SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THƯỜNG XUÂN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH HÌNH THÀNH KỸ NĂNG VẼ VÀ NHẬN XÉT BIỂU ĐỒ MÔN ĐỊA LÍ LỚP 9 Ở TRƯỜNG THCS
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THƯỜNG XUÂN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
HƯỚNG DẪN HỌC SINH HÌNH THÀNH KỸ NĂNG
VẼ VÀ NHẬN XÉT BIỂU ĐỒ MÔN ĐỊA LÍ LỚP 9
Ở TRƯỜNG THCS LUẬN THÀNH, HUYỆN THƯỜNG XUÂN
Người thực hiện: Hà Thị Tuyết
Trang 2MỤC LỤC
Trang
1 Mở đầu 3
1.1 Lí do chọn đề tài 3
1.2 Mục đích nghiên cứu 3
1.3 Đối tượng nghiên cứu 3
1.4 Phương pháp nghiên cứu 4
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 4
2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 4
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 4
2.3 Các giải pháp được sử dụng để giải quyết vấn đề 5
2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 19
3 Kết luận, kiến nghị 20
3.1 Kết luận 20
3.2 Kiến nghị 20
* Tài liệu tham khảo 22
Trang 31 Mở đầu
1 1 Lý do chọn đề tài.
Trong dạy học Địa lí theo phương pháp dạy học tích cực hiện nay, việc rènluyện kỹ năng địa lí cho học sinh là việc rất cần thiết không thể thiếu được cho mỗibài học, tiết học và xuyên suốt toàn bộ chương trình dạy và học Địa lí ở các cấphọc đặc biệt là cấp Trung học cơ sở (THCS )
Việc rèn luyện kỹ năng địa lí tốt cho các em học sinh chủ động nắm bắtkiến thức, hiểu bài sâu hơn, phát huy được trí thông minh sáng tạo và hình thànhphương pháp học tập bộ môn tốt hơn
Kỹ năng địa lí trong đó có kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ là một yêu cầu rấtquan trọng của việc học tập môn Địa lí Vì vậy, các đề kiểm tra, đề thi học sinhgiỏi môn Địa lí đều có hai phần lí thuyết và thực hành Trong đó phần thực hànhthường có những bài tập về vẽ và nhận xét biểu đồ chiếm khoảng 30-35% tổng sốđiểm Hiện nay trong chương trình đổi mới của sách giáo khoa Địa lí 9 gồm có 52tiết học thì có 11 tiết thực hành trong đó có 6 tiết vẽ biểu đồ và có khoảng 13 bàitập về rèn luyện kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ sau các bài học của học sinh trongphần câu hỏi và bài tập ở sách giáo khoa Điều đó chứng tỏ rằng bộ môn Địa líhiện nay không chỉ chú trọng cho việc cung cấp cho học sinh những kiến thức líthuyết mà còn giúp các em rèn luyện những kỹ năng địa lí cần thiết, đặc biệt như
kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ Bởi thông qua biểu đồ các em đã thể hiện đượcmối liên hệ giữa các đối tượng địa lí đã học, thấy được tình hình, xu hướng pháttriển của các đối tượng địa lí, hoặc từ biểu đồ đã vẽ các em có thể phân tích, nhậnxét, phát hiện, tìm tòi thêm nội dung kiến thức mới trên cơ sở kiến thức của bàihọc Tuy vậy với nhiều em học sinh lớp 9 hiện nay, kỹ năng vẽ biểu đồ còn rất yếuhoặc kỹ năng này vẫn chưa được các em coi trọng Chính vì vậy, bản thân tôi làmột giáo viên giảng dạy môn Địa lí, tôi rất quan tâm đến việc củng cố, rèn luyện
kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ cho học sinh Từ đó giúp các em thực hiện kỹ năngnày ngày càng tốt hơn, đặc biệt các em tham gia đội tuyển học sinh giỏi địa lí
Từ kinh nghiệm bản thân qua nhiều năm giảng dạy Địa lí, kết hợp với việc
nghiên cứu các tài liệu, tôi chọn đề tài “Hướng dẫn học sinh hình thành kỹ năng
vẽ và nhận xét biểu đồ môn Địa lí lớp 9 ở trường THCS Luận Thành -Thường Xuân”để nghiên cứu và đúc rút kinh nghiệm
1 2 Mục đích nghiên cứu.
