Mục tiêu của phần Lịch sử trong chương trình Tiểu học cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về: Các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu tương đối có hệ th
Trang 1I më ®Çu
1 Lý do chọn đề tài
Lịch sử chính là “cái gốc”, là nền tảng phát triển của một quốc gia Cũng theo các nhà nghiên cứu, mục tiêu quan trọng hàng đầu của hoạt động giáo dục lịch sử ở trường phổ thông chính là hình thành, bồi đắp tình cảm yêu mến lịch sử dân tộc trong quá trình hình thành nhân cách của học sinh (HS) Mở đầu bài diễn
ca năm 1942 Bác Hồ đã nhắc nhở: “Dân ta phải biết sử ta/ Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
Tuy nhiên hiện nay, vai trò của lịch sử đang ngày càng bị lu mờ, nhất là đối với thế hệ trẻ, thế hệ mà đáng lẽ cần phải quan tâm nhiều nhất đến lịch sử dân tộc Bằng chứng rõ nét nhất của thực trạng này là việc HS phổ thông hiện nay không tha thiết với môn Lịch sử Qua theo dõi, tìm hiểu về HS, tôi nhận thấy hầu hết các em không thích học lịch sử, nắm kiến thức lịch sử còn mơ hồ Điều này rất đáng lo ngại và là một câu hỏi lớn cho những người làm công tác giáo dục
Đối với bậc học Tiểu học, bậc học nền móng của toàn cấp học, có thể nói rằng các em “yêu” lịch sử cũng bắt nguồn từ bậc học này mà “ghét” lịch sử cũng chính từ đây Chúng ta có thể “thổi” tình yêu lịch sử cho các em một cách dễ dàng ngay trong giai đoạn học tập này
Mục tiêu của phần Lịch sử trong chương trình Tiểu học cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về: Các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch
sử tiêu biểu tương đối có hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt nam từ buổi đầu dựng nước cho đến nay; mối quan hệ giữa các sự kiện, nhân vật lịch sử trong quá khứ và hiện tại của xã hội loài người (thuộc phạm vi địa phương, đất nước Việt Nam) Bên cạnh đó, bước đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh các kĩ năng: Quan sát các sự vật, hiện tượng; thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các nguồn khác; nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp; trình bày lại kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ; vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Đồng thời góp phần bồi dưỡng và phát triển ở học sinh những thái độ và thói quen: Ham học hỏi để có thêm biết; yêu thiên nhiên, con người, quê hương, đất nước; tôn trọng, bảo vệ cảnh quan thiên
nhiên và văn hóa gần gũi với HS [3]
Có phải chăng hiện nay khi dạy và học môn lịch sử ở bậc tiểu học, giáo viên (GV) và HS đã xem nhẹ môn học này? Hay có học thì cũng học qua loa đại khái cho gọi là đã có học mà thôi? Hoặc kĩ năng dạy học môn lịch sử của GV chưa thu hút được sự học của HS, giờ học nhàm chán, không phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của HS để các em tiếp thu một cách bị động nên học xong bài sau đã quên mất bài học trước?
Để dạy tốt môn lịch sử ở trường Tiểu học đạt hiệu quả cao người GV phải
có kiến thức lịch sử, phải nắm chắc nội dung và phương pháp tổ chức quá trình dạy học Đây là một hoạt động nhận thức khoa học, nếu giải quyết được vấn đề này sẽ có tác dụng không nhỏ vào việc nâng cao chất lượng dạy học cho phân môn lịch sử nói chung và môn lịch sử lớp 5 nói riêng
Trang 2Chính vì lẽ đó, là người Hiệu trưởng trường Tiểu học, tôi đã cố gắng tìm
tòi, học hỏi, đúc rút kinh nghiệm, tôi đã chọn đề tài "Một số biện pháp chỉ đạo, hướng dẫn giáo viên nâng cao chất lượng Dạy- Học phân môn Lịch sử lớp 5 ở trường Tiểu học Đông Tiến B, huyện Đông Sơn” nhằm làm cho việc học tập của
HS đối với phân môn Lịch sử trở nên lý thú, gắn bó với thực tiển Để phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo, thay đổi thói quen học tập thụ động, ghi nhớ máy móc của HS
2 Mục đích nghiên cứu:
Đề tài nghiên cứu một số phương pháp dạy học tích cực có thể áp dụng để tạo hứng thú học tập phân môn Lịch sử cho học sinh lớp 5
3 Đối tượng nghiên cứu
- Học sinh lớp 5 trường Tiểu học Đông Tiến B
- Thực trạng giảng dạy phân môn Lịch sử lớp 5
- Các giải pháp tạo hứng thú cho HS lớp 5 khi học phân môn Lịch sử
4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu
- Phương pháp phân tích, tổng hợp để xây dựng cơ sở lí luận của đề tài
- Phương pháp điều tra, khảo sát, thống kê thông qua các test nhỏ hoặc bài kiểm tra của học sinh
- Phương pháp thực nghiệm thông qua bài giảng Lịch sử trên lớp của giáo viên
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm
II NỘI DUNG
Đặc trưng nổi bật của nhận thức lịch sử là con người không thể tri giác trực tiếp những gì thuộc về quá khứ Mặt khác, lịch sử là những việc đã diễn ra, là hiện thực trong quá khứ, là tồn tại khách quan không thể phán đoán, suy luận
để biết lịch sử Vì vậy, nhiệm vụ đầu tiên, tất yếu của việc dạy lịch sử là tái tạo lịch sử, tức là cho học sinh tiếp nhận những thông tin từ sử liệu, tiếp xúc với những chứng cứ vật chất, những dấu vết của quá khứ, tạo ra ở học sinh những hình ảnh cụ thể, sinh động, chính xác về các sự kiện, hiện tượng lịch sử Những biểu tượng về con người và hành động của họ trong bối cảnh thời gian, không gian xác định, trong những điều kiện lịch sử cụ thể Vậy tái tạo lịch sử bằng những phương thức nào? Trước hết phải kể đến lời nói sinh động, giàu hình ảnh của giáo viên Đó là tường thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm của nhân vật lịch sử
Giáo dục lịch sử thông qua các nhân vật lịch sử mang lại hiệu quả rất cao Thiết nghĩ, một trong những cách tạo hứng thú nhất cho các em HS (nhất là các
Trang 3em học sinh tiểu học) khi học lịch sử đó là việc gây ấn tượng về các nhân vật lịch
sử, sự kiện lịch sử, …
Trong hoạt động học tập, hứng thú là yếu tố quan trọng thôi thúc HS nắm bắt tri thức một cách nhanh hơn, sâu sắc hơn Khi có hứng thú học một môn học nào đó, học sinh sẽ say mê trong nghiên cứu, học tập việc lĩnh hội tri thức trở nên
dễ dàng hơn và ngược lại: khi nắm bắt được vấn đề, tức là hiểu được bài thì người học lại có thêm hứng thú học tập, nhờ đó kết quả học tập của HS ngày càng được nâng cao, phát triển một cách tích cực
Chính vì vậy, việc tạo hứng thú học tập cho người học là một trong những yêu cầu nhất thiết đối với việc dạy học Mặt khác, việc tạo hứng thú đối với học sinh trong môn Lịch sử lại càng cần thiết hơn nữa, bởi học Lịch sử là học cái “đã xảy ra”, ta không thể vận dụng tư duy liên tưởng, suy luận, … để lĩnh hội chúng
Đặc điểm tâm sinh lý của học sinh lớp 5 là lứa tuổi cuối tuổi tiểu học,
tưởng tượng tái tạo đã bắt đầu hoàn thiện, từ những hình ảnh cũ, HS tái tạo ra những hình ảnh mới Bên cạnh đó, tưởng tượng sáng tạo đã tương đối phát triển ở giai đoạn cuối tuổi tiểu học Đặc biệt, tưởng tượng của các em trong giai đoạn này bị chi phối mạnh mẽ bởi các xúc cảm, tình cảm, những hình ảnh, sự việc, hiện tượng đều gắn liền với các rung động tình cảm của các em Ở giai đoạn
này, HS dần hình thành kĩ năng tổ chức, điều chỉnh chú ý của mình Trong sự chú
ý của HS đã bắt đầu xuất hiện giới hạn của yếu tố thời gian, HS đã định lượng được khoảng thời gian cho phép để làm một việc nào đó và cố gắng hoàn thành công việc trong khoảng thời gian quy định Việc ghi nhớ có chủ định ở lứa tuổi này còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như mức độ tích cực tập trung trí tuệ của các
em, sức hấp dẫn của nội dung tài liệu, yếu tố tâm lý tình cảm hay hứng thú của các em Nắm được những đặc điểm này sẽ giúp GV thiết kế bài giảng Lịch sử một cách phù hợp và hiệu quả
2 Thực trạng vấn đề
2.1 Thực trạng việc dạy Lịch sử của giáo viên
