Điều này đã giúp các em được bổ sung kiến thức Sử từ các phân môn Đạo đức, Tập đọc, Tập làm văn, Kể chuyện, Tự nhiên xã hội, cung cấp cho học sinh những hiểu biết cơ bản và ban đầu về cá
Trang 11 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài
Như ta đã biết, mục tiêu của giáo dục Tiểu học là hình thành và phát triển nhân cách của con người, đặt nền móng vững chắc cho giáo dục phổ thông và cho toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân Mục tiêu đó được thực hiện bằng các hoạt động dạy học và giáo dục thông qua các môn học và hoạt động ngoại khóa Cùng với môn Tiếng Việt và Toán học, môn Lịch sử là môn quan trọng trong chương trình cuối bậc tiểu học
Ở lớp 4-5, học sinh được học lịch sử qua một môn học rõ rệt mà không lồng ghép chung với bất cứ môn học nào Điều này đã giúp các em được bổ sung kiến thức Sử từ các phân môn Đạo đức, Tập đọc, Tập làm văn, Kể chuyện,
Tự nhiên xã hội, cung cấp cho học sinh những hiểu biết cơ bản và ban đầu về các sự vật, sự kiện, hiện tượng và mối quan hệ giữa chúng trong tự nhiên, con người và xã hội, về cách vận dụng kiến thức đó trong đời sống và sản xuất
Chương trình Lịch sử lớp 4- 5 giúp học sinh lĩnh hội được một số tri thức ban đầu và thiết thực về xã hội Đó là các sự kiện và nhân vật tiêu biểu tương đối có hệ thống theo dòng thời gian lịch sử ở Việt Nam từ nửa thế kỉ XIX đến nay Từ đó hình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng quan sát, mô tả, phân tích, so sánh, đánh giá mối quan hệ giữa các sự kiện trong xã hội, đồng thời vận dụng các tri thức đã học vào thực tiễn cuộc sống Qua đó khơi dậy và bồi dưỡng tình yêu đất nước, hình thành thái độ đúng đắn đối với bản thân, gia đình, cộng đồng, kích thích tính ham hiểu biết khoa học của học sinh
Qua nhiều năm giảng dạy ở lớp 4- 5, do đặc điểm tâm lý lứa tuổi học sinh, nên việc dạy và học môn Lịch sử còn khó với giáo viên và có phần tẻ nhạt với học sinh Vì đa số phụ huynh đều quan niệm Lịch sử là môn phụ không có tính quyết định trong học tập thi cử nên thường không thích đầu tư cho môn học Mặt khác, lớp trẻ ngày nay nói chung và trẻ em nói riêng không hào hứng tìm về lịch sử của chính dân tộc mình Chúng ta không trách các em thờ ơ, mà làm thế nào để các em yêu thích, các em tự tìm đến với lịch sử dân tộc Đó cũng
là trăn trở khiến tôi thúc đẩy nghiên cứu và thực hiện đề tài “Một số biện pháp nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử lớp 4-5 theo hướng tích cực ở trường Tiểu học và Trung học cơ sở Đông Khê” từ năm 2014 Năm học
2015- 2016, đã được Sở Giáo dục và Đào tạo công nhận Vẫn trăn trở, muốn nâng cao hơn nữa chất lượng môn Lịch sử 4-5, năm 2016-2017, tôi tiếp tục nghiên cứu đề tài này
1.2 Mục đích nghiên cứu
Nhằm thay đổi cách thức, phương pháp học tập của học sinh lớp 4- 5 chuyển từ học tập thụ động ghi nhớ kiến thức là chính sang học tập chủ động sáng tạo, chú trọng bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Hy vọng mình sẽ đóng góp phần làm rạng danh những trang sử vàng dân tộc, khơi dậy lòng tự hào về truyền thống dựng nước và giữ
nước của dân tộc Việt Nam
Trang 21.3 Đối tượng nghiên cứu
