Một số biện pháp chỉ đạo giáo viên lớp 5 hướng dẫn học sinh giải toán có nội dung hình học tại trường TH lý tự trọng TPTH

Thông qua thực tế giải các bài toán có nội dung hình học ở nhiều dạng khácnhau, học sinh sẽ tiếp nhận được những kiến thức gần gũi với cuộc sống và cóđiều kiện để rèn luyện khả năng áp d

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THÀNH PHỐ

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP CHỈ ĐẠO GIÁO VIÊN LỚP 5 VẬN DỤNG DẠY HỌC SINH GIẢI TOÁN CÓ NỘI DUNG HÌNH HỌC - TẠI TRƯỜNG TIỂU HỌC LÝ TỰ TRỌNG

THÀNH PHỐ THANH HÓA.

Họ và tên: Lục Thị Thu Chức vụ: P.Hiệu trưởng Đơn vị: Trường Tiểu học Lý Tự Trọng SKKN thuộc lĩnh vực: Quản lý

THANH HOÁ - NĂM 2016

MỤC LỤC Trang

Phần I: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

Phần II: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm 3

2 Thực trạng của vấn đề 3

3 Giải pháp và tổ chức thực hiện 4

4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 17

Phần III: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 1 Kết luận 18

2 Đề xuất 19

PHẦN I: MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong môn Toán ở tiểu học, các bài toán có lời văn có một vị trí rất quantrọng Một phần lớn thời gian học Toán của học sinh dành cho việc giải các bàiToán Kết quả học Toán của học sinh cũng được đánh giá qua khả năng giảiToán, trong đó có giải toán liên quan đến các yếu tố hình học

Thông qua thực tế giải các bài toán có nội dung hình học ở nhiều dạng khácnhau, học sinh sẽ tiếp nhận được những kiến thức gần gũi với cuộc sống và cóđiều kiện để rèn luyện khả năng áp dụng các kiến thức hình học vào cuộc sống.Chẳng hạn: Các em biết tính xem ngôi nhà mình đang ở rộng bao nhiêu m2, cái

bể đựng nước ở nhà bao nhiêu m3 ? …

Việc giải các bài toán có nội dung hình học còn giúp học sinh phát triểnmột số năng lực trí tuệ như: phân tích, tổng hợp, quan sát, so sánh, đối chiếu, dựđoán,… và đặc biệt là trí tưởng tượng không gian được phát triển Điều đó rấtcần thiết trong cuộc sống, rất hữu ích trong việc học tập các tuyến kiến thứckhác trong môn Toán ở Tiểu học, giúp học sinh học tốt các môn học khác, tạotiền đề vững chắc để học sinh học tốt môn Toán ở Trung học cơ sở, và thích ứngtốt với cuộc sống

Cuối học kì I và đầu học kì II, học sinh lớp 5 được học riêng một chương

về hình học, các em vừa phải học các kiến thức mới kết thúc về “hình họcphẳng” (tính chu vi hình tam giác, hình thang, chu vi và diện tích hình tròn), vừahọc các kiến thức mở đầu về “hình khối“ (tính diện tích xung quanh; diện tíchtoàn phần; thể tích của hình hộp chữ nhật,hình lập phương), vừa ôn tập củng cố,

hệ thống khái quát toàn bộ phần hình học ở tiểu học

Mặc dù trong Toán 5 mới, nội dung dạy học các yếu tố hình học đã đượcđiều chỉnh theo hướng tinh giản, gắn với thực tế, thể hiện được đổi mới phươngpháp dạy học Toán, nhưng nhìn chung vẫn còn quá tải đối với những nơi cònnhiều khó khăn - học sinh chỉ học 1 buổi/ngày như trường Tiểu học Lý TựTrọng - thành phố Thanh Hóa Các em không có thời gian luyện tập thực hànhnhiều nên rất dễ quên hoặc ghi nhớ lộn xộn các công thức tính chu vi, diện tích,thể tích của hình này với hình kia, dẫn đến tình trạng trong lớp học sinh còn gặpnhiều khó khăn khi giải các bài toán có nội dung hình học

