Hòa nhập xã hội một số quan điểm và việc triển khai nghiên cứu, đo lường

Sự quan tâm hơn hướng đến các quan điểm và các tiếp cận về hòa nhập xã hội trong vài chục năm lại đây, khi các nghiên cứu này được gắn với việc giải quyết các vấn đề của thực tế xã hội l

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

HÒA NHẬP XÃ HỘI: MỘT SỐ QUAN ĐIỂM

VÀ VIỆC TRIỂN KHAI NGHIÊN CỨU,

ĐO LƯỜNG

Nghiên cứu này được tài trợ bởi Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) trong đề tài: Các quan điểm lý thuyết về hòa nhập xã hội và hòa nhập xã hội của nhóm lao động nghèo nhập cư vào các đô thị nước ta trong

quỏ trỡnh CNH, HĐH đất nước; Mã số I3.1-2012.11; do PGS.TS Phạm Văn

Quyết làm chủ nhiệm

PGS.TS Phạm Văn Quyết

TS Trần Văn Kham

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

TÓM TẮT

Bài viết tóm lược những nét chủ yếu trong quan điểm của Emile Durkheim và rộng hơn là quan điểm của các nhà chức năng luận về vấn đề hội nhập/hòa nhập xã hội Sự quan tâm hơn hướng đến các quan điểm và các tiếp cận về hòa nhập xã hội trong vài chục năm lại đây, khi các nghiên cứu này được gắn với việc giải quyết các vấn đề của thực tế xã hội liên quan đến các nhóm ngoài lề, nhóm dễ bị tổn thương tại nhiều quốc gia và khu vực trên thế giới Trên cơ sở các quan điểm trong việc triển khai nội dung hòa nhập xã hội của các tổ chức quốc tế, của các quốc gia và của nhiều tác giả, bài viết đề xuất về các chiều cạnh cơ bản của hòa nhập xã hội để làm

cơ sở cho việc triển khai các nghiên cứu vấn đề này với các nhóm yếu thế tại Việt

Nam hiện nay

Từ khóa: Hòa nhập xã hội; Hội nhập xã hội; Quan điểm về hòa nhập xã hội

Ngày nhận bài: 21/9/2015; Ngày duyệt đăng bài: 25/9/2015

1 Đặt vấn đề

Hòa nhập xã hội (social inclusion) thường được hiểu một cách chung nhất là quá trình mà trong đó cá nhân hoặc nhóm xã hội nào đó được xã hội tạo các điều kiện thuận lợi để tham gia một cách tích cực vào đời sống xã hội trong

sự bình đẳng với các thành viên khác của xã hội Tuy có sự hiểu biết chung như vậy, nhưng trong thực tế nghiên cứu về sự hòa nhập xã hội đã tồn tại khá nhiều quan điểm khác nhau về bản chất và nội dung của khái niệm này, đặc biệt trong xác định nội dung các chỉ báo để nghiên cứu, đánh giá về mức độ

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

hòa nhập xã hội của các nhóm xã hội yếu thế Trong bài viết này trên cơ sở các nghiên cứu có liên quan, chúng tôi muốn làm rõ một số quan điểm về bản chất, nội dung của hòa nhập xã hội, các tiêu chí nhằm giúp việc đo lường, đánh giá

về mức độ hòa nhập xã hội của một số nhóm xã hội yếu thế hiện nay ở Việt

Nam

2 Một số quan điểm về hòa nhập xã hội

2.1 Hòa nhập, hội nhập xã hội và quan điểm của các nhà chức năng luận

Theo mục tiêu và nội dung, khái niệm hòa nhập xã hội và hội nhập xã hội (Social integration) trong nhiều trường hợp được sử dụng với sự phân biệt không đáng kể hoặc không rõ ràng Cook S (1994) cho rằng hòa nhập, hội nhập và sự cố kết (cohesion) được sử dụng có thể thay thế cho nhau, nhưng cũng có thể sử dụng với sự khác nhau được nhấn mạnh Ngay trong nghiên cứu của UNRISD (1994) đã cho rằng hội nhập xã hội “với một số người nó là mục tiêu của sự hòa nhập, nghĩa là quyền và cơ hội bình đẳng cho tất cả mọi người… Còn với những người khác, nó đơn giản chỉ là cách để mô tả các khuôn mẫu đã được thiết lập về mối quan hệ của con người trong một xã hội nhất định” Hoặc trong tiếp cận của Hội nghị Thượng đỉnh về phát triển xã hội năm 1995 tại Copenhagen, hội nhập xã hội được xác định với mục tiêu tạo ra một xã hội hòa nhập, “một xã hội cho tất cả mọi người”, trong đó từng cá nhân với các quyền và nghĩa vụ đều đóng một vai trò tích cực (United Nations, 1995) Vì vậy, khi bàn về các quan điểm hòa nhập xã hội chúng ta không thể không đề cập đến hội nhập xã hội

