Một số biện pháp nâng cao hiệu quả dạy tập làm văn tả người cho học sinh lớp 5

Mục đích chủ yếu của việc dạy học môn Tiếng Việt là: “ Trau dồi và phát triển ngôn ngữ, sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ trong hoạt động giao tiếp hàng ngày, rèn luyện cho học sinh các kĩ

1 MỞ ĐẦU.

1.1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Tiếng Việt là môn học hết sức quan trọng, môn học nền tảng của bậc Tiểu học Dạy Tiếng Việt ở Tiểu học vừa yêu cầu cung cấp lí thuyết vừa yêu cầu học sinh thực hành thuần thục cả trong bài học lẫn vận dụng thực tế Mục đích chủ yếu của việc dạy học môn Tiếng Việt là: “ Trau dồi và phát triển ngôn ngữ, sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ trong hoạt động giao tiếp hàng ngày, rèn luyện cho học sinh các kĩ năng nghe, nói, đọc, viết văn hoá Tiếng Việt giúp học sinh phát triển nhân cách toàn diện.”

Là một trong những phân môn chính trong chương trình Tiếng Việt của bậc Tiểu học, Tập làm văn góp phần quan trọng vào việc thực hiện mục tiêu chung của bậc học Về tất cả các mặt: đức dục, trí dục và mỹ dục, Tập làm văn đều có khả năng trực tiếp hay gián tiếp phát huy tác dụng sư phạm của mình

Phân môn Tập làm văn rèn luyện cho học sinh các kĩ năng sản sinh văn bản (nói và viết) Nhờ vậy tiếng Việt không chỉ là hệ thống cấu trúc được xem xét từng phần, từng mặt qua từng phân môn mà trở thành một công cụ sinh động trong quá trình giao tiếp, tư duy, học tập Nói cách khác, phân môn Tập làm văn

đã góp phần thực hiện hóa mục tiêu quan trọng bậc nhất của việc dạy và học tiếng Việt là dạy học sinh sử dụng tiếng Việt trong đời sống sinh hoạt, trong quá trình lĩnh hội các tri thức khoa học…

Tập làm văn là môn học không thể thiếu được đối với HS Tiểu học, Tập làm văn là công cụ, là chìa khoá, là phương tiện để học sinh tiếp nhận tri thức của loài người Tập làm văn giúp các em hiểu được cái hay, cái đẹp, cái tinh tế của nghệ thuật ngôn từ Học Tập làm văn các em đồng thời học được cách nói, cách viết một cách chính xác, trong sáng, có nghệ thuật, góp phần không nhỏ vào việc rèn luyện cách suy nghĩ, diễn đạt cho cả lớp người chủ tương lai của xã hội Dạy Tập làm văn không chỉ phát triển ở các em vốn từ ngữ Tiếng Việt phong phú mà còn rèn kĩ năng đọc, cách diễn đạt Từ đó các em sẽ học tốt tất cả các môn khác bởi đọc đúng mới viết đúng, hiểu đúng, mới làm đúng…

Đội ngũ giáo viên đó có nhiều cố gắng vận dụng cải tiến phương pháp dạy học, áp dụng những phương pháp dạy hiện đại để nâng cao chất lượng dạy học nói chung, chất lượng dạy Tập làm văn nói riêng Song có nhiều khó khăn khách quan và chủ quan như: đặc biệt là vốn từ ngữ của học sinh còn rất nghèo nàn, chưa biết cách sử dụng từ ngữ trong khi làm bài, bài văn thiếu hình ảnh…

Bản thân tôi đã trực tiếpchỉ đạo và tham gia một số tiết dạy lớp 5 nên tôi hiểu rất rõ những hạn chế trong bài văn miêu tả của HS nói chung và trong bài văn tả người nói riêng

Vì những lí do nêu trên, cùng với ham muốn học hỏi, muốn có cơ hội để tích

luỹ thêm kinh nghiệm cho bản thân, nên tôi chọn đề tài : “Một số biện pháp

nâng cao hiệu quả dạy tập làm văn tả người cho học sinh lớp 5”.

1.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Qua việc nghiên cứu phương pháp dạy học phân môn Tập làm văn nói chung Nghiên cứu những hạn chế về kỹ năng viết văn tả người của học sinh lớp

5 nói riêng nhằm góp phần rèn cho học sinh có kĩ năng làm văn và viết những bài văn hay

1.3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

- Học sinh lớp 5 - trường Tiểu học Đa Lộc

- Lĩnh vực nghiên cứu: Đổi mới phương pháp dạy Tập làm văn lớp 5

1.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phương pháp đọc tài liệu

- Phương pháp thực hành điều tra

- Phương pháp quan sát - hỏi đáp.

