8)
Khi đề cập đến sự đa dạng về kiểu gen di truyền của sinh vật Việt Nam, giáo viên
có thể đưa hình ảnh một số giống loài mới được lai tạo, dựa trên cơ sở của sự đadạng về kiểu gen di truyền, để bài học thêm lôi cuốnNhư vậy có thể thấy môn Địa lí có mối liên hệ với rất nhiều môn học khác nhau,Giáo viên phải không ngừng trau dồi học hỏi để nâng tầm hiểu biết, từ đó vận dụngcác kiến thức của những môn học khác một cách khoa học, lôi cuốnNgoài ra vấn đề bảo vệ môi trường, biển đảo hiện nay mang tính thời sự vì vậy tíchhợp bảo vệ môi trường, biển đảo cũng được lồng ghép xuyên suốt trong chươngtrình Địa lí phổ thông
2.4 Một số thủ thuật khác thu hút sự chú ý của học sinh
a Sử dụng trò chơi để khai thác kiến thức trọng tâm
Có nhiều loại trò chơi có thể được sử dụng để thu hút sự tham gia của học sinh.Các trò chơi kích thích sự chú ý, bởi chúng chứa đựng các thông tin khuyết Cầnlưu ý, các trò chơi nên tập trung vào kiến thức học để học sinh thể hiện các hìnhthức của ôn lại Những bài ôn tập, hoặc phần củng cố bài học rất phù hợp với hìnhthức này Trong phạm vi đề tài này tôi xin giới thiệu 2 trong số các trò chơi mà tôi
đã áp dụng
* Trò chơi: Câu hỏi là gì
Trước hết giáo viên cần tạo ra một ma trận ( các ma trận này nên làm trên phầnmềm Power Poirt) trong đó có các chủ đề, các chủ đề này sẽ được che khuất bằngnhững hình ảnh, mỗi chủ đề có thể có nhiều đơn vị kiến thức mà học sinh cần đặt
Trang 10câu hỏi để làm sáng tỏ đơn vị kiến thức đó Học sinh sẽ làm sáng tỏ các đơn vị kiếnthức đó bằng cách đặt những câu hỏi có từ “gì”
Ví dụ: Bài 12 “ Tác động của nội lực và ngoại lực trong việc hình thành địa hình bề
Chẳng hạn khi học sinh chọn hoa hồng, nằm trong chủ đề nội lực, sẽ xuất
hiện từ động đất Vậy học sinh có thể đặt những câu hỏi gì cho từ động đất Một số
câu hỏi phù hợp với nội dung bài học như:
“ Cái gì được đo bằng độ Richte”?, Cái gì gây ra những trận sóng thần”
“Cái gì gây ra hiện tượng rung chuyển các lớp đất đá gần mặt đất, rung lắc, sập nhàcửa, cầu cống ”?
Và như vậy các ô tiếp theo, kiến thức cũng được làm sáng tỏ bằng việc đặt câuhỏi là gì
* Trò chơi: Nói thật nhiều trong một phút
Trò chơi này được chơi theo đội, số thành viên trong mỗi đội có thể từ 5-8người Mỗi đội sẽ được nhận một danh sách có hàng loạt các từ, các từ này đều cóliên quan đến một chủ đề nhất định Mỗi đội sẽ cử một người lên nhận danh sách( những thành viên khác trong đội sẽ không biết các từ trong danh sách đó) Trongthời gian một phút, nhiệm vụ của người cầm danh sách này là phải diễn đạt làm sao
để các thành viên trong đội nói đúng càng nhiều các từ trong danh sách này càngtốt Lưu ý người cầm danh sách được phép nói bất kì điều gì về các từ đó, nhưngkhông được dùng bất kì từ nào có tên trong danh trong danh sách của chủ đề đó đểgợi ý Sau một phút đội nào nói được nhiều từ nhất sẽ là đội thắng
Trang 11Ví dụ: Khi ôn tập về chủ đề đặc điểm dân cư nước ta, (Địa lí 9) giáo viên có thể
lên danh sách các từ về chủ đề đó như sau
Danh sách nói thật
nhiều trong một phút
Danh sách nói thậtnhiều trong một phútChủ đề:Dân cư- Đội 2 Chủ đề:Dân cư- Đội 3
Dân số già Trên độ tuổi lao động
Cơ cấu dân số Dân số phụ thuộc
Tỉ số giới tính Phân bố dân cư
Bùng nổ dân số Tháp dân số
Trong độ tuổi lao động Cơ cấu dân số vàng
Chẳng hạn khi đội 1 muốn gợi ý cho đồng đội nói được từ dân số, học sinh có
thể nói: Cái gì của nước ta đứng thứ 3 khu vực Đông Nam Á, thứ 8 Châu Á và thứ
14 thế giới Như vậy đồng đội trả lời được ngay đó là số dân
Muốn gợi ý từ mật độ dân số, học sinh có thể hỏi, “cái gì được tính bằng đơn vị
người/ km2” Và với cách thức tương tự để gọi đúng các từ tiếp theo mà khôngphạm luật
b.Tạo cơ hội cho học sinh nói về mình.