Trong khoa học xã hội, vấn đề hội nhập xã hội được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và trở thành vấn đề được nghiên cứu rất phổ biến Người đầu tiên đặt dấu ấn đậm nét trong nghiên cứu về hội nhập xã hội, đồng thời cũng là người đặt nền móng cho Chủ nghĩa chức năng là nhà xã hội học người Pháp Emile Durkheim (1789 - 1857) Quan điểm về hội nhập xã hội của ông được

trình bày trong sự gắn kết chặt chẽ với khái niệm đoàn kết xã hội (social solidarity) Ông sử dụng khái niệm đoàn kết xã hội để chỉ các mối quan hệ giữa

cá nhân và xã hội, giữa các cá nhân với nhau, giữa cá nhân với nhóm xã hội Nếu như không có sự đoàn kết xã hội thì các cá nhân riêng lẻ, biệt lập không thể tạo thành xã hội với tư cách là một chỉnh thể (Lê Ngọc Hùng, 2002)

Về hội nhập xã hội, Durkheim cho rằng, xã hội dường như đã sử dụng một sức mạnh bắt buộc đối với mỗi cá nhân Chuẩn mực, niềm tin và các giá trị mà ông gọi là ý thức tập thể được coi như cơ sở đạo đức của xã hội Ý thức tập thể liên kết các cá nhân với nhau tạo ra hội nhập xã hội Ý thức tập thể là

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

chìa khóa quan trọng cho việc giải thích sự tồn tại của xã hội: Nó tạo ra và duy trì xã hội Trong khi đó, ý thức tập thể là sản phẩm của các cá nhân thông qua hành động và tương tác của họ Như vậy, xã hội là một sản phẩm có tính xã hội được tạo ra bởi các hành động của cá nhân sau đó tác động trở lại bởi một sức mạnh xã hội mang tính bắt buộc đối với mỗi cá nhân Thông qua ý thức tập thể của họ con người trở nên hiểu biết nhau như sinh vật xã hội, chứ không phải như động vật (dẫn theo Kenneth D Allan, 2005)

Theo cách thức hội nhập xã hội, Durkheim đã nói về hai loại xã hội: Xã hội đơn giản và xã hội hiện đại Trong khi xã hội đơn giản dựa trên đoàn kết cơ học, được tạo bởi ý thức tập thể, trong đó cá nhân hội nhập, liên kết với người khác thông qua mối quan hệ gần gũi có tính truyền thống, tập tục và quan hệ gia đình, thì xã hội hiện đại dựa trên tinh thần đoàn kết hữu cơ, trong đó cá nhân hội nhập, được kết nối bởi sự phụ thuộc vào những người khác trong phân công lao động Trong xã hội hiện đại, dưới sự đoàn kết hữu cơ, mọi người nhất thiết phải phụ thuộc lẫn nhau, hợp tác chặt chẽ trong sự chuyên môn hóa và phân công lao động Như vậy, theo Durkheim đoàn kết và hội nhập

xã hội là cần thiết cho sự sống còn của các xã hội và sức mạnh xã hội bắt buộc đối với cá nhân sẽ không theo cùng kiểu như dưới đoàn kết cơ học

Từ quan điểm của Durkheim, vấn đề hội nhập xã hội tiếp tục được nghiên cứu và mở rộng trong quan điểm của các nhà chức năng luận Theo đó hội nhập xã hội gắn với những nguyên tắc mà qua đó các cá nhân hay các chủ thể hành động được liên kết với nhau Bên cạnh đó, các nhà chức năng luận còn nhấn mạnh đến vấn đề hội nhập hệ thống xã hội Nó được xem như phương thức quan hệ của những yếu tố trong hệ thống xã hội, mà vì hệ thống