- Phương pháp trải nghiệm, dự giờ( đột xuất,thao giảng, kiểm tra toàn diện,

trao đổi rút kinh nghiệm )

- Phương pháp luyện tập thực hành

2 NỘI DUNG 2.1- CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Tập làm văn là một phân môn mang tính tổng hợp và sáng tạo cao Tổng hợp các kiến thức, kĩ năng từ Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu, để viết nên một bài Tập làm văn Theo quan điểm tích hợp, các phân môn được tập hợp lại xung quanh trục chủ điểm và các bài đọc Nhiệm vụ cung cấp kiến thức

và rèn luyện kĩ năng gắn bó chặt chẽ với nhau Như vậy, muốn dạy - học có hiệu quả Tập làm văn lớp 5 nhất thiết người giáo viên phải dạy tốt Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu Qua tiết Tập làm văn nhằm giúp các em biết lập dàn ý chi tiết cho một văn bản nói ( viết ), biết viết chi tiết sáng tạo những đề

đã học, biết tả cảnh, tả người, vật …, có khả năng trao đổi, thảo luận những vấn

đề hấp dẫn với lứa tuổi Vậy quá trình lĩnh hội tri thức và hình thành kỹ năng, kỹ xảo nói chung, các đặc điểm tâm lí lứa tuổi của các em, tâm lí học sư phạm nói riêng là cơ sở cho phương pháp xác định nội dung và hình thức tổ chức dạy học nhằm đạt kết quả cao Kết quả phân môn tập làm văn có thể nói là tấm gương phản chiếu để giáo viên kiểm chứng việc nắm kiến thức , vận dụng kiên thức của học sinh , việc cung cấp , hướng dẫn của giáo viên ở các môn học khác trong môn Tiếng Việt để từ đó có tác động và điều chỉnh phù hợp vơií từng nhòm và đối tượng người học theo mục tiêu đã đề ra Muốn làm được điều đó giáo viên phải có hiểu biết sâu rộng về môn học nói riêng , chuyên môn nói

chung Cổ nhân có câu “ có bá nhạc mới biết thiên lí mã”, ngưới giáo viên

muốn dẫn dát cho học sinh hiểu , yêu thích môn học thì trước hết phải say mê công việc , hiểu rõ bản chất , nắm chắc cấu trúc , vận dụng linh hoạt cá phương pháp dạy học đồng thời luôn cập nhật thông tin và đổi mới phương pháp , tránh nhàm chán cho học sinh trong từng môn học

Dạy Tập làm văn lớp 5 phải đảm bảo mục tiêu yêu cầu cần đạt về kiến thức, kĩ năng của Chương trình giáo dục phổ thông cấp Tiểu học theo Chuẩn kiến thức, kĩ năng của từng môn học ( ban hành kèm theo quyết định số 16 của

Bộ GD-ĐT ) và phù hợp trình độ của từng học sinh trong lớp mà “Hướng dẫn 896” của Bộ GD-ĐT đã đề ra

Trong chương trình Tập làm văn lớp 5, văn tả người được dạy trong 12 tiết (Học kì I: 8 tiết, học kì II: 4 tiết ) Đây là loại văn bản được dạy nhiều thứ 2 sau

văn bản tả cảnh tuy nhiên nếu chỉ dừng lại con số này, chúng ta dễ dàng nhận thấy thời lượng dành cho việc luyện tập thực hành văn bản này còn ít Chính vì vậy trong quá trình dạy, giáo viên có cho học sinh ôn luyện một số bài tập phục

vụ cho việc học tốt văn bản tả người vào buổi thứ hai hoặc vào giờ tự học Tả người cũng là một bộ phận của văn miêu tả nên nó cũng mang đầy đủ ba đặc điểm:

- Mang tính thông báo, tính thẩm mĩ, chứa đựng tình cảm của người viết

- Có tính sống động và tạo hình

- Ngôn ngữ miêu tả giàu cảm xúc và hình ảnh

Xuất phát từ thực tế trên bản thân tôi đã chọn đề tài này nhằm có thể ôn luyện thêm cho học sinh các bài tập vận dụng kiến thức ngôn ngữ; các bài tập vận dụng kiến thức về lí luận văn học; bồi dưỡng cho học sinh tâm hồn nhạy cảm, giàu cảm xúc; giúp học sinh tích lũy vốn hiểu biết về mọi mặt; kiên trì luyện tập các kĩ năng làm văn tả người góp phần nâng cao chất lượng môn Tiếng việt lớp5 Đồng thời tích lũy thêm kinh nghiệm trong chỉ đạo chuyên môn đối với lớp 5 nói riêng , môn Tiếng Việt của nhà trường nói chung