Việc nghiên cứu đề tài này nhằm góp phần nâng cao rèn luyện kỹ năng vẽ vànhận xét biểu đồ cho học sinh giúp học sinh thực hành kỹ năng địa lí tốt hơn Đây
là cơ sở tốt để các em học lên THPT
1 3 Đối tượng nghiên cứu.
Rèn luyện kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ Địa lí lớp 9 cho học sinh
Trang 41.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- Phương pháp so sánh, đối chứng
- Phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp
2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm
2 1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
Để giảng dạy địa lí theo phương pháp dạy học tích cực thì việc rèn luyện kỹnăng biểu đồ cho học sinh là một việc rất quan trọng, đặc biệt đối với học sinh lớp
9 vì biểu đồ có chứa đựng nhiều nội dung kiến thức mà kênh chữ không biểu hiệnhết Rèn luyện kỹ năng biểu đồ địa lí cho học sinh lớp 9 giúp các em hiểu và nắmbắt kiến thức một cách có hiệu quả hơn, chủ động hơn, nhớ kiến thức lâu hơn Bêncạnh đó, còn rèn cho học sinh khả năng tư duy logic, kỹ năng so sánh các đốitượng địa lí và rèn cho học sinh tính tỉ mỉ, cẩn thận, chính xác trong việc học Địa
lí từ đó giúp các em yêu thích bộ môn hơn, say mê nghiên cứu khoa học Địa lí
Việc rèn luyện kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồ địa lí cho học sinh lớp 9 còn
có khả năng bồi dưỡng cho học sinh thế giới quan duy vật biện chứng, bồi dưỡngnăng lực tự học, tự nghiên cứu cho học sinh giúp cho bộ môn Địa lí bớt khô cứng.Đồng thời giúp người thầy có điều kiện để phối hợp nhiều phương pháp dạy học vàcác hình thức dạy học đa dạng, hiệu quả hơn, nâng cao khả năng tư duy và khảnăng độc lập sáng tạo của học sinh Dựa vào biểu đồ người thầy có thể nêu ranhững vấn đề cho học sinh suy nghĩ, nhận thức, phát triển tư duy địa lí và khai thácnhững nét đặc trưng quan trọng của Địa lí
Khi hướng dẫn học sinh hình thành kỹ năng biểu đồ tốt thì những con số,những cột, đường, miền… không còn bị khô cứng mà trở nên sống động giúp họcsinh có thể phán đoán, suy xét sự phát triển hoặc không phát triển của một ngành,một lĩnh vực Địa lí hoặc cả một nền kinh tế của một đất nước
2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
Đối với nhà trường hiện nay, cơ sở vật chất và trang thiết bị nhà trườngtương đối đầy đủ, rất thuận lợi cho giáo viên khi lựa chọn và vận dụng các phươngpháp giảng dạy tích cực Đặc biệt chú trọng đến đặc trưng của môn Địa lí là sửdụng biểu đồ, bản đồ để khai thác kiến thức Tuy nhiên ở một số bài học đồ dùngdạy học vẫn chưa đáp ứng được quá trình dạy học
Đối với giáo viên có trình độ chuyên môn và kinh nghiệm trong giảng dạy.Tuy vậy trường chỉ có 1 giáo viên dạy Địa lí nên khó trao đổi về chuyên môn vànghiệp vụ, giáo viên trong quá trình giảng dạy chưa thu hút được học sinh, nặng vềtruyền đạt kiến thức
Đối với học sinh trong những năm gần đây, việc học môn Địa lí cũng đượcnhiều học sinh và gia đình quan tâm như mua đủ các phương tiện và đồ dùng để
Trang 5phục vụ đắc lực cho việc học tập, tích cực chủ động cho việc phát hiện các kiếnthức, có ý thức tự giác làm bài tập và chuẩn bị bài mới Và điều quan trọng hơn cả
là học sinh cũng làm quen với vẽ và nhận xét biểu đồ Tuy nhiên việc học tập củahọc sinh vẫn còn những tồn tại sau:
- Một số học sinh còn lười học, thiếu tính tích cực chủ động trong học tậpnên chưa nắm chắc được kiến thức
- Một số học sinh lại không chịu khó trong làm bài tập ở nhà, thậm chí các
em còn mượn vở bài tập để chép lại một cách thụ động, trong khi vở bài tập củamình đã có một số bài hướng dẫn cách vẽ biểu đồ
- Một số học sinh yếu kỹ năng xử lí số liệu từ tuyệt đối sang tương đối để vẽbiểu đồ chưa thành thạo, kỹ năng vẽ chia tỉ lệ chưa chính xác
Vì vậy kết quả học tập của học sinh trước khi áp dụng đề tài này:(Năm học:2014-2015)
2 3 Các giải pháp được sử dụng để giải quyết vấn đề
Trong việc học tập Địa lí có rất nhiều loại biểu đồ nhưng trong nội dung đềtài này tôi chỉ xin nêu ra các bước hướng dẫn rèn kỹ năng biểu đồ trong nội dungchương trình địa lý lớp 9 THCS mà Bộ giáo dục đã ban hành như: Biểu đồ đường,biểu đồ cột, biểu đồ thanh ngang, biểu đồ kết hợp giữa cột và đường, biểu đồ tròn,biểu đồ miền
2.3.1 Các bước rèn kỹ năng chung từ biểu đồ
- Rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ:
+ Trước khi vẽ biểu đồ cần viết tên biểu đồ một cách chính xác
+ Vẽ trục tọa độ: Trục dọc biểu thị đối tượng địa lí nào? Trục ngang biểu thị đốitượng địa lí nào?