Thông qua việc giải các bài toán có nội dung hình học, các em được ôntập, củng cố các dạng Toán khác đã học và các kiến thức cơ bản về đại số, về đại

lượng…đã học ở tiểu học Có thể nói rằng học sinh lớp 5 giải được các bài toán

có nội dung hình học là các em đã nắm vững cách giải của nhiều dạng Toán cólời văn ở Tiểu học, thế nhưng có những giáo viên chưa thực sự coi trọng khi dạynội dung này

Với nhận thức trên cũng như nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụcho các đồng nghiệp của mình trong công tác giảng dạy, tôi mạnh dạn đưa ra ý

kiến nho nhỏ về : “Một số biện pháp chỉ đạo giáo viên lớp 5 vận dụng dạy học sinh giải toán có nội dung hình học - tại Trường Tiểu học Lý Tự Trọng Thành phố Thanh Hóa”.

2 Mục đích nghiên cứu:

Nghiên cứu quá trình dạy học Toán có nội dung hình học ở lớp 5, từ đóđưa ra các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Toán lớp 5 nói chung vàgiải các bài toán có nội dung hình học nói riêng

3 Đối tượng nghiên cứu:

Đề tài “Một số biện pháp chỉ đạo giáo viên lớp 5 vận dụng dạy học sinh

giải toán có nội dung hình học - tại Trường Tiểu học Lý Tự Trọng Thành phốThanh Hóa”

4 Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp trực quan

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp hỏi đáp

- Phương pháp luyện tập thực hành

PHẦN II: NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1 Cơ sở lý luận

Xuất phát từ đặc điểm tâm lý và khả năng nhận thức của học sinh tiểu học:

tuổi các em còn nhỏ, có tính tích cực chưa cao, ham hiểu biết nhưng khả năng tưduy logic vấn đề có tính chất trừu tượng hóa thì các em còn hạn chế, các em tưduy phải dựa vào trực quan là chính

Xuất phát từ đặc trưng môn Toán tiểu học nói chung và việc giải toán cóyếu tố hình học nói riêng đòi hỏi học sinh phải có óc tư duy logic, sự chính xác

3 Các bài tập phối hợp kĩ năng đo độ dài đoạn thẳng với kĩ năng tính

4 Các bài tập về kĩ năng tính diện tích hình tam giác, hình thang; tính chu vi

* Kĩ năng giải Toán

* Kĩ năng khai thác bài Toán

Căn cứ vào những yêu cầu trên, tôi lần lượt đề ra các biện pháp tiến hànhphù hợp nhằm hướng dẫn giáo viên rèn cho các em các kĩ năng giải toán

2 Thực trạng

2.1 Thực trạng chung về việc dạy học giải toán có nội dung hình họcĐối với cấp THCS, hình học được chia thành môn học riêng, còn ở bậctiểu học môn Toán là môn học không phân môn, kiến thức được hình thành chủyếu bằng con đường thực hành và thường xuyên được ôn tập củng cố và hình

thành kĩ năng, nội dung các yếu tố hình học được xây dựng trên nguyên tắcđồng tâm Tức là các yếu tố hình học được lặp đi lặp lại vài lần trong chươngtrình, lần sau củng cố và phát triển kiến thức đã học ở lần trước …… Nhìnchung việc dạy học nội dung hình học ở tiểu học chưa được giáo viên coi trọng,

…

2.2.Thực trạng đối với giáo viên

Bản thân là phó hiệu trưởng phụ trách chuyên môn và đã từng giảng dạylớp 5 nên ít nhiều đã nắm được đặc điểm đặc trưng của môn Toán và khả năngtiếp thu của học sinh, cũng như giảng dạy của đồng nghiệp trong khối Đồ dùngdạy về các yếu tố hình học được nhà trường trang bị tương đối đầy đủ, song đồdùng còn nhỏ, giáo viên sử dụng đồ dùng chưa triệt để

2.3 Thực trạng đối với học sinh

Nhìn chung các em đều ngoan, có ý thức học tập môn Toán, sách vở, đồdùng học tập tương đối đầy đủ nhưng do đặc điểm lứa tuổi, các em còn hiếuđộng, sự tập trung chú ý nghe giảng còn chưa cao, khả năng phân tích, trí tưởngtượng, sự suy luận của các em còn hạn chế nhiều dẫn tới các em ngại làm cácbài tập có nội dung về yếu tố hình học