2.2 THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN.

a.Thực trạng:

*.Về giáo viên:

Trong dạy học, giáo viên thường có tâm lý “ ngại” dạy một tiết Tập làm văn,

vì tiết Tập làm văn là văn bản nói và viết Để thực hành một văn bản nói và viết

cả giáo viên và học sinh đều khó đạt vì mức độ sử dụng ngôn ngữ Tiếng Việt chưa được chú trọng Dạy Tập làm văn cho học sinh theo chương trình mới là phải dạy theo hướng tích cực, tăng một số thủ thuật để đòi hỏi học sinh tiếp nhận kiến thức Bản thân GV phải có chất văn, phải có kiến thức Tiếng Việt chắc chắn, biết cách “ mở, dẫn dắt” HS trong học tập, biết cách tạo tình huống, xoay chuyển các tình huống HS đặt ra Song thực tế việc tiếp cận đổi mới phương pháp dạy học của một số giáo viên vẫn còn là một thách thức lớn Đa số các đồng chí GV dạy lớp 5 đều là GV trẻ, có nhiều đổi mới trong dạy học nhưng thực sự vẫn còn nhiều lúng túng khi dạy môn Tiếng Việt đặc biệt là phân môn Tập làm văn

Nguyên nhân:

Ở một số giáo viên:

- Phân môn Tập làm văn là một phân môn khó dạy nhất so với các phân môn khác của môn Tiếng Việt

- Chưa có sự đầu tư đúng mức cho việc nghiên cứu mục tiêu từng tiết dạy, từng bài dạy

- Chưa có sự chuẩn bị chu đáo để hướng dẫn học sinh làm bài tập

- Chưa nghiên cứu kĩ chương trình Tập làm văn của lớp 5 ( nói chung ) và phần tả người ( nói riêng )

*Về học sinh:

Qua tìm hiểu trong quá trình dạy học tại lớp và trao đổi, đàm thoại, phỏng vấn, phiếu kiểm tra tất cả đều có chung những vấn đề sau:

- Làm bài Tập làm văn đối với nhiều học sinh là phân môn khó vì vậy hầu hết các em rất ngại học nên làm bài rất lâu nên hết tiết làm bài mà vẫn chưa xong

nên chưa đủ bố cục của bài văn Hoặc một số em lại đếm dòng để kết bài do vậy bài làm còn rất sơ sài

- Đặc biệt không chịu khó đọc thêm sách, báo để mở rộng thêm vốn từ cho bản thân, ngại suy nghĩ, chưa dành nhiều thời gian để quan sát trước khi tả nên chưa tìm ra được những đặc điểm riêng biệt của cái định tả cũng như chưa tìm được ý, chưa huy động được vốn từ qua các phân môn Tập đọc, Luyện từ và câu, Kể chuyện… nên không có những hình ảnh so sánh, nhân hoá làm cho bài văn khô khan, rời rạc, thiếu cảm xúc, không lôgíc, không có sự liên kết giữa các đoạn

- Học sinh chưa có thói quen quan sát, lập dàn ý, thậm chí còn không nháp trước khi viết bài vào vở nên nghĩ được câu gì viết câu ấy làm cho bài tả lộn xộn

Ví dụ: Một học sinh làm đoạn văn tả mẹ như sau:

Mẹ em có dáng người đậm Mái tóc dài Khuôn mặt tròn Hàm răng trắng

Mẹ đi làm từ sáng đến tối mới về Nước da mẹ không đen, không trắng

- Học sinh còn làm bài một cách thụ động, chưa tự giác, tích cực, làm bài không theo trình tự của bài làm mà nghĩ được gì thì viết cái ấy Bài văn còn mang tính liệt kê tất cả các bộ phận về hình dáng của người đang tả

- Cách sử dụng từ ngữ chưa chính xác, dùng từ đặt câu chưa phù hợp với văn cảnh, những hình ảnh so sánh, nhân hoá chưa đúng

Ví dụ: Bà có nước da đen đủi, nhăn nheo Khuôn mặt bà vuông vức

Mẹ có dáng người không cao, không thấp như những người khác Mẹ có mái tóc xoăn tít

- Cách viết câu văn chưa đúng, dùng dấu câu chưa đúng chỗ có những em cả bài văn dài chỉ có mấy câu, chưa có sự liên kết câu, liên kết đoạn văn