+ Dựa vào trục dọc và trục ngang để biểu thị các đối tượng địa lí dưới dạngđường, cột, miền…theo yêu cầu của đề bài
+ Vẽ biểu đồ xong cần chú ý chú giải cho biểu đồ
- Nhận xét:
+ Sự tăng (giảm) đối với biểu đồ đường
+ Sự giảm (tăng) đối với biểu đồ cột, so sánh giữa các cột
+ Biểu đồ tròn cần nhận xét độ lớn (nhỏ) của hình quạt, nếu biểu đồ nhiều hìnhtròn thì nhận xét tăng (giảm) của đối tượng địa lí
+ Biểu đồ miền thì nhận xét theo hàng ngang, rồi đến hàng dọc
Trang 62.3.2.1 Biểu đồ đồ thị (còn gọi là biểu đồ đường hay đường biểu diễn)
- Cách vẽ biểu đồ :
* Vẽ trục tọa độ :
- Trục tung thể hiện đơn vị
- Trục hoành biểu thị thời gian (cần chính xác cao)
* Đường biểu diễn là đường nối các tọa độ đã được xác định bởi trục thời gian vàtrục đơn vị (Chấm như xác định tọa độ điểm A, điểm B trong toán học nhưngkhông có chấm ngang từ trục đến điểm A hay điểm B như trong toán học)
Chú ý : Chỉ nên chấm nhẹ (Không đậm, không to quá, và trên hoặc dưới các chấm
ghi giá trị của từng năm tương ứng (ghi số)).
+ Ghi tên biểu đồ: Có thể trên hay dưới biểu đồ đều được nhưng nên ghi trên biểu
đồ để không bị quên
+ Nếu có hai đường biểu đồ trở lên, phải vẽ hai đường phân biệt (vẽ nhánh khácnhau) và có ghi chú theo đúng thứ tự đề bài giao cho
- Cách nhận xét, giải thích:
+ Trường hợp biểu đồ chỉ có một đường:
So sánh số liệu năm đầu và năm cuối có trong bảng số liệu để trả lời câu hỏi:Đối tượng cần nghiên cứu tăng hay giảm? Nếu tăng (giảm) thì tăng (giảm) baonhiêu? (Lấy số liệu năm cuối trừ đi số liệu năm đầu hoặc chia xem gấp bao nhiêulần)
Xem đường biểu diễn đi lên (tăng) có liên tục hay không liên tục (năm nàokhông liên tục) Nếu liên tục thì giai đoạn nào tăng nhanh, giai đoạn nào tăngchậm Nếu không liên tục thì năm nào không còn liên tục
+ Trường hợp có hai đường trở lên:
Ta nhận xét từng đường một giống như trên theo đúng thứ tự trong bảng số liệucho: Đường A trước, rồi đến đường B, rồi đường C và đường D
Sau đó chúng ta tiến hành so sánh, tìm mối liên hệ giữa các đường biểu diễn
Dạng 1: Loại biểu đồ đồ thị đơn
Vẽ đồ thị biểu hiện sự tăng trưởng diện tích lúa ở Đồng bằng Sông Cửu Long
(đơn vị : triệu ha).