đó chúng hành động một cách tập thể để tránh phá vỡ hệ thống, đồng thời chúng luôn hợp tác để thúc đẩy sự hoạt động của hệ thống xã hội như một chỉnh thể Ở góc độ lý luận, hội nhập xã hội chỉ ra những nguyên tắc mà qua

đó các cá nhân theo vị thế xã hội gắn kết với nhau trong không gian xã hội và

đề cập đến các mối quan hệ giữa các chủ thể: các chủ thể chấp nhận các nguyên tắc xã hội như thế nào Hội nhập của một hệ thống xã hội có nghĩa là các tương tác trao đổi qua lại giữa các thành tố của một cấu trúc xã hội cụ thể (Marshall G., 1998)

Khi bàn về tiến trình hoà nhập của những nhóm thiểu số nhất định, quan niệm hội nhập không chỉ có mối liên hệ chặt chẽ đến xã hội hoá, tiếp biến, hòa đồng mà còn được đề cập đến quá trình trở thành một bộ phận không thể tách rời của toàn bộ tiến trình này, trong đó có cả kết quả của tiến trình Như vậy,

có thể nói với các nhà chức năng luận thì các lập luận khoa học ở cả góc độ vĩ

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

mô hay vi mô đều nhìn nhận hội nhập xã hội theo cách thức mà các bộ phận/các yếu tố khác nhau của xã hội/hệ thống xã hội quan hệ với nhau ra sao, cũng như sự tương tác, gắn kết cá nhân hội nhập và hệ thống xã hội hội nhập

2.2 Các quan điểm về hòa nhập xã hội hiện nay

Trong vài chục năm gần đây, hòa nhập xã hội và các vấn đề về hòa nhập

xã hội gắn với các nghiên cứu nhằm giải quyết các vấn đề của thực tế xã hội,

đã nổi lên như một xu hướng xã hội quan trọng được nhiều quốc gia quan tâm Vấn đề này được bắt nguồn từ đầu những năm tám mươi của thế kỷ trước, khi loại trừ xã hội (social exclusion) hay nhóm ngoài lề gắn với đói nghèo và việc làm được quan tâm giải quyết như một quan điểm chính trị ở nhiều nước châu

Âu và Bắc Mỹ Quỹ Laidlaw, Canada cho rằng, vấn đề loại trừ xã hội nổi lên ở châu Âu những năm 1980 chính là câu trả lời cho sự gia tăng của phân hóa xã hội, như kết quả của điều kiện thị trường lao động mới và sự thiếu sót đang tồn tại của hệ thống phúc lợi xã hội dự phòng cần được thay đổi theo nhu cầu của các thành phần cư dân khác nhau Hòa nhập xã hội trong chừng mực nào đó được xem xét như một sự hưởng ứng đáp lại vấn đề loại trừ xã hội Hòa nhập

xã hội là nói về sự đảm bảo chắc chắn rằng tất cả trẻ em, người lớn đều được chú ý, được tôn trọng, có chỗ đứng giống nhau, đồng thời đều có khả năng tham gia vào đời sống xã hội cả ở mức độ quốc gia và cộng đồng (Laidlaw Foundation, 2002)

Thực tế, nhiều nhà nghiên cứu về hòa nhập xã hội đã hướng đến xem xét nó trong mối quan hệ với loại trừ xã hội Họ cho rằng hai vấn đề này cần được phân tích, xem xét vấn đề liên quan Trên cơ sở tiếp cận này, chúng ta sẽ cùng điểm qua một số quan điểm về hòa nhập xã hội hay một số cách giải quyết vấn đề loại trừ xã hội tại các nước phát triển hiện nay

Quan niệm loại trừ xã hội được xuất phát từ bối cảnh nước Pháp những năm 1970 với các nghiên cứu về các nhóm người dễ bị tổn thương, nằm ngoài

hệ thống bảo hiểm xã hội như: người khuyết tật, người già đơn thân và người thất nghiệp Nhằm can thiệp, giảm thiểu sự loại trừ xã hội đối với họ, nhất là với nhóm người bị ảnh hưởng bởi thất nghiệp, việc tạo điều kiện cho họ quay trở lại với thị trường lao động hơn là đưa ra hoạt động trợ cấp thất nghiệp thuần túy đã được đặc biệt quan tâm Theo cách tiếp cận này, vào những năm