Ví dụ: Hàng ngày mẹ em đi mằn từ sáng đến tối mịt mới viền Hôm nào mẹ cũng biểu em ở nhà vâng lời ông bà

- Bài làm thiếu cảm xúc của người viết do đó bài văn thường sáo rỗng hoặc rập khuôn

- Các em quá lệ thuộc vào sách vở đặc biệt là các bài văn mẫu, thậm chí một số

em học thuộc lòng các bài văn mẫu rồi chép Với cách học ấy các em không cần quan sát, không có cảm xúc với người mình đang tả

- Miêu tả hời hợt, chung chung không có sắc thái riêng biệt nào của đổi tượng được tả Vì thế bài làm ấy gắn cho đối tượng miêu tả nào cùng loại cũng được ví

dụ khi tả về mẹ, cô giáo, cô ca sĩ phần tả về hình dáng các em viết giống nhau

Nguyên nhân: - Các em rất ngại học phân môn này nhất là các em nam.

- Kĩ năng nói, kĩ năng diễn đạt ý bằng lời của các em còn chưa lưu loát

- Một số em hay viết sai lỗi chính tả do tiếng địa phương hoặc nói ngọng nên làm cho người đọc thấy khó hiểu, thậm chí còn tạo nên những tình huống gây cười cho người đọc

- Điều kiện sống của các em có nhiều khó khăn bố mẹ thường xuyên đi làm ăn

xa không có nhà nên không có điều kiện quan tâm đến các em

* Về nhận thức của phụ huynh học sinh:

Đa Lộc là một xã khó khăn, bố mẹ học sinh thường đi làm ăn xa quanh năm nên con cái gửi ông bà ở nhà, thậm chí có gia đình chỉ có mấy chị em ở nhà đi học Việc học hành của con em tất cả đều “khoán” cho nhà trường

Bố mẹ cũng chiều con quá mức theo ý thích nên khó cho việc hướng dẫn, dạy bảo thêm cho con cái học ở nhà

Qua nhiều năm phụ trách chuyên môn và dạy một số tiết thực nghiệm lớp 5,

qua làm bài kiểm tra ở lớp 5 năm học 2017 – 2018 với đề bài: Em hãy tả một

người mà em yêu thích

b.Kết quả như sau:

Lỗi học sinh thường sai Lớp 5A(31hs)

Sai về viết câu, cách dùng từ ngữ, sai lỗi chính tả 8 bài

Câu văn chưa có hình ảnh và sử dụng các biện pháp nghệ

Bài văn thiếu cảm xúc của người viết 4 bài

2.3 CÁC GIẢI PHÁP ĐÃ SỬ DỤNG ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

Phân môn Tập làm văn là phân môn có tính tổng hợp, đòi hỏi học sinh phải bộc lộ cả năng lực Tiếng Việt lẫn khả năng cảm thụ, thái độ, cảm xúc của mình

Vì thế đối với phân môn Tập làm văn yêu cầu phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo được đặt lên hàng đầu Trong dạy bài văn tả người cũng vậy, chỉ khi chúng ta coi trọng óc sáng tạo, cá tính, suy nghĩ riêng của HS thì các em mới tạo

ra những sản phẩm chân thực, thể hiện đúng nhận thức và tình cảm của mình

Để tạo điều kiện cho HS chủ động, sáng tạo, bộc lộ mình trong giờ Tập làm văn

tả người GV cần phải đưa HS vào hoạt động Các hoạt động này cần được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như: làm việc độc lập, làm việc theo nhóm, làm việc theo lớp Đối với những bài thực hành theo yêu cầu của một đề bài cụ thể GV nên tổ chức cho HS làm việc độc lập Trong trường hợp câu hỏi, bài tập tương đối trừu tượng hoặc đòi hỏi một sự khái quát nhất định thì GV nên

tổ chức cho HS làm việc theo nhóm Đặc biệt đối với những giờ văn yêu cầu HS trình bày miệng theo đề bài nhằm mục đích rèn luyện kĩ năng nói cho HS, để tất