Thực tế cho thấy, đa số GV chỉ chủ yếu dùng phương pháp thuyết trình cốt sao cho HS chỉ cần nhớ tên nhân vật và sự kiện lịch sử là đủ Khi được hỏi về phương pháp dạy học môn lịch sử, đa số GV chỉ trả lời là chủ yếu nêu câu hỏi vấn đáp để HS tìm hiểu và rút ra được nội dung bài học Còn về kiến thức lịch sử thì đa số GV chưa thực sự quan tâm, chưa đầu tư nghiên cứu tài liệu để hiểu một cách sâu sắc (việc nắm bắt chủ yếu chỉ là nội dung, thông tin trong SGK)
Trong quá trình hơn 10 năm làm công tác quản lý trường học tôi thấy: Đối với bậc học Tiểu học thì một số GV còn xem nhẹ phân môn lịch sử hay có quan điểm gọi là môn “phụ”, còn có suy nghĩ: Học sinh Tiểu học chỉ cần học Toán giỏi, Tiếng việt giỏi là được Các môn khác trong đó có phân môn Lịch sử lớn lên các lớp trên học cũng được chưa muộn (thực tế môn lịch sử khi lên các lớp THCS
và THPT cũng có phần học lại các giai đoạn lịch sử tiểu học đã học, có điều học sâu hơn, kĩ hơn) và cho rằng nếu bây giờ có học kĩ thì các em cũng sẽ quên vì nhiều lí do khác nhau như: Trí nhớ của các em còn non, tư duy đang độ phát triển mạnh, nhận thức lí tính chưa nhiều, chủ yếu nhận thức thông qua sự vật hiện tượng, các em dễ quên vì học nhiều môn,… Lịch sử là môn học mang tính chất
Trang 4xã hội nhưng trong đó cũng có phần khoa học, là môn ghi lại các sự kiện, nguyên nhân, nhân vật một cách đầy đủ chính xác Chính xác đến giờ, phút, ngày, tháng, năm như: Sự kiện chiến thắng Điện Biên Phủ (07/5/1954), Tiến vào Dinh Độc Lập (30/4/1975), Sấm sét đêm giao thừa (Đêm 30 Tết Mậu Thân- 1968),
Một vấn đề quan trọng trong việc sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học Lịch sử là khai thác kênh hình trong SGK nhưng hầu như GV chưa thực sự quan tâm, chỉ điểm qua trong tiết dạy Nguyên nhân cơ bản của hạn chế này là GV chưa có đủ những thông tin cần thiết về kênh hình (nhất là tranh ảnh) để hiểu nội dung, ý nghĩa của nó GV phải hiểu được nội dung kênh hình, đồng thời nắm chắc mục tiêu và nội dung bài học (điều này rất quan trọng vì có thể là một bức tranh, ảnh tư liệu, nhưng tùy nội dung cụ thể của mỗi bài học mà khai thác nội dung bức tranh, ảnh đó ở những khía cạnh khác nhau) thì mới có thể tổ chức cho
HS khai thác tốt kênh hình
Việc nghiên cứu thêm tư liệu lịch sử để giảng dạy còn nhiều hạn chế, chỉ giới hạn kiến thức trong SGK, điều đó làm cho việc truyền thụ kiến thức không được sâu sắc
GV “ngại” vận dụng các phương pháp, hình thức dạy học mới như: trò chơi lịch sử; sắm vai,… nên tiết học khá tẻ nhạt, không hấp dẫn HS
Việc khai thác và ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học chưa thường xuyên và hiệu quả
2.2 Về phía phụ huynh
Đa số phụ huynh ít quan tâm đến việc kèm con mình học lịch sử hay đầu
tư các tài liệu liên quan đến môn này Thậm chí có nhiều phụ huynh khi học sinh làm bài kiểm tra định kì chỉ hỏi con “Môn Toán, môn Tiếng Việt con được mấy điểm?” Nếu con mà nói được điểm 10 Lịch sử hay môn khác thì coi như không quan tâm Về nhà nhiều gia đình không cho con học các môn ít tiết trong đó có phân môn Lịch sử mà chỉ yêu cầu con học Toán và Tiếng Việt
cô giáo đặt câu hỏi thì chỉ biết tìm và đọc ở trong SGK để trả lời, song về đến nhà
là quên ngay, đến khi học tiết lịch sử tiếp theo thì hầu như quên những kiến thức
đã học
Sau khi học xong một bài hay một giai đoạn lịch sử đa số các em không nắm được nội dung bài học, một số em chỉ thuộc phần ghi nhớ trong sách giáo khoa một cách máy móc Chỉ được một số em nắm được bài, biết xâu chuỗi sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử, nguyên nhân, diễn biến hay kết quả, biết liên kết kiến thức bài trước với bài sau của sự việc, cuộc kháng chiến, chiến dịch
Thông thường học sinh không nắm được:
- Nhân vật lịch sử đó thuộc thời kì lịch sử nào? Giai đoạn nào? Có công lao
gì to lớn đối với đất nước, với dân tộc?