1980, chính phủ Pháp đưa ra nhiều chính sách mới về các lĩnh vực: việc làm, đào tạo, nhà ở, sức khỏe, giáo dục, dịch vụ xã hội, văn hóa và quyền công dân Khi hướng đến các hoạt động hỗ trợ cho các nhóm yếu thế, các chính sách mới này đặt trọng tâm vào việc phòng ngừa, hơn là chạy theo các nhu cầu của họ Cũng từ tiếp cận đó, việc giải quyết vấn đề loại trừ xã hội được chính phủ đưa

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

vào các chương trình về quyền công dân và sự đoàn kết xã hội hơn là hướng vào việc giải quyết các chiều cạnh kinh tế hay chính trị thuần túy Theo đó việc giải quyết những vấn đề lề hóa cuộc sống cũng như việc phục hồi lại các mối quan hệ xã hội và tăng cường sự cố kết xã hội gắn với việc đề cao vai trò của Nhà nước Điều này cũng cho thấy xã hội có trách nhiệm tạo dựng các hoạt động trợ giúp và phương thức sống cho mọi thành viên và ngược lại, các thành viên có trách nhiệm đóng góp lại xã hội đó (Australian Government, 2008)

Trên cơ sở cách tiếp cận ở Pháp, quan điểm đẩy mạnh hội nhập xã hội

đã được thể hiện trong các chương trình nghị sự của Hội đồng châu Âu vào những năm 1990 và 2000 thông qua các chương trình chống đói nghèo, tăng cường sự cố kết xã hội như Chương trình nghị sự Lisbon Từ sau năm 2000, các quốc gia thuộc Liên minh châu Âu đã xây dựng các chương trình hành động quốc gia về hòa nhập xã hội Nội dung chính của chương trình nhằm xóa

bỏ sự loại trừ xã hội và nâng cao hòa nhập xã hội Quá trình xây dựng các chương trình hành động này được xem như là bước chuyển đổi từ cách tiếp cận việc làm sang cách tiếp cận xây dựng nhà nước phúc lợi (Booth T., 2002; Boushey H., S Fremstad, R Gragg & M Waller, 2007)

Ở Canada, đầu những năm 2000, hàng loạt các nghiên cứu về hòa nhập

xã hội được thực hiện nhằm hướng đến xây dựng các tiêu chí đánh giá quá trình hòa nhập thành công của các đối tượng yếu thế trong xã hội cũng như tạo dựng các hoạt động tăng cường vai trò của thể chế, chính sách xã hội để nâng cao hiệu quả của hòa nhập xã hội Các giá trị cơ bản của hòa nhập xã hội được tiếp cận ở Canada dựa trên những khía cạnh sau: Thứ nhất, giá trị của sự thừa nhận, nghĩa là hướng đến việc thừa nhận và tôn trọng cá nhân/nhóm, các giá trị chung và sự khác biệt; Thứ hai, sự phát triển cá nhân, đề cập đến việc nuôi dưỡng tài năng, khả năng và sự lựa chọn của trẻ em và người lớn để sống cuộc sống mà họ cảm thấy có giá trị và tạo ra được những đóng góp cho xã hội; Thứ

ba, sự tham gia và gắn kết liên quan đến việc cá nhân có quyền và được trợ giúp cần thiết để tham gia vào việc ra quyết định liên quan đến bản thân họ, đến gia đình và cộng đồng và cùng gắn kết vào cuộc sống của cộng đồng; Thứ

tư, giá trị về sự gần gũi, liên quan đến việc chia sẻ không gian và xã hội nhằm tạo các cơ hội để tương tác và làm giảm khoảng cách giữa các cá nhân; Thứ năm, sự thoải mái về vật chất, nghĩa là có được các nguồn lực vật chất cho phép trẻ em và các bậc cha mẹ tham gia một cách đầy đủ vào các hoạt động của cộng đồng (Donnelly P & J Coakley, 2002; G Esping-Andersen, 2002)

Các nghiên cứu gần đây ở Mỹ về hòa nhập xã hội cũng nhấn mạnh nhiều đến các vấn đề quan hệ xã hội Họ cho rằng, vấn đề nghèo đói là nền

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

tảng dẫn đến sự lề hóa, còn yếu tố hòa nhập xã hội sẽ hướng đến tạo sự cố kết,

đoàn kết xã hội Theo các nghiên cứu này, các chỉ báo để đánh giá về mức độ

hòa nhập không chỉ dừng lại ở vấn đề thu nhập, mà còn ở các khía cạnh khác

liên quan đến sức khỏe, giáo dục, kỹ năng, sự phát triển và cơ hội Cùng với

quan điểm này, những nghiên cứu hòa nhập ở lĩnh vực khuyết tật và các nhóm

người dễ bị tổn thương cũng đưa ra ba khía cạnh chính của sự hòa nhập, đó là:

Sự tham gia vào các hoạt động của cộng đồng, sự phát triển và duy trì các mối

quan hệ xã hội và cảm giác thuộc về nhóm (McConkey R., 2007; Andrew

Mitchell and Richard Shillington, 2002)

Như vậy, thực tế cho thấy đã tồn tại nhiều quan điểm, tiếp cận khác

nhau, từ quan điểm thuần túy lý thuyết mang tính vĩ mô đến các quan điểm

nghiên cứu thực tế hướng đến việc giải quyết vấn đề hòa nhập của các nhóm xã

hội cụ thể, hòa nhập xã hội luôn là một trong những vấn đề trọng tâm của khoa

học xã hội, nhất là trong lĩnh vực xã hội học và công tác xã hội hiện nay

3 Tiến tới triển khai nghiên cứu, đo lường về hòa nhập xã hội

Để có thể tiến hành nghiên cứu, đánh giá mức độ hòa nhập xã hội của

các cá nhân, nhóm xã hội nhất định trong đời sống xã hội của cộng đồng, của

xã hội nào đó, chúng ta cần làm rõ bản chất thực sự và nội dung các chiều cạnh

của hòa nhập xã hội mà trong đó thể hiện được sự tham gia tích cực của người

dân vào đời sống xã hội Như vậy, hòa nhập xã hội cần được xem xét dưới góc

độ khái niệm làm việc, gắn với điều kiện lịch sử xã hội cụ thể và trong chừng

mực nhất định cần gắn với hoàn cảnh và đặc điểm cụ thể của nhóm xã hội

được nghiên cứu Ở đây chúng tôi sẽ trình bày một thao tác của hòa nhập xã

hội với các chỉ báo chung nhất cho việc nghiên cứu, đánh giá sự hòa nhập của

cá nhân, nhóm xã hội nhất định trong đời sống của cộng đồng, của xã hội

Đối với việc xác định thao tác khái niệm, chúng tôi cho rằng việc phân

tích những kinh nghiệm từ các công trình nghiên cứu của các tác giả đi trước

cũng là định hướng cơ bản, không thể thiếu để giúp làm rõ bản chất và nội

dung của khái niệm Với vấn đề hòa nhập xã hội, những nghiên cứu đối với

người nhập cư, người nghèo, người nghiện ma túy sau cai nghiện… đã được

khá nhiều tác giả quan tâm

Theo hướng tiếp cận của Hội nghị thượng đỉnh về phát triển xã hội năm

1995 tại Copenhagen, mục tiêu của hội nhập xã hội là tạo ra “một xã hội cho

tất cả mọi người”, dựa trên nguyên tắc không ép buộc, tôn trọng sự đa dạng,

thúc đẩy sự bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ công Từ nhận thức thực tế của

quá trình toàn cầu hóa, một số khu vực/nhóm được hưởng các lợi ích quý giá,

trong khi những khu vực/nhóm khác thì không, sự đa dạng của các nhóm di cư

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

với ngôn ngữ, tôn giáo và bản sắc riêng biệt, những cảm giác về nhóm ngoài lề v.v…, quan điểm của Hội nghị là cần hướng đến việc thiết kế các chính sách thích hợp nhằm giảm bớt những khác biệt và tạo điều kiện cho phép sự tham gia tích cực của người dân vào đời sống chính trị, kinh tế, xã hội Trong ý nghĩa này, hòa nhập xã hội là trái ngược với loại trừ xã hội và mối quan tâm của Hội nghị là thúc đẩy tăng cường sự hội nhập xã hội, tôn trọng sự khác biệt, giảm bớt khả năng xảy ra bạo lực và cung cấp nền tảng cho sự hợp tác (United Nations, 1995)

Phù hợp với tiếp cận trên, sau này các tác giả trong báo cáo kinh nghiệm nhóm tiếp xúc cho thúc đẩy hội nhập xã hội năm 2008 (UNDESA, 2008) cũng