Tìm hiểu thực trạng việc dạy và học Lịch sử Trên cơ sở đó đề xuất Một số
biện pháp nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử lớp 4- 5 theo hướng tích cực
1.4 Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra khảo sát
- Phương pháp phân tích, tổng hợp, đánh giá
- Phương pháp thực hành thống kê, kiểm tra
1.5 Những điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
Về cấu trúc sáng kiến của tôi, hầu như không có gì thay đổi, tôi chỉ bổ
sung thêm mục này Sáng kiến của tôi năm 2017 có sự đổi mới so với năm 2016
như sau:
- Phần mở đầu: Lí do chọn đề tài bổ sung, sắp xếp hợp lí hơn, từ tầm quan
trọng, ý nghĩa của môn sử lớp 4- 5 đến hiện tượng thực tiễn và đưa ra quyết định
đề tài
- Phần nội dung
Ở mục 2.3 – Biện pháp đã sử dụng, tôi giữ nguyên tên 3 biện pháp của
sáng kiến kinh nghiệm năm 2016 song điều chỉnh về tên gọi, cách viết, cách tiến
hành: Đa dạng hóa cách vào bài môn Lịch sử (mục 2.3.2); Chú trọng rèn luyện
phương pháp tự học (2.3.4); Tổ chức cho học sinh tiếp cận với thiết bị dạy học
và tư liệu Lịch sử (2.3.5)
Sáng kiến năm nay, tôi bổ sung thêm 4 biện pháp: Bồi dưỡng tâm hồn
Lịch sử cho bản thân ( mục 2.3.1); Vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học
(mục 2.3.3); Ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học (mục 2.3.6); Đa dạng
hóa hình thức học tập (2.3.7)
2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1.Cơ sở lí luận 2.1.1 Sự cần thiết của việc dạy học môn Lịch sử
Mỗi chúng ta sinh ra và lớn lên trên đất nước Việt Nam Mỗi người đều
mang trong mình dòng máu Lạc Hồng, chúng ta đều là con một mẹ, sống chung
một mái nhà nước Việt Vậy tại sao con em chúng ta không hiểu biết gì về lịch
sử nước ta Không biết không hiểu sao yêu mến được? Tất cả phải làm sao cho
các em biết - hiểu - yêu mến - tự hào về lịch sử dân tộc Một phần trách nhiệm
vẻ vang này là của giáo viên Giáo viên là nhân tố quyết định đến chất lượng
giáo dục tiểu học Giáo viên là khâu then chốt đổi mới giáo dục Nhưng làm
được điều đó, trước hết, người giáo viên phải có khả năng giải hóa tất cả về
chương trình, sách giáo khoa, cơ sở vật chất, kế hoạch dạy học, khả năng của
học sinh
Hơn nữa, người giáo viên phải có kiến thức, am hiểu về lịch sử dân tộc và
bản thân người giáo viên đã yêu mến - tự hào về lịch sử dân tộc thì mới thực sự
làm tròn trách nhiệm vẻ vang đó
Trong dạy học không có phương pháp dạy học nào là vạn năng Phương
pháp dạy học nào cũng có những ưu điểm và hạn chế Vấn đề là ở chỗ, GV sử
dụng chúng như thế nào để phát huy tính tích cực trong hoạt động nhận thức của
học sinh để đem lại hiệu quả bài học cao
Trang 3“Đổi mới phương pháp dạy học nói chung, phương pháp dạy học Lịch sử nói riêng là sử dụng một cách nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học phù hợp với đặc trưng bộ môn, đặc điểm của từng loại bài nhằm phát huy tính tích cực,
tư duy độc lập, sáng tạo trong hoạt động nhận thức của học sinh