Trang 5- Nguyên nhân vì sao có sự kiện, cuộc kháng chiến, cuộc khởi nghĩa đó?
- Diễn biến, kết quả của các cuộc kháng chiến, chiến dịch, khởi nghĩa … ra
sao? Vì sao thất bại?
- Tình hình đất nước, chính quyền, nhân dân ta trong thời kì đó ra sao?
- Ý nghĩa lịch sử của các cuộc trên?
- Lòng khâm phục, sự kính trọng, biết ơn, … đối với các nhân vật lịch sử
Tôi đã tiến hành khảo sát về mức độ hứng thú đối với một số môn học của
46 học sinh lớp 5 Trường Tiểu học Đông Tiến B và thu được kết quả như sau:
Đánh giá
Bình thường
Tỷ lệ
Không thích
Tôi cũng đã cho giáo viên tiến hành cho học sinh làm bài khảo sát chất lượng đầu năm đối với phân môn Lịch sử tại hai lớp 5, kết quả như sau:
Kết quả cho thấy số lượng HS điểm 7 trở lên thấp, vẫn còn HS điểm dưới
5 Bên cạnh đó, qua theo dõi, quan sát trong giờ học, tinh thần học tập các em uể oải, nắm kiến thức còn chậm khiến giáo viên phải mất nhiều thời gian Khi HS không thấy thích thú với môn học thì kết quả học tập thấp là điều dễ hiểu Hơn thế nữa, việc HS không hứng thú trong các giờ lịch sử, không hình dung được các
sự kiện lịch sử đã diễn ra cách các em rất xa, sẽ dễ tạo cho các em có thói quen ỷ lại, thụ động Nếu cứ tiếp tục như vậy, các em sẽ trở thành những con người có tâm hồn “nghèo nàn”, thực dụng
Qua thực tế việc giảng dạy của giáo viên ở trường, tôi nhận thấy: Chất lượng giảng dạy môn lịch sử ở trường tiểu học nói chung, trường Tiểu học Đông Tiến B nói riêng còn nhiều bất cập, chưa phù hợp với đặc trưng của môn lịch sử
GV ít đầu tư cho môn học này, dạy học còn nặng về giảng giải lý thuyết, chủ yếu giáo viên nêu câu hỏi học sinh trả lời Vì vậy, học sinh tiếp thu bài một cách thụ động, dẫn đến học sinh chán học, không nắm vững nội dung của bài, không nhớ đầy đủ các sự kiện lịch sử trong chương trình, không yêu thích môn học Chính vì
Trang 6thế mà vấn đề tôi đưa ra nghiên cứu ở đề tài này chỉ tập trung đưa ra một số biện theo hướng tích cực nhằm nâng cao chất lượng dạy học phân môn Lịch sử lớp 5
3 Một số biện pháp thực hiện
3.1 Giúp giáo viên sử dụng linh hoạt các phương pháp, cách thức tổ chức dạy học phù hợp từng loại bài trong chương trình
3.1.1 Bài học có nội dung về tình hình chính trị- kinh tế, văn hóa- xã hội
Dạng bài này có nhiều ở phần Lịch sử lớp 5, nhằm giúp HS có những hiểu biết về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội nước ta sau mỗi thời kì (giai đoạn) nhất
định Để dạy tốt dạng bài này, GV cần thực hiện trình tự bài giảng theo các ý cơ
- Kết quả của việc làm đó ra sao? [2]
Ví dụ: Khi dạy bài 12 “Vượt qua tình thế hiểm nghèo”, GV phải giúp HS
+ Kết quả của những biện pháp đó là gì? (Từng bước đẩy lùi giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm.)