đã đưa ra cách xác định với những lý giải cụ thể hơn: Hội nhập xã hội được xác định như quá trình thúc đẩy các giá trị, mối quan hệ và các thiết chế mà cho phép tất cả mọi người tham gia vào đời sống chính trị, kinh tế và xã hội trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi, công bằng và nhân phẩm Điều này không bao gồm quá trình hội nhập xã hội dựa trên sự cưỡng bức hoặc sự cố gắng có tính áp đặt sự đồng nhất lên nhóm cư dân bị miễn cưỡng Tăng cường hội nhập

xã hội yêu cầu chú ý đến 3 sự khác biệt, nhưng có mối quan hệ với nhau, mà sự thực hiện chúng tạo ra phạm vi để mọi người có thể sống và làm việc cùng

nhau trên cơ sở bình đẳng Đó là thừa nhận sự khác biệt của các nhóm xã hội,

các nền văn hóa và bản sắc nhằm thúc đẩy sự tôn trọng, phẩm giá và sự hợp

tác; đại diện của tiếng nói chính trị để đảm bảo chắc chắn rằng lợi ích của các

nhóm khác nhau được tính đến trong việc ra quyết định và phân bổ nguồn lực;

sự phân phối lại các nguồn lực kinh tế xã hội cho các cá nhân và các nhóm nhằm ngăn ngừa sự bất bình đẳng sâu sắc giữa các dân tộc, khu vực, giới tính, tuổi tác hay các đặc tính xã hội khác

Quỹ Laidlaw, Canada trên cơ sở những tranh luận về vấn đề loại trừ xã hội của nhiều tác giả đã đưa ra cách xác định làm việc về hòa nhập xã hội Theo đó hòa nhập xã hội là nói về sự đảm bảo chắc chắn rằng tất cả trẻ em và người lớn đều có khả năng tham gia như những thành viên có trách nhiệm, được tôn trọng và có phẩm giá của xã hội Sự thừa nhận về tính quan trọng của

sự khác biệt và sự đa dạng là trung tâm của sự hiểu biết khái niệm cả ở mức cộng đồng và quốc gia Một bước đi xa hơn, hòa nhập xã hội theo cách xác định này là hướng đến sự phê chuẩn và thừa nhận tính đa dạng cũng như tính cộng đồng của các kinh nghiệm sống, những khát vọng được chia sẻ trong cư dân, sự hiển nhiên cá biệt trong gia đình với trẻ em Ngoài ra, hòa nhập xã hội gợi cho thấy sự xóa bỏ dần khoảng cách về kinh tế, xã hội và thể chất của các

cư dân riêng rẽ hơn là chỉ nói về việc loại bỏ ranh giới giữa chúng ta và họ

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

Như vậy, cả ở nội dung một số quan điểm hòa nhập xã hội đang phổ biến tại các nước phát triển đã trình bày và một số kinh nghiệm của các nghiên cứu thực tế về vấn đề hòa nhập xã hội cho thấy hòa nhập xã hội là hướng đến

sự cố kết, đoàn kết và sự sẻ chia; hòa nhập xã hội nghĩa là sự đảm bảo chắc chắn rằng mỗi thành viên của xã hội hòa nhập vào xã hội hơn là bị loại trừ

Mặt khác, với sự thừa nhận tính đa dạng, sự khác biệt của xã hội thì việc nghiên cứu về hòa nhập xã hội của một nhóm xã hội nào đó cần dựa trên khuôn mẫu xã hội đối với nhóm đó và những cải thiện nhằm khắc phục những cản trở

xã hội đối với sự tham gia của nhóm và các thành viên vào đời sống xã hội Điều đó cũng có nghĩa những giá trị, chuẩn mực của xã hội cùng với các chính sách xã hội đối với nhóm là cơ sở quan trọng để hình thành các điều kiện thuận lợi để nhóm và các thành viên của nhóm chủ động tham gia vào các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội Vấn đề là các điều kiện do xã hội tạo ra cùng sự chủ động tham gia của nhóm và các thành viên hướng vào lĩnh vực nào của đời sống xã hội còn hoàn toàn tùy thuộc vào định hướng, cách tiếp cận của xã hội với nhóm và các đặc trưng, bản sắc của từng nhóm xã hội cụ thể