Như vậy, cốt lõi của vấn đề đổi mới là giáo viên chuyển từ giáo dục truyền thống một chiều, học tập thụ động, chủ yếu là ghi nhớ kiến thức để đối phó thi cử sang học tập tích cực chủ động, sáng tạo, chú trọng hình thành năng lực tự học dưới sự giúp đỡ, hướng dẫn, tổ chức của giáo viên Muốn vậy giáo viên không phải là người cung cấp truyền thụ kiến thức mà là người tổ chức hướng dẫn điều khiển, giúp học sinh tiếp nhận và xử lí các nguồn sử liệu trong sách giáo khoa để tự các em thấy được những hình ảnh cụ thể về lịch sử, rút
được những kết luận cần thiết về sự kiện hiện tượng lịch sử” [1]
Bằng sự khám phá của bản thân, với sự định hướng, giúp đỡ của giáo viên, tự mình khám phá ra tri thức, học sinh sẽ cảm nhận được sự hứng thú say mê và yêu mến môn học hơn ngàn lần những gì học sinh tiếp nhận một cách thụ động từ giáo viên
2.1.2 Mục tiêu của môn lịch sử ở Tiểu học[3]
a) Cung cấp cho HS một số kiến thức cơ bản, thiết thực về : các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu ở các giai đoạn phát triển của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước tới nay
b) Bước đầu hình thành và rèn luyện cho HS các kĩ năng :
- Quan sát sự vật, hiện tượng ; thu thập, tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các nguồn khác nhau
- Nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp
- Phân tích, so sánh, đánh giá các sự vật, sự kiện, hiện tượng lịch sử
- Thông báo những kết quả học tập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ,
- Vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống
c) Góp phần bồi dưỡng và phát triển ở HS những thái độ và thói quen :
- Ham học hỏi, ham hiểu biết thế giới xung quanh
- Yêu thiên nhiên, con người, thiên nhiên, đất nước
- Có ý thức và hành động bảo vệ thiên nhiên và các di sản văn hoá
Từ những giờ học trên lớp, các em biết, hiểu - yêu mến - tự hào hơn về đất
nước, con người Việt Nam Từ đó các em thấy được trách nhiệm vinh dự của người đội viên đối với quê hương đất nước, với tổ quốc thân yêu Để làm rạng danh nước Việt trên toàn cầu
2.2.Thực trạng trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
2.2.1 Thuận lợi
- Ban giám hiệu luôn quan tâm tạo mọi thuận lợi cho giáo viên và học sinh
- Hiện nay các nguồn thông tin từ sách báo, truyền hình truyền thanh khá phong phú, phần nào giúp giáo viên tự học hỏi nâng cao tay nghề Nội dung sách giáo khoa phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh
- Nhà trường có phòng máy chiếu riêng
- Luôn được sự ủng hộ động viên giúp đỡ của anh em đồng nghiệp, nhất là các đồng chí trong khối 4,5
Trang 42.2.2 Khó khăn
a) Thiết bị dạy học
Trong đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của học sinh, bồi dưỡng năng lực thực hành, để học sinh có thể tự học, tự nghiên cứu, khám phá kiến thức thì thiết bị dạy học giữ vao trò quan trọng Song hiện trạng thiết bị dạy học môn Lịch sử ở trường tôi như sau:
- Sách và tài tiệu học tập, tham khảo, hướng dẫn dạy học môn Lịch sử quá nghèo nàn, chỉ có sách giáo khoa, sách giáo viên
- Phương tiện nghe nhìn cũ, ít, không đủ cho các lớp sử dụng
- Tranh ảnh hạn chế, với chương trình 29 bài ở Lịch sử lớp 5 chỉ có tranh minh họa cho bài 9, bài 17, bài 25; ở lớp 4 với 32 bài có 2 bài có tranh ảnh (bài
1 và bài 10)
- Về bản đồ Lịch sử ở cả hai khối chỉ có 1 Mô hình, sa bàn không có