Khi dạy dạng bài này, GV kết hợp sử dụng phương pháp quan sát và phương pháp hỏi đáp nhằm kích thích tính tích cực, độc lập của HS trong việc đọc thông tin SGK, phân tích tổng hợp, bồi dưỡng năng lực diễn đạt và làm không khí lớp học sôi nổi
Ví dụ: Bài 12: “Vượt qua tình thế hiểm nghèo”
Ở hoạt động: Tìm hiểu hoàn cảnh nước ta sau cách mạng tháng Tám: GV yêu cầu HS đọc trong sách giáo đoạn “Từ cuối 1945 -> nghìn cân treo sợi tóc”, kết hợp với việc quan sát các Hình 12, Hình 13, Hình 14, Hình 15, Hình 16 trả lời câu hỏi: Hoàn cảnh nước ta lúc đó có những khó khăn, nguy hiểm gì? (Hình 12: Quân Pháp ở Sài Gòn 1945; Hình 13: Quân Anh đến Sài Gòn 9/1945; Hình 14: Quân Trung Quốc dân đảng; Hình 15: Xương của các nạn nhân trận đói 1945 được cải táng (Hà Nội); Hình 16: Dân đói năm 1945)
Mục đích GV đặt ra những câu hỏi là yêu cầu HS phải tìm tòi, phải có cảm nhận riêng của mình Khi trả lời được HS sẽ cảm thấy phấn khởi vì trình độ, khả năng của mình so với những bạn khác, các em sẽ có hứng thú học tập tiếp tục chú
ý nghe giảng, trả lời các câu hỏi Những HS còn lại sẽ noi theo, muốn trả lời được như bạn để khẳng định mình Từ đó sẽ tạo nên không khí học tập sôi nổi, vui tươi
Trang 7Tuy nhiên câu hỏi GV đưa ra phải rõ ràng, dễ hiểu xoáy vào trọng tâm để tất cả HS đều hiểu được yêu cầu của câu hỏi; Đặt câu hỏi cho mọi học sinh trong lớp đều được tham gia, tức là câu hỏi có nhiều mức độ, khó, dễ, trung bình; Cần chú ý lắng nghe câu trả lời của các em khi cần có thể nhận xét, bổ sung, sửa chữa
để hoàn thiện nội dung câu trả lời cho các em
3.1.2 Dạy học các bài có nội dung về các nhân vật lịch sử
Trong chương trình Lịch sử lớp 5 không giới thiệu tiểu sử của các nhân vật lịch sử, mà thông qua những sự kiện cơ bản trong sự nghiệp của các nhân vật để làm sáng tỏ lịch sử dân tộc
Ví dụ: Dạy bài “Bình Tây Đại nguyên soái Trương Định” (Nội dung của
bài: Trương Định bất chấp lệnh bãi binh của triều đình ở lại cùng nhân dân chống
giặc năm 1862); hay “Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước” vào đầu thế kỉ XX
(Nội dung của bài: Nguyễn Tất Thành tận mắt chứng kiến nỗi khổ của người dân
bị thực dân Pháp đô hộ; ý chí quyết tâm tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành) Như vậy, nhân vật lịch sử bao giờ cũng gắn liền với sự kiện lịch sử GV cần khai thác các sự kiện để làm nổi bật những hoạt động và công lao to lớn của
nhân vật [2]
Đối với dạng bài về các nhân vật lịch sử GV sử dụng các phương pháp kể
chuyện, miêu tả, tường thuật kết hợp với đàm thoại để khắc sâu hình ảnh nhân vật trong tâm trí HS Nhưng phương pháp thường được sử dụng là kể chuyện bởi
HS Tiểu học rất thích nghe kể chuyện, vận dụng phương pháp kể chuyện vào dạy học sẽ giúp các em tiếp thu kiến thức một cách nhẹ nhàng, dễ nhớ, và thú vị Với phương pháp này, nếu GV khéo léo sẽ tạo được hứng thú rất tốt cho học sinh Giáo viên có thể vừa là người dẫn chuyện, trực tiếp kể chuyện có thể là người dẫn dắt, gợi ý giúp học sinh nắm vững cốt truyện Ngoài ra có thể cho học sinh sắm vai để kể lại câu chuyện
Ví dụ 1: Khi dạy bài “Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước” giáo viên có
thể dùng phương pháp kể chuyện để tìm hiểu về quê hương và thời niên thiếu của Bác Thông qua câu chuyện “Nguyễn Tất Thành 5 tuổi đi theo cha mẹ vào Huế” Nội dung câu chuyện là cuộc sống nghèo khó của tuổi thơ ở vùng quê nghèo và truyền thống hiếu học của gia đình Bác
Ví dụ 2: Bài 17 “Chiến thắng Lịch sử Điện Biên Phủ”, trong hoạt động