Thừa nhận cách tiếp cận đa chiều, trong vài chục năm gần đây, hầu hết các tác giả khi nghiên cứu về hòa nhập xã hội đều hướng tới xác định điều kiện được tạo ra để đảm bảo sự tham gia tích cực của người dân vào các lĩnh vực cơ bản nhất của đời sống xã hội Đó là sự hòa nhập về đời sống kinh tế, văn hóa, chính trị và xã hội (ví dụ: Cappo, 2002; Ferrie, 2008; Ferguson, 2008 và nhiều tác giả khác) Nghiên cứu sự hòa nhập theo các chiều cạnh trên cũng là những

cơ sở quan trọng để nói về việc khắc phục những rào cản cơ bản của loại trừ xã hội

Hướng tiếp cận đa chiều cũng được thể hiện đầy đủ trong Báo cáo phát triển thế giới năm 2000/2001 của World Bank khi nhấn mạnh quan điểm hiện nay về đói nghèo cần mang tính toàn diện, không chỉ là thu nhập và tiêu dùng thấp mà còn là mức thấp của giáo dục, sức khỏe, dinh dưỡng và nhiều khía cạnh khác trong phát triển con người (World Bank, 2001)

Các chiều cạnh chung nhất trong tiếp cận đa chiều được xác định đối với nghiên cứu về hòa nhập xã hội sẽ được thể hiện qua các chỉ báo cụ thể phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của các nhóm thiểu số mà các nghiên cứu quan tâm Tuy nhiên để xây dựng hệ thống chỉ báo này cũng cần xuất phát từ chính mục tiêu của từng nghiên cứu cụ thể Chúng ta sẽ phân tích một số ví dụ cụ thể

từ các nghiên cứu ở các nước

Trong nghiên cứu về vấn đề hòa nhập xã hội hay loại trừ xã hội của người nghèo ở Canada, Andrew Mitchell và Richard Shillington (2002) trên cơ

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

sở phân tích nội dung các chiều cạnh của hòa nhập và loại trừ bao gồm: 1) Chiều cạnh về hạ tầng; 2) Chiều cạnh kinh tế; 3) Vốn con người; 4) Vốn xã hội và 5) Chiều cạnh chính trị

Haan (1998) và Freiler (2001) trong nghiên cứu của mình đã đề nghị mô hình thao tác hóa khái niệm hòa nhập xã hội phù hợp với quan điểm của Quỹ Laidlaw có tính đến sự hòa nhập của trẻ em Mô hình đó bao gồm: 1) Chiều cạnh kinh tế và hạ tầng (sự thỏa mái về vật chất, thu nhập, địa phương nơi sinh sống, nhà ở, giao thông); 2) Tài sản con người (sức khỏe, giáo dục, chất lượng môi trường); 3) Tài sản xã hội (có đặc điểm cá nhân, cơ hội tham gia các nhóm

có tổ chức) và 4) Chiều cạnh chính trị (có thể chỉ sự hiểu biết hòa nhập chính trị trong sự kiện nào đó)

Trong nghiên cứu về hòa nhập xã hội đối với người tàn tật, Diane Mulligan and Victoria Martin (2007) trên cơ sở phân tích đặc điểm của người tàn tật, những vấn đề của cá nhân và những rào cản với họ, theo hướng tiếp cận

đa chiều đã triển khai nghiên cứu các chiều cạnh chính của hòa nhập xã hội theo các nội dung sau: Sức khỏe, giáo dục, sinh kế, xã hội và sự trao quyền Đối với từng chiều cạnh trên các tác giả đề xuất hàng loạt chỉ báo để có thể đo lường, đánh giá về mức độ hòa nhập xã hội của người tàn tật tại một địa phương cụ thể

Ở một nghiên cứu khác về triển vọng chính sách trong cấu trúc hòa nhập xã hội của nhóm nhập cư ở Canada, tuy không trực tiếp đề cập đến việc thao tác hóa khái niệm này, song các tác giả Ratna Omidvar và Ted Richmond

đã tiến hành phân tích bối cảnh xã hội, đặc điểm, vị trí và triển vọng các nhóm mới nhập cư ở Canada, từ đó đề xuất các gợi ý cho hoàn thiện chính sách theo các nội dung chính sau: 1) Tiếp cận việc làm và nghề nghiệp; 2) Quyền tự quản địa phương và sự định cư người nhập cư; 3) Chính sách về sự phân chia nguồn lực; 4) Việc học tập của trẻ em và thanh niên; 5) Được bảo vệ quyền của người tị nạn; 6) Hỗ trợ tài chính cho sinh viên và vấn đề ngoài lề của người nhập cư; 7) Chính sách định cư hội nhập (Laidlaw Foundation,2003)