b) Về phía giáo viên
- Giáo viên tiểu học không được đào tạo chuyên sâu về môn Lịch sử nên kiến thức về môn Lịch sử của còn hạn chế
- GV tiểu học phải đảm nhiệm nhiều môn học, thời gian đứng lớp nhiều (2 buổi / ngày) nên thời gian đầu tư vào việc tìm hiểu kĩ nội dung, phương pháp và tìm hiểu thêm về tư liệu liên quan đến từng bài học còn hạn chế
- Ngoài ra còn một số giáo viên quan niệm Lịch sử không phải là môn học chính mà chỉ chú trọng vào hai môn Toán và Tiếng Việt Chính vì vậy, kiến thức Lịch sử của các em đã bị hổng
- Việc quan sát biểu đồ, lược đồ cũng không kém phần quan trọng vì kênh hình gây cho học sinh nhiều hứng thú trong học tập, nhưng đôi khi giáo viên còn lúng túng khi hướng dẫn học sinh quan sát biểu đồ, lược đồ dẫn đến hiệu quả
của việc giảng dạy chưa cao
- Giáo viên chưa chú ý đến cách vào bài hấp dẫn để lôi cuốn học sinh
c) Về phía học sinh
- Học sinh chưa có hiểu biết về lịch sử Thậm chí còn nhầm lẫn giữa nhân vật lịch sử nước nhà với nhân vật lịch sử trong phim ảnh, không hứng thú khi đến giờ học lịch sử Đó là do phim ảnh, sách truyện về lịch sử của ta còn nghèo nàn đơn điệu, không phong phú, sức hấp dẫn chưa cao Nhiều thể loại chưa phù hợp với lứa tuổi thiếu nhi, các em bị ảnh hưởng nhiều bởi phim truyện nước ngoài, trang thiết bị dạy học nghèo nàn…
- Học sinh chưa nhận thức đúng vai trò của môn Lịch sử, chưa ý thức được nhiệm vụ của mình, chưa chịu khó, tích cực tư duy suy nghĩ tìm tòi cho mình những phương pháp học đúng để biến tri thức của thầy thành của mình Cho nên sau khi học xong bài, các em chưa nắm được lượng kiến thức cô giảng, rất nhanh quên Việc dạy môn Lịch sử không hấp dẫn cho học sinh khiến các em chỉ học thuộc lòng đối phó chứ đầu thì trống rỗng
- Khả năng nắm bắt kiến thức, kĩ năng quan sát, trí tưởng tượng khái quát hóa còn yếu, khả năng ghi nhớ của các em còn chậm Tinh thần hợp tác học chưa cao, nhiều em chưa tự tin, học thụ động
Trang 52.2.3 Số liệu thống kê
Kết quả vận dụng các biện pháp tôi đã đưa ra trong sáng kiến kinh nghiệm
2015 -2016 được thể hiện qua các bài kiểm tra định kì qua các năm học như sau:
Hoàn thành tốt Hoàn thành Chưa hoàn
sở Đông Khê
Tôi đã tiếp tục áp dụng các biện pháp trước và bổ sung thêm một số biện
pháp khắc phục
2.3 Biện pháp đã sử dụng
2.3.1 Bồi dưỡng tâm hồn Lịch sử cho bản thân
Lịch sử dân tộc là lịch sử của cả một nền văn minh (bao gồm dựng nước, giữ nước, các hoạt động sáng tạo, việc ăn ở ứng xử với thiên nhiên và ứng xử với nhau…), là những gì tạo nên truyền thống, bản sắc văn hóa và tâm hồn người Việt trong mối tương quan hài hòa với môi trường thiên nhiên mà người Việt chúng ta sinh sống Lịch sử đó được tiếp truyền cho các em theo ba “kênh” : từ gia đình, từ cộng đồng và từ giáo dục trong nhà trường Trong đó vai trò của trường học là quan trọng nhất
Muốn dạy tốt môn Lịch sử, bản thân người thầy không thể thiếu tình yêu môn Lịch sử, có tấm lòng nhiệt thành với nghề , tận tình hướng dẫn các em Vì thế, bản thân giáo viên phải luôn trau dồi kiến thức lịch sử của mình, yêu thích dạy lịch sử và truyền lòng ham mê tìm hiểu lịch sử tới học sinh Tôi đã không ngừng nâng cao sự hiểu biết kiến thức về lịch sử nước nhà bằng cách tìm đọc các tài liệu về sử học Việt Nam, tìm đọc các câu chuyện, bài thơ, bài hát về lịch