“Kể về những tấm gương trong cuộc kháng chiến Điện Biên Phủ”, GV dùng phương pháp kể chuyện kể cho HS nghe câu chuyện anh hùng Tô Vĩnh Diện lấy thân mình chèn pháo, Phan Đình Giót lấp lỗ châu mai, Bế Văn Đàn lấy thân mình làm giá súng,
Sau đó cho HS quan sát những bức hình: Hình 17- Bế Văn Đàn lấy thân mình làm giá súng Hình 18- Tô Vĩnh Diện lấy thân mình chèn pháo
GV cần chú ý khi chọn phương pháp kể chuyện mà yêu cầu HS kể lại
chuyện, cần chống lại cách học thuộc lòng, từng câu từng chữ trong SGK của học sinh Phải để học sinh kể lại câu chuyện lịch sử bằng chính ngôn ngữ của mình Thời gian kể chuyện chỉ nên chiếm vài ba phút còn lại để giới thiệu tiểu sử, hoặc
mô tả một hiện tượng tự nhiên hoặc xã hội,…
Một số điểm cơ bản cần phải lưu ý đối với mỗi GV khi giảng dạy, đó là:
Trang 8- Mỗi bài đều có hình ảnh (tranh vẽ hoặc chân dung) nhân vật lịch sử để giúp HS biết được diện mạo cũng như hình thức bên ngoài của nhân vật Vì vậy
GV sử dụng phương pháp trực quan khai thác tốt những bức ảnh để phục vụ nội dung bài học
Ví dụ: Khi dạy bài Bài “Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước”
+ Giới thiệu bài: Mở đầu cho bài học giáo viên đưa hình ảnh bến nhà Rồng
và hỏi: Đố các em biết hình ảnh trên là địa danh nào? HS sẽ hào hứng trả lời, lôi cuốn các em tham gia vào tiết học, tìm hiểu xem bức tranh trên là địa danh nào
+ Sau đó GV dùng ảnh đó để giới thiệu bài mới Hình 1: Bến Nhà Rồng (HS tìm hiểu về Nguyễn Tất Thành: ngày sinh, quê quán)
Dựa vào SGK yêu cầu HS cho biết ngày sinh của Nguyễn Tất Thành Sau khi HS trả lời GV đưa hình ảnh Nguyễn Tất Thành lên bảng kèm theo chú thích
về ngày sinh Lưu ý bức ảnh này được chụp vào khoảng thời gian năm 1911, lúc Người 21 tuổi (đưa Hình 2- Nguyễn Tất Thành (1890 – 1969)
Về quê quán: GV treo bản đồ, yêu cầu HS chỉ quê Bác trên bản đồ (đưa Hình 3: Bản đồ Việt Nam) Áp dụng phương tiện trực quan là bản đồ vào dạy học, các em sẽ có sự tri giác cụ thể hơn, có thể ghi nhớ và khắc sâu được nội dung hơn
Giới thiệu một số hình ảnh về quê hương của Bác (cho HS xem Hình 4: Làng Hoàng Trù quê ngoại; Hình 5: Làng Sen quê nội; Hình 6: Ngôi nhà Bác sống thời niên thiếu; Hình 7: Nhà sàn của Bác)
Qua các hình ảnh này HS sẽ thấy được Bác sinh ra từ vùng quê của xứ Nghệ nghèo khổ Với những hình ảnh sinh động, đa dạng và phong phú đó sẽ đọng mãi trong kí ức HS, các em sẽ thích thú với tiết học Lịch sử vì kiến thức chẳng hề khô khan mà trái lại rất dễ nhớ
- Khi trình bày về nhân vật, phải cho HS biết nhân vật lịch sử đó là người như thế nào? (Sinh ra khi nào? Ở đâu? Làm gì? Có đặc điểm, tính cách gì nổi
bật,…) [2]
Ví dụ: Dạy bài “Bình Tây Đại nguyên soái Trương Định”, GV giúp HS
biết vài nét về Trương Đinh thông qua câu hỏi gợi ý: Trương Định quê ở đâu? Ngay từ khi Pháp đánh Gia Định thì Trương Định đã làm gì? (Trương Định quê ở Bình Sơn, Quảng Ngãi Ngay từ khi Pháp đánh Gia Định (tháng 9/1859) Trương Định đã chiêu mộ nghĩa binh đánh Pháp
- Miêu tả và tường thuật (hay kể lại) những hoạt động của họ để làm cơ sở cho việc đánh giá công lao của các nhân vật đó đối với lịch sử
- Giáo dục tư tưởng, tình cảm, thái độ cho HS về lòng biết ơn, sự khâm phục, kính trọng đối với nhân vật lịch sử một cách tự nhiên và có hiệu quả
3.1.3 Dạy các bài có nội dung đề cập đến các cuộc khởi nghĩa, kháng chiến, chiến thắng, chiến dịch, phản công, tiến công…
Loại bài này chiếm tỉ lệ nhiều trong phần Lịch sử Phương pháp thường sử dụng khi dạy học là GV (hoặc HS) miêu tả, tường thuật kết hợp với đồ dung trực quan để thể hiện cuộc khởi nghĩa/ kháng chiến/ chiến dịch hay tiến công Cần lưu