Việc học tập môn Toán nói chung và giải toán có nội dung hình học nóiriêng là một việc rất cần thiết của mỗi giáo viên trong nhà trường để nâng caohiệu quả học tập của học sinh

Qua khảo sát chất lượng đầu năm, môn Toán lớp 5 có bài toán với nội dunghình học, sau khi chấm xong bài, tổng hợp kết quả khảo sát ở học sinh khối 5,tôi thu kết quả cụ thể như sau:

Mỗi hình đều có những yếu tố và đặc điểm riêng Muốn biết được hình vẽtrong SGK, hình vẽ trong các bài tập là hình gì thì tôi yêu cầu giáo viên phải dạyhọc sinh nắm vững đặc điểm cơ bản của mỗi hình từ các bài giới thiệu về hìnhtrong sách Toán 5.

Đối với những bài dạy Giới thiệu về hình tam giác, hình tròn, hìnhhộp…,, tôi chỉ đạo giáo viên phải dặn học sinh mang đến lớp những đồ dùng,những vật dụng trong nhà có hình dạng liên quan đến hình sẽ học Từ đó giúpcác em tự quan sát hình để tìm ra các đặc điểm của hình Mặt khác, giáo viêncòn chuẩn bị sẵn một số đồ dùng khác để giúp các em liên hệ với hình vừa học,qua đó giúp các em nắm vững các yếu tố và đặc điểm cơ bản của hình vừa học,phân biệt được sự khác nhau giữa hình này với hình kia

Chẳng hạn, khi dạy bài “Hình tròn, đường tròn”, tôi chỉ đạo giáo viên

hướng dẫn các em quan sát các vật có dạng hình tròn mà các em đã mang đếnlớp như: cái đĩa, cái mâm, đĩa hát, …để tự rút ra đặc điểm của hình tròn, đườngtròn Sau đó, giáo viên hướng dẫn học sinh tự vẽ hình tròn, bán kính, đườngkính, rồi tự nhận ra độ dài đường kính gấp 2 lần bán kính Qua đó các em hiểuđược thế nào là bán kính, đường kính Từ đó, các em mới tự tìm và nắm vữngcông thức tính chu vi, diện tích của hình tròn

Sau khi học sinh đã nắm vững đặc điểm của các hình thì các em vận dụng

nhận dạng hình để giải các bài toán có nội dung hình học Nhận dạng đúng hình các em sẽ làm tốt các bài tập về tính diện tích, chu vi các hình đã học

Ví dụ 1:

Bài toán 3 (Sách Toán 5-trang 90) A B

Cho biết diện tích hình chữ nhật 15cm

Quan sát hình vẽ, học sinh phải nhận ra được tam giác MDC là tam giácvuông, chiều cao đã biết ( MD= 25cm ), phải đi tìm độ dài cạnh đáy DC thì sẽtìm được diện tích tam giác MDC

Ví dụ 2:

Bài tập 1 (trang 179 )

Một tấm bìa hình vuông đã được tô màu như hình vẽ dưới đây Tính:

a) Diện tích của phần đã tô màu

b) Chu vi của phần không tô màu 10cm

10cm

diện tích của phần tô màu chính là diện tích của một hình tròn có bán kính 10

cm; chu vi của phần không tô màu chính là chu vi của hình tròn có bán kính 10

cm Nếu không biết quan sát và nhận dạng hình thì các em sẽ không thể giải

được bài toán này

3.1.2.Nhận dạng hình bằng phân tích, tổng hợp hình

Khi nhận dạng hình trong trường hợp phức tạp, tôi chỉ đạo giáo viên

hướng dẫn học sinh thực hiện thao tác phân tích, tổng hợp hình bằng cách cắt,

ghép, xếp hình

Cắt, ghép, xếp hình là một kĩ năng hoạt động hình học rất cần được chú ý

rèn luyện cho học sinh Vì nó phù hợp với đặc điểm tâm lý lứa tuổi, có tác dụng

tốt phát triển tư duy, năng lực phân tích, tổng hợp và trí tưởng tượng không gian

