Một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học bài vẽ tranh chân dung cho học sinh lớp 4

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁPHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỈM SƠN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC BÀI VẼ TRANH CHÂN DUNG CHO HỌC SINH LỚP 4 TRƯỜNG

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỈM SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC BÀI VẼ TRANH CHÂN DUNG CHO HỌC SINH LỚP 4

TRƯỜNG TIỂU HỌC HÀ LAN

Người thực hiện: Lê Hùng Thắng Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Hà Lan SKKN thuộc lĩnh vực môn: Mĩ Thuật

THANH HÓA NĂM 2019

MỤC LỤC

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 3 2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 3 2.2 Thực trạng công tác giảng dạy bài vẽ tranh chân dung ở trường

tiểu học Hà Lan trước khi áp dụng sáng kiến 6 2.3 Một số biện pháp dạy học bài vẽ tranh chân dung đã áp dụng 8 2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 11

DANH MỤC SÁNG KIẾN ĐÃ XẾP LOẠI

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do lựa chọn đề tài

Trải qua hàng trăm thế kỷ tồn tại và phát triển từ trong hang động nguyên thuỷ tới các xu hướng đương đại, các hoạ sĩ đã thể nghiệm rất nhiều lối vẽ với

đủ chất liệu thích hợp để làm giàu kho tàng mĩ thuật thế giới

Sự phát triển hội hoạ không theo đường thẳng mà thông qua sự lắt léo đặc thù, không thể đồng nhất giữa các cách nhìn khác nhau và thời đại khác nhau Mối “bất hoà” giữa hội hoạ “hiện thực” và hội hoạ “trừu tượng” thị giác truyền thống sửng sốt trước hình thái sáng tạo nghệ thuật lạ mắt, kỳ quặc

Mĩ thuật là một môn học độc lập trong chương trình học của bậc tiểu học với mục tiêu giáo dục tiểu học là: Giáo dục tiểu học nhằm giúp học sinh hình thành những cơ sở ban đầu cho sự phát triển đúng đắn và lâu dài về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản để tiếp tục học trung học cơ sở, bởi nghệ thuật luôn mở ra con đường mới và lý thú cho nền văn minh nhân loại Cũng như bao loại hình nghệ thuật khác, nền nghệ thuật tạo hình không ngừng ban tặng cho các thế hệ thưởng ngoạn, mỹ thuật nhiều mỹ cảm manh mẽ, với học sinh tiểu học khi được học mĩ thuật sẽ có những cảm nhận riêng của mình

Với bản thân tôi là một giáo viên trực tiếp dạy bộ môn Mĩ thuật, luôn mong muốn nâng cao chất lượng dạy và học Mĩ thuật nói chung và chất lượng

học bài vẽ tranh chân dung nói riêng, nên tôi chọn đề tài: “Một số biện pháp

nhằm nâng cao chất lượng dạy học bài vẽ tranh chân dung cho học sinh lớp

4 trường Tiểu học Hà Lan” nhằm giúp cho các em học sinh vẽ bài tranh chân

dung được đẹp hơn và các em thêm yêu môn học

1.2 Mục đích nghiên cứu

Giống như bao thể loại tranh khác, tranh chân dung cũng có những nét riêng, độc đáo, sự độc đáo của tranh chân dung là ở chỗ ngoài việc biểu đạt một con người cụ thể còn thể hiện được nội tâm và suy nghĩ của con người đó bằng

sự cảm nhận của người vẽ và bằng tình cảm của người vẽ nói chung và của học sinh nói riêng

Đề xuất một số biện pháp dạy học bài vẽ tranh chân dung cho học sinh lớp 4 Nhằm nâng cao chất lượng dạy và học mĩ thuật nói chung và chất lượng bài vẽ của học sinh trong trường nói riêng

Là một giáo viên dạy bộ môn mĩ thuật ở lứa tuổi tiểu học tôi cần trau dồi

và bổ sung thêm nhiều kiến thức về tranh chân dung để truyền thụ cho các em một cách dễ hiểu nhất Và thông qua bài học các em học sinh thêm yêu mến với

bộ môn nghệ thuật tạo hình

1.3 Đối tượng nghiên cứu

1.3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Một số biện pháp dạy học vẽ tranh chân dung

- Học sinh lớp 4

1.3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu về tranh chân dung của các hoạ sĩ nói chung đặc biệt nghiên cứu tranh chân dung của học sinh tiểu học vẽ

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết

- Phương pháp thu thập thông tin, điều tra khảo sát thực tế.