cả HS được nói, được hoạt động, thì chắc chắn làm việc theo nhóm là giải pháp tốt nhất Hình thức làm việc chung theo đơn vị lớp được áp dụng chủ yếu trong các trường hợp GV thực hiện các khâu giới thiệu bài, nêu những câu hỏi không yêu cầu HS suy nghĩ lâu, hoặc để HS trình bày kết quả làm việc Và điều quan trọng hơn cả là GV trên cơ sở nắm vững mục đích, yêu cầu của bài học, hình dung, tưởng tượng giờ học văn diễn ra như thế nào để phối hợp nhịp nhàng, linh hoạt, khéo léo, đúng lúc, đúng chỗ các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, sao cho lôi cuốn được tất cả HS trong lớp tham gia học tập với thái độ hào hứng đạt được mục đích đặt ra Có thể nhận thấy, trong sách giáo khoa Tiếng Việt hầu hết các phân môn đều có thể ứng dụng công nghệ thông tin trong việc thiết kế bài học bằng giáo án điện tử vào tổ chức dạy học Bản thân đã sử dụng

nhiều tiết của phân môn này như các tiết tả hình dáng, hoạt động của người để học sinh quan sát một cách thực tế, chân thực Thông qua việc luyện tập các kĩ năng phân tích đề, xác định dàn ý cho bài văn, quan sát, tìm và sắp xếp ý thành dàn ý, diễn đạt thành văn bản học sinh biết cách tạo lập một văn bản theo từng công đoạn một cách chắc chắn Trong đó tập trung rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn cho HS qua: đoạn mở bài ( theo 2 cách: trực tiếp và gián tiếp); các đoạn văn trong phần thân bài ( tả hình dáng, tả hoạt động); đoạn kết bài ( kết bài mở rộng

và kết bài không mở rộng) Việc rèn luyện kĩ năng viết đoạn văn sẽ giúp cho HS chủ động, tự tin khi tạo lập bài văn tả người hoàn chỉnh tránh được tình trạng viết văn sơ sài hoặc sao chép bài văn của người khác Để giúp các em viết văn tả người tôi tiến hành các bước sau:

2.3.1 Hướng dẫn học sinh cách quan sát để lập dàn ý cho bài văn

Đây là nội dung không thể thiếu được của mỗi bài văn hay Muốn đạt được những yêu cầu trên trong giảng dạy giáo viên cần hướng dẫn học sinh trải qua khâu thứ nhất của một bài văn là quan sát tìm ý lập dàn bài chi tiết Mỗi bài văn của học sinh phải đủ bố cục: Mở bài, thân bài, kết bài đủ ý, đúng yêu cầu và diễn đạt phong phú Điều đầu tiên tôi yêu cầu HS phải làm là tìm hiểu đề bài

a) Đọc kĩ yêu cầu của đề bài.

Đây là bước rất quan trọng đối với giáo viên và học sinh

- Học sinh đọc kĩ đề bài

- Phân tích đề bài bằng cách đặt câu hỏi ( Bài văn thuộc thể loại gì? Nội dung bài văn là gì? Trọng tâm ? Muốn làm bài tốt cần quan sát những gì?)

b) Hướng dẫn học sinh quan sát và chọn lọc chi tiết

Ngay từ những tiết đầu tiên học về văn tả người trong các tiết Quan sát và

chọn lọc chi tiết tôi đã hướng dẫn học sinh tìm hiểu những đoạn văn mẫu rất hay

về tả hình dáng, hoạt động của một người cụ thể để tìm những từ ngữ mà tác giả dùng trong đoạn văn Trong những tiết này tôi thường dạy bằng giáo án điện tử

để cho HS quan sát kĩ được nhân vật mà đoạn văn thể hiện từ đó cảm nhận được các từ ngữ được sử dụng về tả các đặc điểm cụ thể của người

* Quan sát bằng nhiều giác quan

- Quan sát bằng mắt: nhận ra những đặc điểm riêng biệt về ngoại hình, hoạt động, tính cách

- Quan sát bằng tai: nhận ra âm thanh của giọng nói

Nhờ cách quan sát này mà các em ghi nhận được nhiều ý thì bài văn đa dạng, phong phú

* Quan sát tỉ mỉ nhiều lượt:

Muốn tìm ý cho bài văn, học sinh phải quan sát kĩ, quan sát nhiều lần khi làm bài ở lớp các em phải hình dung lại những đặc điểm về hình dáng bên ngoài của người định tả ( nếu là bài tả người thân; tả người mà em từng quen biết; tả một

ca sĩ; nghệ sĩ hài mà em yêu thích ) Tránh quan sát qua loa như ta nhìn lướt qua hay liếc nhìn thì sẽ không tìm ra ý hay cho bài văn