cho học sinh Tiểu học

Có nhiều dạng cắt, ghép hình, tuỳ thuộc vào yêu cầu, nhiệm vụ đặt ra: cắt,

ghép hình để nhận dạng hình hình học, để xây dựng công thức tính diện tích

hình tam giác, diện tích hình thang: để tạo thành hình mới theo yêu cầu

Ở lớp 5, giáo viên luôn chú trọng rèn luyện cho học sinh 3 kĩ năng cắt,

ghép hình sau đây:

a Cắt, ghép hình phức tạp thành những hình đã học để tính diện tích, thể

tích của những hình đã học, rồi tính diện tích , thể tích của hình đã cho

Trong phần hình học của lớp 5 có một số bài toán tính diện tích, thể tích

của một hình đa giác, của một hình phức tạp, nếu học sinh không biết quan sát

để tìm ra đặc điểm của hình, cắt hình bằng cách chia hình đó ra thành những

hình đã học, tính diện tích hoặc thể tích của từng hình nhỏ, rồi tính tổng diện

tích, thể tích của các hình nhỏ thì được diện tích hoặc thể tích của hình phải tìm,

thì các em không thể làm được các bài toán đó

Đây là một kĩ năng rất quan trọng, giúp học sinh làm được các bài tập

Toán về hình học từ đơn giản đến phức tạp

Ví dụ: Bài toán 2 (Sách Toán 5 trang 104)

10cm 10cm

30m

50m40,5m40,5m

Một khu đất hình chữ nhật có kích thước như hình vẽ dưới đây Tính diệntích của khu đất đó

Cách 1: Cách 2:

Qua quan sát, đối chiếu, các em còn nhận ra 2 hình chữ nhật có diện tíchbằng nhau Từ đó, các em giải được bài toán một cách dễ dàng chính xác

b Cắt, ghép hình để xây dựng công thức tính diện tích, thể tích các hình

Ở lớp 5, việc xây dựng công thức tính diện tích của hình tam giác, hìnhthang; diện tích xung quanh, diện tích toàn phần, thể tích của hình hộp chữ nhật,hình lập phương được thực hiện bằng phương pháp cắt, ghép hình

Khi dạy các bài đó, tôi chỉ đạo giáo viên chú ý hướng dẫn học sinh thựchiện các thao tác cắt, ghép hình thông qua trực quan, sau đó đến tư duy trừutượng, so sánh, đối chiếu giữa hình mới với hình cũ để tự rút ra quy tắc tính.Tựcác em tìm ra qui tắc, xây dựng nên công thức tính diện tích các hình thì các em

sẽ hiểu sâu sắc bản chất của từng hình, sẽ khắc sâu, nhớ lâu công thức tính diệntích của các hình đó

c Phân lớp các hình, đếm số hình từng lớp rồi cộng lại hoặc nhân lên

Giải pháp này, giáo viên chú trọng rèn luyện cho học sinh khi hình thànhcông thức tính thể tích của một hình, giải các bài toán tính thể tích của hình theoyêu cầu của bài tập

Tuỳ tình huống cụ thể, tuỳ vào yêu cầu của bài tập mà tôi chỉ đạo giáoviên hướng dẫn học sinh phân tích, tổng hợp hình để nhận dạng hình sao chohợp lí, không trùng lặp, không bỏ sót Khi học sinh đã có khả năng nhận dạnghình, phân tích, tổng hợp hình thì các em có thể làm thêm các bài tập khó hơn đểphát triển tư duy và óc thông minh, sáng tạo.

Các dụng cụ hình học như: thước, ê ke, com pa có vai trò hết sức quantrọng trong dạy hình học, trong Toán học và trong cả kĩ thuật.Vì vậy, giáo viênluôn chú ý rèn luyện cho các em kĩ năng sử dụng chúng bằng cách:

Hướng dẫn tỉ mỉ giúp các em nắm vững các thao tác cần thiết khi sử dụngcác dụng cụ hình học để vẽ hình, để đo đạc… được chính xác và sạch, đẹp Khuyến khích học sinh vẽ hình để tóm tắt đề Toán Qua việc tóm tắt bàitoán bằng hình vẽ sẽ giúp các em hiểu sâu sắc đề Toán, giải được bài toán mộtcách thuận tiện hơn