- Thu thập tài liệu, sưu tầm tranh chân dung của hoạ sĩ và của học sinh tiểu học

- Phương pháp mô tả, phân tích và tổng hợp

- Phương pháp thực hành, vận dụng

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu, tổng kết đánh giá

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

* Thế nào là tranh chân dung?

- Khái niệm tranh chân dung.

Tranh chân dung là tranh vẽ một người hoặc một mẫu người nào đó như tranh chân dung các anh hùng dân tộc, các nhà khoa học, nhà tri thức có công với đất nước hoặc là tranh chân dung của người thân, bạn bè, có khi là một mẫu người mình thích, có khi là tự hoạ

Tranh chân dung nhất thiết phải miêu tả con người có thực chứ không phải do con người vẽ tưởng tượng hoặc bịa đặt ra Nếu có sự tưởng tượng với ý nghĩa sáng tạo thì tranh chân dung ấy cũng phải dựa vào con người có thực, con người mà người vẽ đã được nhìn thấy, biết tới hoặc đã quen thân

- Thể loại tranh chân dung:

Thể loại tranh chân dung rất đa dạng có chân dung tự hoạ, chân dung nhóm hoặc chân dung có phong cách làm nền

Có thể chia tranh chân dung thành 3 loại:

Chân dung vẽ gương mặt con người (gồm đầu, mặt cổ và có thêm một phần vai) thường được đặc tả rất chi tiết, đặc biệt là đôi mắt và cái miệng Với loại tranh này, ngoài những yếu tố như các nét vẽ và cách cắt cúp gương mặt (chính diện, nghiêng hoặc quay) đôi mắt và cái miệng có một ý nghĩa quan trọng trong việc thể hiện thần thái hoặc mọi diễn biến cảm xúc tâm lý của nhân vật

Chân dung nửa người (từ đầu, mặt đến ngực hoặc đến thắt lung, thậm chí đến đầu gối) Loại chân dung này ngoài việc diễn tả gương mặt nhân vật còn được hoạ sĩ chú ý miêu tả trang phục của nhân vật để phô diễn vẻ đẹp của

cơ thể

Chân dung toàn thân: Đối với loại tranh này người vẽ rất quan tâm đến dáng hình và các động tác của nhân vật; cử chỉ, thái độ ứng xử qua động tác và dáng điệu còn biểu đạt cả mối tương quan, quan hệ tâm lý giữa các nhân vật trong tranh

- Đối tượng tranh chân dung

Tranh chân dung là một thể loại rất khó vẽ vì đối tượng diễn tả chính là con người, mà con người thường rất phức tạp và tinh tế, ở mỗi thời kỳ lịch sử sẽ tạo ra những bức chân dung khác nhau về đối tượng

Ở thời trung cổ, đối tượng chủ yếu trong tranh chân dung là thánh thần, đức chúa trời, những mẫu người phù hợp với tôn giáo, có tròng mắt mở to như vừa ngơ ngác vừa đắm chìm trong thế giới thần linh Một mẫu người luôn hướng tới thế giới vĩnh cửu trên thiên đường

Ở thời kỳ Phục hưng đối tượng được chọn là những thiên thần, các giáo

sĩ, chiến binh

Từ thế kỷ 18 - 19 đến nay, các đối tượng trong tranh có phần đa dạng hơn Các hoạ sĩ đã khai thác triệt để sắc thái, nội tâm và hoàn cảnh sống của nhân vật

từ những người quyền quý trong xã hội, những nhà tri thức, công nhân, nông dân, cho đến những kẻ sống dưới mức nghèo khổ của xã hội như gái điếm, kẻ ăn xin, những người lang thang cơ nhỡ

Một bức chân dung đẹp phải đạt được hai yếu tố: đẹp về ngoại hình và đẹp cả về nội tâm nhân vật Có ý nghĩa là về mặt hình thức phải giống đối tượng, mặt khác nhân vật ấy trông sinh động, có hồn phản ánh được nét đặc trưng nhất của tính cách và tâm trạng Ngoài những phẩm chất trên, tác phẩm chân dung còn phản ánh được cả tính giai cấp, tính xã hội và tính thời đại của nhân vật

* Lịch sử hình thành và phát triển của tranh chân dung.