sử Đặc biệt với trước khi lên lớp, tôi đọc kĩ bài học, căn cứ vào dạng bài lịch sử
mà giáo viên chuẩn bị ảnh tư liệu, bản đồ, lược đồ, tìm hiểu thông tin từ nhiều nguồn, tham khảo nhiều kiến thức về sự kiện lịch sử liên quan đến nội dung bài dạy, sau đó tôi mới lập kế hoạch và chọn lựa phương pháp dạy học
Trang 6Ví dụ, bài 6 – Lớp 5 “Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước”, tôi tìm hiều
về tiểu sử, cuộc đời hoạt động của Bác, tôi sưu tầm các câu chuyện, bài thơ nói
về việc ra đi tìm đường cứu nước của Bác Tôi đã cảm động, không cầm được nước mắt và nghĩ cần truyền cảm xúc cho học sinh Sau đó tôi mới lập kế hoạch bài học, tìm phương pháp để truyền cảm xúc tới các em
Mỗi khi người thầy có được tình yêu chân thành với việc dạy học “Lịch sử”, có lòng nhân ái yêu thương học trò, tận tình hướng dẫn các em chiếm lính tri thức thì câu chuyện “Nâng cao chất lượng môn Lịch sử là khả quan Việc nhắc nhở, ngợi khen, truyền thụ lan tỏa cảm hứng cho học trò là phương kế kích thích tinh thần học Sử Việt của học sinh”
Việc bồi dưỡng tâm hồn Lịch sử là vô cùng quan trọng vì việc học tập của học sinh tiểu học phụ thuộc vào cảm xúc cá nhân của nhà sư phạm
Hiểu về lịch sử nước nhà, mỗi con người chúng ta thêm yêu quê hương, tự hào hơn về dân tộc của mình Qua những bài dạy Lịch sử, tôi đã truyền tình yêu quê hương và niềm tự hào về dân tộc Việt tới học sinh thân yêu
Như vậy, bồi dưỡng cho mình về tâm hồn lịch sử, tôi đã truyền tình yêu lịch sử tới học sinh, học sinh ham tìm hiểu Lịch sử hơn Đây là dấu hiệu của sự thành công trong dạy học Lịch sử nói riêng và các môn học nói chung
2.3 2 Đa dạng hóa cách vào bài môn Lịch sử
Cách vào bài hợp lí, gây hứng thú cho học sinh ở phân môn Lịch sử góp phần thành công cho tiết học Muốn học sinh xác định mục tiêu, xác định nhiệm
vụ học tập được tốt, phần vào bài, nêu vấn đề phải đạt các yêu cầu:
Lời dẫn phải súc tích, giàu tính khái quát và giàu hình ảnh; Phải đề cập cốt lõi bài học; Tạo ấn tượng, gợi trí tò mò cho học sinh
Nếu học sinh xác định mục tiêu bài học tốt thì học sinh sẽ thích tìm hiểu
nội dung bài Đó là điểm khởi đầu của sự thành công trong tiết dạy Cho nên tôi
đã tổ chức vào bài môn Lịch sử lớp 4-5 bằng 5 cách sau: nêu vấn đề, tổ chức cho HS cả lớp hát hoặc nghe hát, tổ chức trò chơi, tổ chức cho học sinh tiếp cận với một số hình ảnh liên quan, đọc thơ
Mỗi cách được thực hiện cụ thể như sau:
a Nêu vấn đề
Nêu vấn đề là dùng lời dẫn súc tích để nối kết kiến thức đã học với kiến thức mới
Ví dụ: Khi dạy bài 17 – Lịch sử lớp 4 “Nhà Hậu Lê và việc tổ chức quản
lí đất nước”, tôi đã nêu vấn đề như sau: Năm 1428, sau khi kết thúc thắng lợi
cuộc kháng chiến chống quân Minh, Lê Lợi lên ngôi vua, định đô ở Thăng Long Đến thời Lê Thánh Tông nhà nước ngày càng vững mạnh và đạt đến sự cường thịnh của quốc gia Đại Việt Vì sao nhà Lê lại cường thịnh đến như vậy ? Muốn trả lời câu hỏi đó, chúng ta hãy tìm hiểu xem việc tổ chức quản lí đất nước của nhà Hậu Lê như thế nào?