Phải tìm được những nét tiêu biểu của người mình định tả Không cần dàn đủ tất cả các đặc điểm về hình dáng bên ngoài mà phải chọn lọc những nét tiêu biểu

về ngoại hình, tính tình và hoạt động mà mình cảm nhận sâu sắc nhất, tránh liệt

kê đầy đủ nhưng nặng về kể lể, khô khan

* Để làm được bài văn đúng yêu cầu của đề bài, quá trình quan sát không thể dàn đều mà phải tìm ra những đặc điểm riêng của người định tả làm cho người đọc hình dung được hình dáng bên ngoài của người mình đang được nói đến, có như vậy bài văn mới tránh dàn trải, nhạt nhẽo, lan man, xa đề

* Tạo ra hứng thú cảm xúc

Quan sát trong văn học cần giúp cho HS có hứng thú say mê, từ đó bộc lộ được cảm xúc của bản thân đối với người được tả Có hứng thú, cảm xúc học sinh mới dễ dàng tìm từ, chọn ý giúp cho hình ảnh con người sinh động và hấp dẫn

Để giúp các em quan sát đúng trọng tâm, tìm được những chi tiết về hình dáng, hoạt động cụ thể thì các câu hỏi gợi ý hướng dẫn của GV rất quan trọng

VD ( tả một người mà em thường gặp):

- Người em định tả là ai? Em thường gặp người đó ở đâu?

- Hình dáng người đó cao hay thấp, gầy hay béo? Cách ăn mặc của người đó như thế nào? Về ngoại hình có nét gì đặc biệt để người khác phải chú ý (mắt, miệng, răng, tóc… )

- Người đó làm nghề gì? Người đó thường làm những công việc gì và khi làm việc em quan sát thấy sự yêu công việc và hiệu quả công việc ra sao?

- Có nhận xét gì qua những việc làm của người mình đang tả đó?

Bên cạnh việc chuẩn bị, dự kiến các câu hỏi hướng dẫn học sinh cách quan sát thì khâu chuẩn bị đồ dùng dạy học tranh ảnh sẵn có (như ảnh chụp của gia đình) hoặc hình ảnh bằng giáo án điện tử …không thể thiếu trong tiết hướng dẫn học sinh quan sát mà còn gây hứng thú quan sát cho các em Ngoài những hình ảnh trong sách giáo khoa tôi còn sưu tầm thêm nhiều từ ngữ miêu tả về hình dáng của nhiều người thuộc các lứa tuổi khác nhau như: ông, bà; bố, mẹ; bạn cùng lứa tuổi; các em nhỏ đang tập đi để các em so sánh sự khác biệt về hình dáng của một người cụ thể theo lứa tuổi

ông, bà Bố, mẹ, Bạn cùng tuổi Em nhỏ

Từ

ngữ

miêu

tả

dáng

người

lưng đã còng

(hơi còng),

dong dỏng,…

- bố, thầy giáo:

người đậm, tầm thước, hơi gầy…

-mẹ, cô: thon thả, dong dỏng,

Nhỏ nhắn, thanh mảnh, nho nhỏ,

Lũn chũn, mập mạp,

Từ

ngữ

miêu

tả mái

tóc

điểm bạc, bạc

phơ, trắng

như cước,

điểm hoa

râm,…

- mẹ, cô: đen, dày, óng mượt,

đen, mượt, đen nhánh, óng ả, cắt ngắn gọn gàng,

Lơ thơ, thưa, đen óng, vàng hoe,…

Từ

ngữ

miêu

nhăn nheo,

điểm đồi mồi,

…

Da trắng ngần, sạm đen, da bánh mật, rám nắng,

Bánh mật, ngăm ngăm, trắng hồng,…

Trắng hồng, nõn nà, trắng như trứng gà

tả làn

da

Từ

ngữ

miêu

tả

khuôn

mặt

Khuôn mặt

phúc hậu,

hiền từ,…

- mẹ, cô: thanh

tú, trái xoan…

- bố, thầy giáo:

vuông chữ điền, vuông vức,…

Thanh tú, bầu bĩnh, …

Bánh đúc, đầy đặn,…

Từ

ngữ

miêu

tả

mắt

Trầm tư, mờ

đục, trầm

lặng,…

Hiền hậu, mắt sắc như dao cau, dịu dàng,

Linh lợi, lanh lợi, sáng long lanh, mơ màng

đen láy, bồ câu, một mí, …

Cuối cùng giáo viên và học sinh chốt lại bảng so sánh để các em phân biệt được một số đặc điểm khác nhau về hình dáng một người ở các độ tuổi khác nhau để dùng từ ngữ miêu tả chính xác

c) Hướng dẫn các em lập dàn ý:

Sau khi hướng dẫn các em biết cách quan sát và nhớ lại được những đặc điểm bên ngoài và hoạt động của người mình sẽ tả thì bước lập dàn ý cho bài văn là bước không thể thiếu trước khi viết đoạn văn, bài văn Đây là việc giúp các em biết chọn lọc chi tiết mà các em vừa được quan sát để sắp xếp trước khi viết đoạn văn, bài văn Ở khâu này tôi thường hướng dẫn học sinh phải chọn những đặc điểm nổi bật, những từ ngữ, hình ảnh sao cho người đọc cảm nhận

được người đó rất thật gần gũi với các em Ngay trong tiết đầu tiên bài Cấu tạo

của bài văn tả người sau khi được đọc bài văn Hạng A Cháng để tìm hiểu về

cấu tạo của bài văn, về đặc điểm ngoại hình và hoạt động của A Cháng các em lại được thực hành lập dàn bài chi tiết cho bài văn tả một người trong gia đình Ngoài quan sát tranh mà tôi đã sưu tầm trình chiếu tôi còn cho các em quan sát thêm trong ảnh chụp của gia đình, sau đó tôi mới hướng dẫn các em cách lập dàn ý như sau:

Đề bài: Lập dàn ý chi tiết cho bài văn tả một người trong gia đình em (chú ý

những nột nổi bật về ngoại hình, tính tình và hoạt động của người đó)

Dàn ý:

Mở bài: Trong gia đình người mà em yêu quí nhất là mẹ.

Thân bài:

* Tả hình dáng:

+ Mẹ em năm nay đã ….tuổi

+ Dáng người thon thả, mảnh mai ( đậm – trông rất khỏe khoắn, dong dỏng cao…)

+ Khuôn mặt tròn ( trái xoan ) Nước da ngăm ngăm đen ( da bánh mật, rám nắng ) vì dãi dầu mưa nắng

+ Mái tóc dài búi gọn sau gáy ( đen, cắt ngắn gọn gàng,…) để làm việc được dễ dàng

+ Cái miệng rất duyên với hàm răng đều như hạt bắp

+ Mẹ ăn mặc rất giản dị nhưng em thấy rất đẹp

*Tả hoạt động:

+ Sáng mẹ dậy rất sớm nhất để chuẩn bị bữa sáng cho cả gia đình

+ Mẹ đi chợ nấu cơm, dọn dẹp nhà cửa cho bố yên tâm đi làm

+ Khi em ốm mẹ lo lắng và chăm sóc em rất chu đáo ( thể hiện ở nét mặt, việc làm của mẹ)

+ Mẹ rất chăm chỉ, chịu thương chịu khó dù nắng hay mưa mẹ cũng ra đồng cày cấy, làm cỏ bỏ phân nên mùa nào cũng thu hoạch được nhiều thóc (đối với mẹ làm nông nghiệp)

* Tả tính tình: + Mẹ rất dịu dàng, giọng nói của mẹ rất ấm

+ Luôn quan tâm lo lắng cho gia đình

+ Mẹ sống chan hoà với bà con hàng xóm

Kết bài:

Em rất yêu mẹ của mình Em rất tự hào và hạnh phúc vì đã có mẹ

Tương tự như vậy đối với các bài tập yêu cầu lập dàn ý như: Bài tập 2 tiết

Luyện tập tả người tuần 13; bài tập 1 tiết Luyện tập tả người ( tả hoạt động)

tuần 15 tôi đều hướng dẫn các em từng bước lập dàn bài chi tiết để viết đoạn văn, bài văn được tốt hơn

d) Bố cục của bài văn:

Bố cục của một bài văn rất quan trọng, nó giúp người viết nắm vững cấu trúc của một bài văn thể hiện đúng, đủ nội dung của bài Ngay từ các tiết xây dựng đoạn mở bài, kết bài và viết đoạn văn tả hình dáng, hoạt động, tính tình ( đối với các bài tả người) tôi đều HD các em cách trình bày theo yêu cầu của tiết học

2.3.2 Hướng dẫn học sinh diễn đạt có nghệ thuật

Để học sinh diễn đạt bài văn của mình một cách sinh động, có nghệ thuật các

em thường được trau dồi qua tiết dựng đoạn mở bài, kết bài; viết đoạn thân bài (tả ngoại hình; tả hoạt động của người…) Qua tiết này học sinh được thể hiện cách diễn đạt của mình và học tập bạn và tập vận dụng một số biện pháp nghệ thuật đã học

a Phần mở bài:

Các em có thể chọn cách mở bài trực tiếp, hoặc gián tiếp, có em mở bài bằng một câu nhưng có em mở bài bằng cả một đoạn văn, ở đây tuỳ nghệ thuật vào bài của mỗi em mà góp ý chứ giáo viên không gò bó, áp đặt Trong phân môn Tập làm văn có các tiết dành cho HS luyện cách viết mở bài theo cả 2 cách: mở bài trực tiếp và mở bài gián tiếp để các em làm quen và thực hành luyện tập viết

mở bài cho nhiều bài văn hay có tính nghệ thuật Qua 2 cách mở bài giáo viên phải giúp HS biết được kiểu mở bài gián tiếp gây hứng thú, bất ngờ cho người đọc hơn để hướng các em viết mở bài theo kiểu gián tiếp

VD: Hãy viết hai đoạn mở bài theo hai cách đó biết cho một trong bốn đề văn dưới đây:

a) Tả một người thân trong gia đình em

b) Tả một người bạn cùng lớp hoặc người bạn ở gần nhà em

c) Tả một ca sĩ đang biểu diễn

d) Tả một nghệ sĩ hài mà em yêu thích

( Bài tập 2- SGK Tiếng Việt lớp 5 tập II trang 12)

VD1: ( Đề bài tả người thân trong gia đình em)

Mở bài trực tiếp:

Trong gia đình em, có một người em rất yêu quý đó là bà nội của em

Mở bài gián tiếp :

Đối với em, tình bà cháu là không thể gì sánh được Bà một tiếng đơn sơ ấy thôi nhưng thật thân thương, gần gũi với em ngay từ khi em mới bắt đầu tập nói, hình ảnh bà luôn in sâu trong tâm trí em Một người bà hiền từ và nhân hậu VD2: Đề bài tả một nghệ sĩ hài mà em yêu thích

*Mở bài trực tiếp:

Trong các nghệ sĩ hài em thích nhất nghệ sĩ hài Xuân Bắc

* Mở bài gián tiếp:

Thứ bảy nào cũng vậy, ngoài giúp đỡ bố mẹ dọn dẹp nhà cửa, nấu cơm em cũng cố gắng sắp xếp thời gian học bài để tối có thời gian xem chương trình hài Chương trình đó có rất nhiều nghệ sĩ hài nổi tiếng đem lại tiếng cười sảng khoái cho mọi người nhưng người em yêu mến nhất vẫn là nghệ sĩ hài Xuân Bắc

b) Phần kết bài:

Cũng giống như phần mở bài, trước khi thực hành viết kết bài cho bài văn tả người các em được tìm hiểu qua những đoạn kết bài mẫu để xác định được các kiểu kết bài đó là kết bài mở rộng hay kết bài không mở rộng Qua đây GV cũng giúp HS biết được có nhiều cách kết bài khác nhau nhưng tất cả đều phải xuất phát từ nội dung chính Cũng như mở bài các em nêu cảm xúc hoặc thâu tóm lại vấn đề thì cũng có thể bằng nhiều cách nhưng kết bài sâu sắc gây ấn tượng cho người đọc hơn là kiểu kết bài mở rộng

VD: Hãy viết hai đoạn kết bài theo hai cách đó biết cho một trong bốn đề văn

ở bài tập 2 tiết luyện tập tả người ( dựng đoạn mở bài ) ( Bài tập 2 SGK Tiếng Việt lớp 5 tập II trang14 )

Kết bài không mở rộng:

Dù sau này có xa nhau nhưng em và An vẫn luôn nhớ về nhau, nhớ về những ngày thơ ấu của chúng em

Kết bài mở rộng:

Em và An mỗi đứa có một ước mơ An mong muốn sau này sẽ trở thành một

kĩ sư vi tính để có thể làm nên những điều kì diệu; còn em lại khao khát trở thành hoạ sĩ để vẽ về vẻ đẹp của con người và quê hương yêu dấu Chắc chắn tình bạn thân thiết của chúng em sẽ góp phần không nhỏ vào việc biến những ước mơ đó trở thành hiện thực trong tương lai không xa

Đối với những tiết học luyện viết về mở bài và kết bài tôi luôn khuyến khích

HS đọc bài làm của mình trước lớp để các em có cơ hội sửa lỗi cho nhau và học tập nhau cách làm bài để luyện kĩ năng đọc diễn cảm và kĩ năng nói trước lớp

c.) Hướng dẫn học sinh diễn đạt câu văn có hình ảnh và sử dụng một số biện pháp nghệ thuật đã học trong phần thân bài.

Chương trình Tập làm văn tả người của lớp 5 dành khá nhiều bài tập yêu cầu học sinh phân tích đoạn văn, bài văn mẫu Những bài tập này không chỉ giúp các