Trong lịch sử nghệ thuật thế giới, thể loại tranh chân dung có từ lâu đời và phát triển mạnh Việc vẽ tranh và làm tượng chân dung là một nhu cầu lớn của các thời đại, các tầng lớp và cá nhân nhất là tầng lớp giàu có Nếu chúng ta biết rằng các thợ chụp ảnh chân dung ngày nay bận rộn như thế nào thì chúng ta cũng không thể ngạc nhiên khi thấy số lượng những bức tranh chân dung nhiều không kể xíêt của các hoạ sĩ đã vẽ vào thời trước Do đó, trước khi phát minh ra máy chụp hình, vẽ chân dung là công việc của mỗi hoạ sĩ đều phải làm được

Có thể nói từ thời phục hưng trở đi tranh chân dung đã phát triển mạnh

Đó là có thời kỳ giai cấp tư sản ngày càng lớn mạnh, nhân cách con người được tôn trọng Con người có thể tự do phát triển trong mọi lĩnh vực Có rất nhiều nhà buôn, học giả và những người giàu làm cho nhu cầu tranh chân dung ngày càng lớn Đã xuất hiện những hoạ sĩ chuyên vẽ chân dung như Holbein, Moroni, Drues

Những bức chân dung nổi tiếng đã đi vào lịch sử mĩ thuật thế giới như tác phẩm “laJoconde” của leonar de Vinci Ca ngợi vẻ đẹp và nụ cười bí hiểm của người thiếu phụ trong tranh, bức tranh “Đức mẹ Maria và chủa hài đồn” của Raphaen ca ngợi vẻ đẹp về sự thánh thiện của tình mẫu tử, còn tác phẩm “ Người đàn bà xa lạ” của Kramska hoạ sĩ Nga miêu tả vẻ đẹp kiêu sa của người thiếu phụ Nga

Ở Hà Lan đã xuất hiện hàng loạt tên tuổi các hoạ sĩ như Rubens Rembrandt chân dung nổi tiếng như Reoir với “chân dung nữ diễn viên Janxamarri” hay “Thiếu nữ với chiếc quạt”, Van Gogh với nhiều chân dung tự hoạ”, Cézanne với “người thiếu nữ đội chiếc mũ len” hay “Lucie và bạn cùng hội viên” Đặc biệt Picasso với bức chân dung tuyệt đẹp “Gertrude Stein” Picasso vẽ rất nhiều tranh chân dung Năm 1996, viện bảo tàng Mĩ thuật hiện đại NewYork đã mở một triển lãm mang tên “Picasso và tranh chân dung” đó là tác phẩm chuyên vẽ về chân dung của ông trong suốt bảy thập niên

Tại Việt Nam, trong kho tàng nghệ thuật truyền thống, số lượng tranh chân dung hầu như rất ít, căn bản là chân dung thờ cúng Ví dụ chân dung Nguyễn Trãi (lụa)

Năm 1952, Trường Cao đẳng Mĩ thuật Đông Dương ra đời, chấm dứt nền nghệ thuật khuyết danh thì loại tranh chân dung mới phát triển và ngày càng phổ biến Chúng ta có rất nhiều tác phẩm đẹp như: “Thiếu nữ bên hoa huệ” của hoạ

sĩ Tô Ngọc Vân; “Em Thuý” của hoạ sĩ Trần Văn Cẩn, “Thiếu nữ bên hoa sen” của hoạ sĩ Nguyễn Sáng, “Em Liên” của hoạ sĩ Huỳnh Văn Gấm, “Tự họa” của họa sĩ Bùi Xuân Phái