ý GV những vấn đề cơ bản sau:
Trang 9- Nguyên nhân (hoặc hoàn cảnh) dẫn đến cuộc khởi nghĩa/ cuộc kháng chiến/ chiến dịch đó
- Diễn biến của cuộc khởi nghĩa/ cuộc kháng chiến/ chiến dịch đó
- Kết quả và ý nghĩa [2]
Ví dụ: Dạy bài “Cuộc phản công ở kinh thành Huế”
+ Hoàn cảnh lịch sử: Triều đình Huế kí hòa ước công nhận quyền đô hộ của thực dân Pháp trên toàn bộ nước ta Triều đình công nhận nhưng nhân dân không chịu khuất phục Trong triều chia làm hai phái: phái chủ chiến (chủ trương chiến đấu chống Pháp- Đại diện là Tôn Thất Thuyết) và phái chủ hòa (chủ trương thương thuyết với Pháp)
+ Diễn biến của cuộc phản công ở kinh thành Huế: Đêm mồng 4 rạng sáng mồng 5-7-1885, trong cảnh khuya vắng lặng của kinh thành Huế, bỗng có tiếng súng thần công nổ rầm trời, lửa cháy sáng rực Đó cuộc tấn công vào đồn Mang
cá và tòa khâm sứ Pháp của các đạo quân theo lệnh của Tôn Thất Thuyết Bị đánh bất ngờ, quân Pháp vô cùng bối rối Nhưng nhờ có ưu thế về vũ khí, chúng
ra sức cố thủ, đến gần sáng thì chúng tấn công lại Quân giặc tiến vào kinh thành, mặc sức giết người, cướp của và tàn phá
+ Kết quả và ý nghĩa: Cuộc phản công thất bại Từ đó một phong trào chống Pháp bùng lên mạnh mẽ trong cả nước, kéo dài đến cuối thế kỉ XIX Đã khơi dậy và cổ vũ tinh thần kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta
Hầu hết các bài đều có lược đồ, bản đồ Vì vậy GV phải hướng dẫn HS xác định và mô tả được vị trí, khu vực, địa bàn nơi diễn ra cuộc khởi nghĩa/ kháng chiến/ chiến dịch cũng như trình bày các nét cơ bản diễn biến trên lược đồ
Ví dụ: Sử dụng lược đồ “Chiến dịch Điện Biên Phủ 1954”, GV cần hiểu
rõ:
* Mục đích: Giúp HS xác định vị trí, địa thế của tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ và nắm được diễn biến các đợt tấn công của ta vào cứ điểm Điện Biên Phủ
* Nội dung: Lược đồ chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ mô tả một cách sơ lược mấy điểm: địa điểm diến ra chiến dịch (với các địa danh chính như: hầm tướng Đờ Ca- xtơ- ri, đồi A1, Him Lam, Bản Kéo,…) và các đợt tấn công của ta
* GV hướng dẫn HS sử dụng khi:
+ Giới thiệu về đặc điểm vị trí, địa hình của Điện Biên Phủ
+ Giới thiệu về cấu trúc của tập đoàn cứ điểm này (3 phân khu phòng thủ) + Tường thuật những nét sơ lược về diễn biến chính của chiến dịch (ta tấn công và tiêu diệt tập đoàn cứ điểm trong 3 đợt)
3.1.4 Dạy loại bài ôn tập, tổng kết
Bài ôn tập, tổng kết là loại bài học nhằm hệ thống và củng cố lại những kiến thức đã học cho HS sau mỗi thời kì (giai đoạn lịch sử), giúp các em nắm vững kiến thức cơ bản, nhận thức lịch sử một cách sâu sắc, toàn diện hơn Để dạy tốt các bài này, GV phải thu hút tất cả HS vào hoạt động học tập, phát huy cao nhất tính tích cực của HS bằng việc trao đổi những câu hỏi mà GV đặt ra, thực hiện các công việc như vẽ sơ đồ, lập bảng biểu, thống kê, tìm các dẫn chứng,…
Trang 10Đối với dạng bài ôn tập, tổng kết, GV vận dụng tổng hợp nhiều phương pháp (phân tích, tổng hợp, khái quát hóa) kết hợp vấn đáp- tìm tòi, tổ chức cho
HS hoạt động theo nhóm Vì vậy, dựa vào nội dung cụ thể của mỗi bài, GV linh
hoạt lựa chọn phương pháp cho phù hợp [2]
Ví dụ: Dạy bài 11 “Ôn tập- Hơn 80 năm chống thực dân Pháp xâm lược
và đô hộ (1858- 1945)”
* Mở đầu: GV nêu khái quát các mốc lịch sử trong giai đoạn Sau đó nêu nhiệm vụ cho HS trong tiết học “Nhìn lại trang sử đau thương nhưng vẻ vang đó
để chúng ta nhớ lại những mốc thời gian, những sự kiện lịch sử tiêu biểu từ năm
1858 đến năm 1945, đó là nhiệm vụ của bài học hôm nay.”