- Trục dọc biểu thị triệu ha
- Trục ngang biểu thị số năm
- Chú ý: Lấy năm 1990 trùng với trục tung
+ Bước 2:
Trang 7- Nhận xét: Diện tích trồng lúa của Đồng bằng sông Cửu Long ( ĐBSCL) tăng
liên tục từ năm 1990 đến 2002 tăng 1,25 triệu ha
Dạng 2: Đối với dạng biểu đồ có từ 2 hay nhiều đường biểu diễn trở lên
cần thận trọng khi lựa chọn mốc thang giá trị trên trục tung một cách hợp lý để khi
vẽ các đường biểu diễn không bị sít vào nhau; còn đối với mốc thời gian ở trụchoành cần phải đảm bảo tương ứng với tỷ lệ khoảng cách năm và luôn được tínhtheo chiều từ trái sang phải
* Tóm tắt những tiêu chí chủ yếu để đánh giá kỹ năng vẽ và nhận xét biểu đồđường biểu diễn:
1 Lựa chọn đúng loại biểu đồ
2 Hệ trục tọa độ:
- Đảm bảo phân chia các mốc chính xác
- Ghi đơn vị ở đầu 2 trục
- Có mũi tên chỉ chiều phát triển ở đầu 2 trục
- Mốc thời gian sớm nhất được đặt tại gốc tọa độ
3 Các đường biểu diễn:
- Có ký hiệu phân biệt các điểm và đường
- Có các đường nét mờ chiếu dọc và ngang ứng với tọa độ từng điểm
- Ghi số liệu giá trị trên các điểm nút của đường
Trang 84 Chú thích tên thành phần trên biểu đồ đường hoặc có bảng chú giải và ghi đầy đủ tên biểu đồ (Thể hiện vấn đề gì,ở đâu, thời gian nào?).
5 Hình vẽ và chữ viết phải đẹp và rõ ràng
6 Nhận xét, phân tích tốt, đảm bảo đủ ý, sát yêu cầu bài tập thực hành 2.3.2.2 Biểu đồ cột
- Cách vẽ biểu đồ: Cần lưu ý một số điểm như sau:
+ Đánh số đơn vị trên trục tung phải cách đều nhau và đầy đủ
+ Vẽ đúng trình tự bài cho không được tự ý sắp xếp từ thấp đến cao hay ngượclại Trừ khi đề bài yêu cầu sắp xếp lại
+ Không nên vạch chấm - hay vạch ngang _ từ trục tung vào đầu cột vì sẽlàm biểu đồ rườm rà, cột bị cắt thành nhiều khúc, không có tính thẩm mỹ
+ Cột đầu tiên phải cách trục tung ít nhất là một đến hai dòng kẻ (Không vẽ dínhnhư biểu đồ đồ thị)
+ Độ rộng (bề ngang) các cột phải đều nhau
+ Nên ghi số lượng trên đầu mỗi cột để dễ so sánh và nhận xét Số ghi phải rõràng ngay ngắn
- Cách nhận xét :
+ Trường hợp cột đơn (Chỉ có một yếu tố) :
- Xem xét năm đầu và năm cuối của bảng số liệu để trả lời câu hỏi tănghay giảm và tăng giảm bao nhiêu? Lấy số liệu năm cuối trừ đi số liệu năm đầu haychia cũng được
- Xem số liệu trong khoảng trong để trả lời tiếp là tăng (hay giảm) liên tụchay không liên tục? (Lưu ý năm nào không liên tục)
- Nếu liên tục thì cho biết giai đoạn nào nhanh, giai đoạn nào chậm Nếukhông liên tục thì năm nào không còn liên tục
+ Trường hợp cột đôi, ba (Có từ hai yếu tố trở nên)
- Nhận xét từng yếu tố một : giống như trường hợp một yếu tố (cột đơn)
- Sau đó kết luận (Có thể so sánh, hay tìm yếu tố liên quan giữa các cột)
- Ví dụ :
Ví dụ 1: Biểu đồ cột đơn:
Vẽ biểu đồ cột độ che phủ rừng của các tỉnh Tây Nguyên năm 2003
- Trục ngang là các địa phương
+ Cột đầu tiên phải cách trục tung từ một đến hai đường kẻ
Trang 9+ Vẽ đúng trình tự bài cho, bề ngang các cột phải bằng nhau.