Vậy là trải qua một quá trình lâu dài gắn liền với sự phát triển của nhân loại tranh chân dung đã xuất hiện theo nhu cầu cuộc sống của con người, đáp ứng nhu cầu thực tế và nhu cầu tinh thần của con người nó đã tồn tại và phát triển đến ngày này, góp phần không nhỏ vào nền Mĩ Thuật của Thế Giới cũng như của Việt Nam

2.2 Thực trạng công tác giảng dạy bài vẽ tranh chân dung ở trường tiểu học Hà Lan trước khi áp dụng sáng kiến

a Cách suy nghĩ, sự nhìn nhận của học sinh đối với tranh chân dung.

Trái ngược với cách suy nghĩ, nhìn nhận của người lớn Nếu tranh của

người lớn thường mang tính thị giác: Bức tranh thu lại thế giới bên ngoài như mắt mà người lớn nhìn thấy kích thước, tỉ lệ, màu sắc, hình thể thì đối với các

em học sinh cảm nhận về thế giới của những phản ứng hệ thần kinh vận động, rất giống thế giới của người mù

Mọi thứ các em vẽ đều thể hiện bằng những biểu tượng thuộc về xúc giác như thể các em đang sờ thấy thứ đó hay đếm được thứ đó bằng những đầu ngón tay Các em không vẽ một vật giống như vật đó xuất hiện trước mắt thay vào đó các em sẽ tự hồi tưởng lại cảm giác khi nhận biết lại hình dáng, số lượng, chỗ u lên hay lõm xuống và sự vận động của vật thể bằng xúc giác

Các em vẽ một bức tranh chân dung với đôi mắt vòng tròn vì tròng mắt hình cầu, với một mớ những đường thẳng bù xù là tóc vì các em thấy tóc như những đường thẳng mảnh Mũi là hình tam giác hay hình móc câu với hai lỗ ở bên dưới

Đó là cảm nhận bằng những ngón tay Miệng có răng và tai thì chìa ra Các em vẽ bàn tay với 5 cái móc nghéo vì em đếm được 5 ngón tay và để vẽ bàn chân các em vẽ cuối cái chân là những ngón chân nhỏ Cái quan trọng nhất khi

vẽ quần áo các em cho là những cái cúc (nút) vì chúng cứng, đẹp hoặc vì nhớ khi các em mặc vào hoặc cởi ra

Những gì mà các em vẽ không phải thế giới mà các em thấy nhưng đó chính thế giới cái mà các em biết và thể hiện bằng nét vẽ

b Thực trạng công tác giảng dạy bài vẽ tranh chân dung cho học sinh lớp 4

Chương trình mĩ thuật bậc tiểu học là chương trình đồng tâm, nghĩa là bài

vẽ tranh chân dung các em được học từ lớp 1 đến lớp 4 đều có nhưng với mỗi lớp yêu cầu của bài khác nhau

Ví dụ với lớp 1, 2 chỉ yêu cầu học sinh đặt được hình vẽ cân đối trong trang giấy Đến lớp 3 ngoài việc đặt hình vẽ cân đối trong trang giấy các em vẽ được đủ các bộ phận trên khuôn mặt tương đối với khuôn mặt

Lớp 4 thì các em vẽ được một khuôn mặt đủ chi tiết, cân đối, vẽ màu kín khuôn mặt Nhưng thực tế bên cạnh những em học sinh vẽ được hình khuôn mặt cân đối, đẹp trong trang giấy ngay từ lớp 1 - 2 thì vẫn còn rất nhiều em học sinh chưa hiểu hết về tranh chân dung, về cách vẽ tranh chân dung nên đến lớp 3, lớp 4 mà bài vẽ vẫn còn nhỏ so với trang giấy hoặc rất vất vả khi vẽ các bộ phận trên khuôn mặt

- Trước hết tôi phân loại đối tượng học sinh qua chất lượng khảo sát đầu năm học 2018 - 2019 Cụ thể như sau:

Tổng số học

sinh Hoàn thành tốt Hoàn thành Chưa hoàn thành

28 100% 5 17,8 % 15 53,7% 8 28,5 %

Nguyên nhân:

- Các em chưa hiểu hết về tranh chân dung

- Các em chưa hiểu và chưa nắm rõ cách vẽ tranh chân dung

- Các em ít được xem tranh chân dung

- Các em ít được vẽ tranh chân dung

- Các em có suy nghĩ môn Mĩ Thuật chỉ là môn phụ không quan trọng nên không cần chú tâm

- Các em không thích vẽ

Đề xuất biện pháp.