Qua phân tích các quan điểm về bản chất và nội dung của hòa nhập xã hội từ Hội nghị thượng đỉnh về phát triển xã hội năm 1995 tại Copenhagen, hoặc xem xét nó trong mối quan hệ với loại trừ xã hội, hay tiếp cận của Quỹ Laidlaw (Canada), của UNDP, World Bank về hòa nhập xã hội cho đến việc triển khai nghiên cứu hòa nhập xã hội của nhiều tác giả đối với các nhóm thiểu

số cụ thể như nhóm người nghèo, trẻ em, người nhập cư, người tàn tật cùng với những kinh nghiệm nghiên cứu đã có về các nhóm yếu thế tại Việt Nam, chúng tôi cho rằng trong triển khai nghiên cứu về hòa nhập xã hội cần hướng

Tạp chí Tâm lý học, Số 10 (199), 10 - 2015, tr.71-81

đến tạo sự bình đẳng hay giảm bớt những khác biệt nhằm đảm bảo các điều kiện cho phép sự tham gia tích cực của người dân vào các chiều cạnh chủ yếu sau: 1) Chiều cạnh kinh tế (lao động, việc làm, thu nhập, chi phí cho cuộc sống); 2) Chiều cạnh liên quan đến hạ tầng (định cư, nhà ở, tiện nghi sinh hoạt, khu vực sinh sống…); 3) Chiều cạnh về vốn xã hội (mạng lưới xã hội/sự tham gia xã hội, niềm tin…); 4) Chiều cạnh về vốn con người (sức khỏe, giáo dục, môi trường sống); 5) Chiều cạnh về chính trị (hiểu biết về chính trị, tham gia các sự kiện chính trị)

Trên cơ sở những chiều cạnh chủ yếu này tùy thuộc vào quan điểm, cách tiếp cận của các tác giả với từng nghiên cứu hòa nhập xã hội hay loại trừ

xã hội của nhóm yếu thế cụ thể, sẽ lựa chọn các chiều cạnh và đề xuất các chỉ báo phù hợp ở mức độ cụ thể và chi tiết hơn, phù hợp với đặc điểm và nhu cầu của nhóm Tuy nhiên, những chiều cạnh chính trong nội dung của hòa nhập xã hội đối với người nghèo, người tàn tật hay người nhập cư theo chúng tôi nên hướng đến tiếp cận đa chiều và sự hòa nhập cần được xem xét bao trùm hầu hết các lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội

4 Kết luận

Từ quan điểm đoàn kết xã hội của Durkheim, các nhà chức năng luận đã phát triển, mở rộng vấn đề hội nhập xã hội, trong đó luôn đề cập đến những nguyên tắc mà theo đó các chủ thể theo vị thế xã hội gắn kết với nhau trong không gian xã hội Ngoài ra, sự tương tác trao đổi qua lại giữa các thành tố của một cấu trúc trong hệ thống xã hội cụ thể cũng được nhấn mạnh Nhìn chung, các nhà chức năng luậnnhìn nhận hội nhập xã hội theo cách thức thực hiện các quan hệ giữa các cá nhân, các bộ phận khác nhau của xã hội, cũng như sự tương tác, gắn kết cá nhân, các bộ phận hội nhập để tránh phá vỡ hệ thống, đồng thời thúc đẩy sự hoạt động của hệ thống xã hội như một chỉnh thể Hội nhập xã hội là cần thiết cho sự sống còn của các xã hội

Từ những năm 80 của thế kỷ trước, vấn đề về hòa nhập xã hội gắn với các nghiên cứu nhằm giải quyết các vấn đề của thực tế xã hội, đã nổi lên như một xu hướng xã hội quan trọng được nhiều quốc gia quan tâm Hòa nhập xã hội là nói về sự đảm bảo chắc chắn rằng tất cả mọi người đều được chú ý, được tôn trọng, có chỗ đứng giống nhau, đồng thời đều có khả năng tham gia vào đời sống xã hội Khi tiến hành nghiên cứu đo lường về hòa nhập xã hội, nhất là hòa nhập xã hội của các nhóm yếu thế, đã có nhiều quan điểm khác nhau về nội dung của khái niệm này

Từ phân tích các quan điểm trên, cùng những kinh nghiệm nghiên cứu của bản thân đối với các nhóm yếu thế ở Việt Nam hiện nay, chúng tôi đề xuất