Phần lớn mọi người đều muốn được nói về mình và những điều mình quan tâm.Một thủ thuật đơn giản để thu hút học sinh tham gia và làm tăng mức nhiệt huyếtcủa họ là tạo ra các tình huống cho phép họ nói về những điều mình quan tâm Đây
là cách để kiểm tra mức độ nắm bắt kiến thức của học sinh đến đâu, nhưng quantrọng hơn, chúng cho phép học sinh thảo luận điều gì đó về sở thích cá nhân và đâycũng là cơ hội để giáo viên tìm hiểu về các cá nhân học sinh, từ đó tạo ra sự gần gũigiữa giáo viên và học sinh
Ví dụ: Sau bài 15: “ Thương mại và du lịch” ( Địa lí 9)
Giáo viên sẽ đặt câu hỏi: “ Bạn nào muốn trở thành hướng dẫn viên du lịch?” Sẽ
có khoảng 4- 5 cánh ta giơ lên Sau đó giáo viên có thể yêu cầu học sinh đóng vai
là một hướng dẫn viên du lịch, giới thiệu cho du khách về cảnh đẹp địa phương.Đối với Lang Chánh thì học sinh có thể chọn thác Ma Hao, chùa Mèo, hoặc bất kìđịa danh nào đẹp để giới thiệu cho du khách
c Cung cấp thông tin khác thường
Thông tin khác thường là hình thức của sự khuyết thông tin Mặc dù nhữngthông tin này ít có giá trị thực tế, song chúng có xu hướng thu hút sự chú ý của
Tỉ lệ gia tăng tự nhiên
Dưới độ tuổi lao động
Dân số trẻ
Trang 12người khác Giáo viên có thể cung cấp một cách hệ thống những thông tin thú vịliên quan tới chủ đề trong một bài dạy
Ví dụ: Khi dạy bài 1: “Vị trí, hình dạng và kích thước của Trái Đất” (Địa lí 6)
Giáo viên có thể cung cấp một số thông tin như:
- Trái Đất là hành tinh duy nhất không được đặt tên theo các vị thần Hy Lạp
- Vệ nữ ( sao Kim) là hành tinh duy nhất trong hệ Mặt Trời quay quanh trục theochiều từ Đông sang Tây, ngược lại so với chiều quay của tất cả các hành tinh khác
- Mất 8 phút thì ánh sáng Mặt Trời mới tới được Trái Đất
Tất nhiên giáo viên phải lựa chọn thời điểm phù hợp trong bài giảng để đưa ranhững thông tin thú vị đó và giáo viên không phải là người duy nhất có thể cungcấp những thông tin khác thường Học sinh cũng có thể được đề nghị đem lạinhững thông tin thú vị về chủ đề của tiết học hoặc bài học Vào đầu mỗi tiết học,thời gian có thể được dành cho học sinh kể về những thông tin mà họ tìm được.Nếu học sinh đã được phân về các nhóm, trách nhiệm đem lại thông tin thú vị cóthể luân chuyển giữa các nhóm theo từng tuần
d Sử dụng giọng điệu và cử chỉ trong quá trình lên lớp
Nếu một giáo viên lên lớp giảng dạy trong suốt một tiết học mà giọng giảng cứđều đều, không có những đoạn xuống giọng hay lên giọng nhấn mạnh, cử chỉ đơngiản chỉ di chuyển từ bàn giáo viên ra bục giảng để ghi chép, thì ôi thôi tiết học đóchắc chắn đang ru ngủ cho học sinh (bản thân tôi đã từng được trải nghiệm cảmgiác này khi là học sinh)
Khi giảng giáo viên nên thể hiện sự sôi nổi và nhiệt tình đối với nội dung Một
sự trình bày sôi nổi sẽ bắt đầu với một phát biểu định hướng về tầm quan trọng củathông điệp
Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh cách vẽ biểu đồ (hình tròn chẳng hạn), giáo viên có
thể nói: “ Cô sẽ chỉ cho các em thấy làm thế nào để chia tỉ lệ biểu đồ một cáchchính xác nhất- bây giờ các em hãy tập trung để hiểu được những bước này nhé.”Sau đó nội dung sẽ được trình bày bằng các thủ thuật đã biết, bằng cả dùng lời vàkhông dùng lời Một sự trình bày rõ ràng từng bước một, trong đó các từ then chốtđược nhấn mạnh, những đoạn lên giọng, xuống giọng bất thường hoặc những cửchỉ đôi chút cường điệu nhằm thu hút sự tập trung vào các thuật ngữ then chốt hoặccác bước của trình tự Quan sát chăm chú tất cả học sinh sau mỗi bước để pháthiện dấu hiệu của sự hiểu và chưa hiểu, để bất kỳ học sinh nào có thắc mắc thì hỏingay, hoặc chính giáo viên có thể hỏi lại học sinh xem các em còn chưa rõ ở bướcnào để làm sáng tỏ hơn bước đó cho học sinh
e Một chút hài hước để giảm căng thẳng
Một giáo viên có óc hài hước, cũng thường là những giáo viên xử lí các tìnhhuống sư phạm rất khéo léo, làm học sinh như được giải tỏa những căng thẳng, mệtmỏi đang bủa vây và sẽ lôi kéo được học sinh trở lại với bài học một cách nhẹnhàng thoải mái, chứ không phải trở lại bài học với cảm giác bó buộc, nặng nề
Ví dụ: Khi tôi dạy Địa lí lớp 9, có một học sinh nam nằm ngủ trong lớp, lớp thì
tương đối ồn (có lẻ do tiết 5 nên tinh thần các em có phần uể oải), tôi liền đứng ragiữa bục giảng đưa tay lên miệng ra hiệu im lặng sau đó nói: “Các bạn trật tự nào,kẻo làm ảnh hưởng đến giấc ngủ của bạn A” cả lớp nhìn về phía em A và phá lên