Trước thực trạng như vậy với cương vị là một giáo viên chủ nhiệm lớp kiêm nhiệm dạy môn Mĩ thuật, tôi mạnh dạn đề ra một số biện pháp cụ thể nhằm nâng cao chất lượng dạy học bài vẽ tranh chân dung

Tôi thực hiện trong các bài dạy vẽ tranh chân dung tại lớp 4B trường tiểu học Hà Lan

2.3 Một số biện pháp dạy học bài vẽ tranh chân dung đã áp dụng

Biện pháp 1:

Sử dụng tác phẩm chân dung của các hoạ sĩ trong quá trình giảng dạy để đạt hiệu quả tốt

Mục tiêu:

- Giúp học sinh hiểu thế nào là tranh chân dung

- Các em hiểu hơn về cách sắp xếp hình vẽ trong trang giấy

- Giúp các em thấy được vẻ đẹp của tranh chân dung

Nội dung:

- Giới thiệu cho các em hiểu thế nào là tranh chân dung?

- Cho các em xem tranh chân dung do các hoạ sĩ vẽ

Cách tiến hành:

Như trên đã nói, chúng ta thấy rằng cách suy nghĩ, cách nhìn nhận của các

em về thế giới bên ngoài rất khác với người lớn Vậy làm thế nào để đưa các bức tranh chân dung do các hoạ sĩ vẽ vào làm tư liệu, đồ dùng dạy học cho học sinh đạt hiệu quả tốt Đó là công việc và cách xử lý của từng giáo viên dạy mĩ thuật

Ở chương trình học mĩ thuật tiểu học các em được học các bài vẽ chân dung như “chân dung bạn”, “chân dung người thân trong gia đình”, “chân dung chú bộ đội” ở những bài học này muốn lôi cuốn học sinh vào bài vẽ, giáo viên phải kết hợp đưa ra cho học sinh xem một số tác phẩm tranh chân dung của các hoạ sĩ tiêu biểu Với tác phẩm đó giáo viên cần phân tích được cái hay, cái đẹp, cần nêu lên được vai trò của tác phẩm đó đối với nền mĩ thuật nói riêng và trong cuộc sống nói chung

Việc giới thiệu với các em học sinh về các tác phẩm tranh chân dung của các hoạ sĩ nổi tiếng này giúp cho giáo viên tự thấy mình luôn phải học hỏi, sưu tầm tài liệu, tranh chân dung cũng như người giáo viên phải có sự hiểu biết nhất định về cuộc đời, thân thế, sự nghiệp của tác giả, những hoạ sĩ nổi tiếng trong lĩnh vực vẽ tranh chân dung và biết về hoàn cảnh ra đời một số tác phẩm của những hoạ sĩ đó,

để đến khi đứng trước các em học sinh người giáo viên sẽ cho các em xem và hiểu hơn một số kiến thức cơ bản về tranh chân dung của các hoạ sĩ lớn

Việc cho các em học sinh xem những tác phẩm nổi tiếng của các hoạ sĩ không phải để yêu cầu các em phải vẽ đẹp, vẽ giống như tranh của các hoạ sĩ mà đơn thuần chỉ phần nào giúp các em hiểu hơn về nghệ thuật vẽ tranh chân dung, phần nào cảm nhận được vẻ đẹp của bức tranh để từ đó các em sẽ thích thú khi

vẽ tranh là thành công ban đầu của người giáo viên Việc thành công hơn nữa là các em vẽ ra được những bức tranh đẹp theo suy nghĩ và cảm nhận của các em,