+ Ghi số lượng trên đầu các cột để dễ so sánh
+ Viết tên biểu đồ
Trang 10+ Trục tung đơn vị ( tỉ đồng)
+ Trục hoành: (năm)
+ Bước 2: Tiến hành vẽ theo năm: năm 1995 sau đó đến năm 2000 – 2002 Dùng
kí hiệu riêng để phân biệt hai tiểu vùng Đông Bắc và Tây Bắc
+ Bước 3: Viết tên biểu đồ
Trang 11- Đông Bắc tăng gấp 2,17 lần so với năm 1995.
- Tây Bắc tăng gấp 2,3 lần so với năm 1995
+ Giá trị sản xuất công nghiệp ở tiểu vùng Đông Bắc luôn cao hơn giá trị sảnxuất công nghiệp ở Tây Bắc
- Năm 1995 gấp 19,3 lần
- Năm 2000 gấp 19,7 lần
- Năm 2002 gấp 20,5 lần
Ví dụ 5: Dạng đặc biệt với số phần trăm và có tổng là 100% còn gọi là
cột cơ cấu hay cột chồng.
Căn cứ vào bảng số liệu dưới đây, hãy vẽ biểu đồ cột thể hiện cơ cấu giá trịsản xuất ngành chăn nuôi
Bảng 8.4 Cơ cấu giá trị sản xuất ngành chăn nuôi (%)
Năm Tổng số Gia súc Gia cầm Sản phẩm
trứng, sữa
Phụ phẩm chăn nuôi
- Trục ngang biểu thị năm
Bước 2: Vẽ hai cột năm 1990 và 2002 đều là 100%
Bước 3: Chia tỷ lệ phần trăm từng cột theo số lượng trong bảng
Bước 4: Ghi tên biểu đồ
Bước 5: Chú giải: Mỗi ngành một ký hiệu khác nhau
- Biểu đồ:
%
Trang 12Biểu đồ thể hiện cơ cấu giá trị sản xuất ngành chăn nuôi
- Nhận xét :
+ Cả hai năm 1990 và 2002 ngành chăn nuôi gia súc có giá trị sản xuất lớn nhất,
sau đó đến chăn nuôi gia cầm, thứ ba là sản phẩm trứng sữa, thấp nhất là phụ phẩmchăn nuôi
+ Từ năm 1990 – 2002 giá trị sản xuất ngành chăn nuôi gia súc giảm 1,1%,ngành chăn nuôi gia cầm giảm 1,8%, ngành sản phẩm trứng sữa tăng 4,4%, ngànhphụ phẩm chăn nuôi giảm 1,1%
2.3.2.3 Biểu đồ thanh ngang
để việc ghi tên vùng dễ dàng và đẹp hơn
Ví dụ 6 : Vẽ biểu đồ lực lượng lao động ở các vùng kinh tế nước ta năm 1996.
(Đơn vị : Nghìn người)
Vùng kinh tế Lực lượng lao động
Miền núi và trung du phía Bắc 6,433
Trang 13Đồng bằng sông Cửu Long 7,748
- Biểu đồ :
Biểu đồ thể hiện lực lượng lao động ở các vùng kinh tế nước ta năm 1996
- Nhận xét: Cách nhận xét tương tự như biểu đồ cột.
2.3.2.4 Biểu đồ kết hợp (Cột và đường)
- Cách vẽ:
+ Biểu đồ có hai trục đơn vị
+ Ta có thể chọn một trong hai cách vẽ : một vẽ biểu đồ cột và một vẽ biểu đồ đồthị nhưng chia tỉ lệ sao cho để hạn chế sự dính nhau giữa cột và đường Tốt nhấtnên vẽ đường cao hơn cột
+ Tọa độ đường nằm giữa cột vì thế vẽ cột trước xong mới vẽ đường
- Cách nhận xét : Các bước nhận xét giống như biểu đồ cột và đồ thị.
Ví dụ 7: Vẽ biểu đồ biểu hiện sự tăng dân số và tỷ lệ gia tăng tự nhiên của dân
số nước ta từ năm 1954 đến 2003 theo bảng số liệu sau :
+ Bước 1: Vẽ biểu đồ hai trục tung và trục hoành
- Trục tung bên tay trái biểu thị phần trăm
- Trục tung bên tay phải biểu thị triệu người
- Trục hoành biểu thị các năm
- Chú ý: chia khoảng cách các năm
Nghìn người