Đối với một số bài toán trong SGK, tuy đã có hình minh họa kèm theo,nhưng những bài tập có hình minh hoạ đơn giản, dễ vẽ, tôi chỉ đạo giáo viên vẫnkhuyến khích học sinh vẽ hình vào bài làm khi giải các bài toán đó, hoặc có thể

vẽ ra giấy nháp để tìm thêm những cách giải khác

3.3 Rèn kĩ năng ghi nhớ và vận dụng các công thức tính chu vi, diện tích, thể tích các hình đã học

Đặc điểm của học sinh Tiểu học là còn rất ham chơi, ý thức tự học củacác em chưa cao nên việc học trước, quên sau thường xuyên xảy ra Nếu giáoviên không có biện pháp tổ chức cho học sinh ôn tập thường xuyên thì các emkhó mà ghi nhớ hết được các công thức đã học

a Rèn kĩ năng ghi nhớ các công thức tính chu vi, diện tích, thể tích các hình

Muốn giải được các bài toán có nội dung hình học thì đòi hỏi học sinhphải nắm vững các công thức tính chu vi, diện tích, thể tích của các hình Vìvậy, tôi chi đạo giáo viên luôn chú trọng rèn luyện cho các em ghi nhớ côngthức tính bằng cách:

Giúp học sinh tự hình thành các qui tắc, công thức tính diện tích, thể tíchcác hình, không áp đặt cách tính (trừ cách tính chu vi, diện tích hình tròn);không bắt học sinh phải ghi nhớ máy móc các công thức tính, mà giúp học sinhghi nhớ công thức tính thông qua thực hành, thông qua giải Toán

Tôi chỉ đạo giáo viên thường xuyên tổ chức ôn tập, củng cố để học sinhnắm vững các công thức tính diện tích, thể tích các hình đã học bằng nhiều hìnhthức khác nhau, tránh được sự nhàm chán, gò bó; làm cho học sinh hứng thú,tích cực tự giác trong học tập bằng các cách sau :

- Tổ chức cho học sinh ôn tập trong nhóm, khuyến khích học sinh hoànthành tốt cùng ôn tập với các bạn chưa hoàn thành, giúp các bạn ấy ghi nhớ côngthức

- Cho học sinh chưa hoàn thành áp dụng nhiều lần một công thức để giảinhiều bài tập đơn giản khác nhau tại lớp, rồi yêu cầu về nhà các em tự giải lạicác bài toán đó

- Tổ chức cho học sinh thi đua vẽ hình và ghi các công thức tính chu vi,diện tích, thể tích của hình đó ở đầu mỗi tiết học hoặc trong các tiết ôn tập

- Cho học sinh thi nối các công thức tính chu vi, diện tích, thể tích phù hợpvới hình trong các tiết ôn tập hoặc trong 15 phút đầu giờ

-Tổ chức các trò chơi ôn tập như: Hỏi nhanh – đáp nhanh (một em đặt câuhỏi, một em trả lời), thi hái hoa dân chủ (mỗi bông hoa ghi một câu hỏi hìnhhọc)…v v trong tiết ôn tập và trong các giờ tăng tiết

b Rèn kĩ năng vận dụng các công thức tính diện tích, thể tích các hình

Không phải cứ thuộc lòng quy tắc và công thức tính chu vi, diện tích, thểtích các hình đã học là học sinh đã vận dụng tốt vào giải Toán Trong thực tế,

có em thuộc làu làu quy tắc nhưng vẫn không thể vận dụng vào giải một bài toánđơn giản.Việc vận dụng công thức tính chu vi, diện tích, thể tích vào một bàitoán cụ thể vẫn rất khó khăn đối với học sinh hoàn thành và chưa hoàn thành vì

có em vận dụng được nhưng tính toán vẫn còn chậm

Để giúp học sinh vận dụng công thức một cách thành thạo và tính ra kếtquả một cách nhanh nhất, tôi chỉ đạo giáo viên cần tiến hành như sau:

- Đối với học sinh chưa hoàn thành, giáo viên hướng dẫn để các em nhận

rõ các số đo của hình đã cho, hướng dẫn các em vận dụng công thức vào giảiToán, hướng dẫn cách đặt lời giải, cách thực hiện phép tính để tìm ra đáp số.Khi các em đã giải xong, giáo viên khuyến khích các em về nhà tự giải lại các