* GV nêu câu hỏi để HS suy nghĩ và tập trung giải quyết 3 nội dung sau: Nêu các mốc lịch sử quan trọng từ 1858 đến1945; Nêu những sự kiện lịch sử và những nhân vật tiêu biểu nhất từ 1858- 1945; Ý nghĩa của những sự kiện lịch sử tiêu biểu đó
* GV hướng dẫn HS thực hiện các nhiệm vụ của bài học như sau:
+ Về nội dung thứ nhất: GV hướng dẫn HS kẻ trục thời gian từ 1858 đến
1945, sau đó yêu cầu HS tìm và điền các mốc thời gian quan trọng (cụ thể là 4 mốc: 1858, 1911, 1930, 1945)
+ Về nội dung thứ hai: GV có thể chia lớp thành các nhóm, yêu cầu HS tìm các sự kiện, nhân vật lịch sử tiêu biểu của thời kì này, sẽ lôi cuốn HS vào hoạt động học tập sau đó HS trình bày kết quả, GV tổng hợp ý kiến và chốt lại các sự kiện (1858- Thực dân Pháp xâm lược nước ta; Nửa cuối thế kỉ XX- Phong trào chống Pháp của Trương Định và phong trào Cần Vương; Đầu thế kỉ XX- Phong trào Cần Vương; Năm 1911- Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước; Ngày 03/02/1930- Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời; Ngày 02/9/1945- Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc Lập, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa.)
+ Về nội dung thứ ba: GV lựa chọn và định hướng cho HS thảo luận ý nghĩa của 2 sự kiện: Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và Cách mạng tháng Tám
Tóm lại: Với mỗi dạng bài khác nhau, mỗi hoạt động khác nhau GV phải
áp dụng những PPDH khác nhau, và mỗi loại bài có những cách dạy riêng, GV phải biết lựa chọn cho phù hợp với nội dung của bài và phải biết kết hợp, sử dụng linh hoạt nhiều phương pháp trong một giờ học Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa các phương pháp là một trong những yếu tố đưa đến hiệu quả cao của bài học
3.2 Hướng dẫn GV sử dụng trò chơi học tập để dạy phân môn Lịch sử góp phần nâng cao hiệu quả giờ học
Trước khi lên lớp, mỗi thầy cô giáo đều chuẩn bị bài giảng của mình Có chuẩn bị thì kiến thức mới vững vàng, lời giảng mới hấp dẫn, phương pháp mới sinh động Song muốn tạo được sự chú ý và gây hứng thú học tập cho học sinh để không khí vui tươi, nhẹ nhàng trong từng hoạt động học tập là cả một vấn đề nghệ thuật Một số trò chơi áp dụng ở môn lịch sử và địa lí lớp 4 có tác dụng tích cực đến việc học tập của các em
Để giúp giáo viên nhà trường có thể lựa chọn và sử dụng trò chơi học tập trong quá trình dạy học môn Lịch sử, tôi đã tìm tòi, tham khảo các tài liệu, sưu
Trang 11tầm các trò chơi gắn liền với nội dung các bài học trong chương trình phân môn Lịch sử lớp 5, sắp xếp theo thứ tự các bài trong sách giáo khoa, đồng thời trao đổi, phổ biến, hướng dẫn cho GV cùng thực hiện Tôi đã tổng hợp các trò chơi
theo bài học như sau: [4]
TT Sử dụng cho bài
(Tên bài học) Tên trò chơi
Sử dụng trong hoạt động
1 Bài 2: Nguyễn Trường Tộ
mong muốn canh tân đất nước
Thi kể về Nguyễn Trường Tộ
Củng cố bài học
2 Bài 3: Cuộc phản công ở kinh
thành Huế
Nhanh mắt, nhanh tay Củng cố bài học
3 Bài 4: Xã hội Việt Nam cuối
thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX
Ai là thủ lĩnh Khởi động
(đầu giờ học)
4 Bài 6: Quyết chí ra đi tìm
đường cứu nước
Thi hát về Bác Hồ (hoặc “Mảnh ghép bí mật; hoặc “Trò chơi đóng vai”)
“Ô chữ Lịch sử”, “Đi tìm ô chữ”, hoặc “Đi tìm sự kiện”
Các hoạt động của tiết ôn tập
7 Bài 12: Vượt qua tình thế
13 Bài 29: Ôn tập- Lịch sử nước
ta từ giữa thế kỉ XIX đến nay
Sự kiện gì?
(hoặc “Tìm hiểu Lịch sử”)
Các hoạt động của tiết ôn tập
Mỗi trò chơi học tập đều phải thể hiện được 3 phần: Mục đích, chuẩn bị, cách tiến hành Tôi đã giúp GV nắm vững 3 phần này trong mỗi trò chơi để việc
tổ chức trên lớp cho HS thực sự đạt hiệu quả