Nêu vấn đề có tác dụng kích thích, tìm tòi khám phá của học sinh ngay từ đầu tiết học, các em sẽ hứng, tích cực khai thác tìm hiểu nội dung bài học
b Tổ chức cho cả lớp hát hoặc nghe hát
Học sinh cả lớp hát hoặc nghe hát một bài hát có liên quan đến sự kiện,
Trang 7kiến thức bài học Sau đó, tôi đặt câu hỏi phù hợp với từng bài để dẫn các em vào bài học mới
Với bài 9 – Lịch sử 5 “Cách mạng mùa thu”, vào đầu giờ học, tôi cho HS nghe đĩa bài hát: “Mười chín tháng Tám” của nhạc sĩ Xuân Oanh Sau khi học
sinh nghe xong, tôi hỏi: Em biết gì về ngày 19-8 HS nối tiếp nhau nêu hiểu biết của mình Cuối cùng, tôi đã giới thiệu như sau: Ngày 19- 8 là ngày kỉ niệm cuộc Cách mạng tháng Tám Cuộc cách mạng này với những sự kiện tiêu biểu nào và
ý nghĩa lớn lao như thế nào với lịch sử dân tộc Chúng ta cùng tìm hiểu bài học Cách mạng mùa thu
Được hòa nhập vào không khí của kháng chiến, nhận biết được một nhân vật, sự kiện lịch sử qua giai điệu, các em được dẫn vào Lịch sử Việt một cách nhẹ nhàng, đầy cảm xúc, các em sẽ yêu thích môn học hơn
c Tổ chức trò chơi
Trò chơi là một yêu cầu hấp dẫn học sinh tiểu học khi tiếp nhận kiến thức lịch sử Nên tôi tìm cách cho học sinh dường như đang sống trong sự kiện, con người quá khứ để có những rung cảm vì quá khứ, để có hành động thực tại
Với bài 27- Lịch sử 4 “ Nhà Nguyễn thành lập”, tôi đã vào bài bằng cách cho HS chơi trò chơi “Ta là vua”
Luật chơi: Vua phải cao hơn người khác
Hình thức chơi:
- Khi quản trò hô khẩu lệnh: “Ta là vua” thì vòng tròn trả lời: “Muôn tâu bệ hạ” đồng thời cúi người xuống để thấp hơn quản trò Khi quản trò hô: “Muôn tâu bệ hạ” thì vòng tròn trả lời: “Ta là vua” và đứng thẳng cho cao hơn quản trò
- Khi quản trò hô “Ta là vua” thì đồng thời có thể cúi người, hay có thể nằm sát đất để mọi người vận động theo
Quản trò tổ chức xong, hỏi các bạn về bài học rút ra được Người chơi đã nói được Vua là người có quyền lực tối cao, mọi người phải tôn trong Từ đó tôi bắt luôn vào bài: Để bảo vệ quyền lực và ngai vàng của mình, các vua nhà
Nguyễn đã làm gì, chúng ta cùng tìm hiểu qua bài “Nhà Nguyễn thành lập” Chơi mà học, học mà chơi, đã giúp các em được hòa mình vào sự kiện, nhân vật hiện tượng lịch sử Việc tham gia trò chơi sẽ làm cả lớp sôi nổi hơn, sinh động động và hứng thú học tập hơn
d.Tổ chức tiếp cận với một số hình ảnh liên quan đến bài học
Trực quan sinh động đến tư duy cụ thể là đặc điểm tâm sinh lí của học sinh tiểu học Điều này khiến tôi đẫ tổ chức cho các em quan sát tranh ảnh, chân dung, tìm hiểu sơ lược các hình ảnh và hướng vào mục tiêu bài học
Ví dụ vào bài 10 – Lịch sử 4 “ Chùa thời Lí”, tôi cho học sinh quan sát
tranh các ảnh chùa Một Cột, chùa Láng, chùa Bút Tháp
Học sinh chăm chú quan sát từng chùa, và tích cực, mong muốn được bày tỏ những hiểu biết của mình ở từng chùa Các em đã nêu được đúng đó là những chùa được xây dựng ở thời Lí Vậy tại sao ở thời Lí được xây dựng nhiều chùa
và Đạo gì được phát triển rất thịnh đạt ở thời Lí? Muốn trả lời được câu hỏi này,
cô cùng các em tìm hiểu qua bài học hôm nay
Trang 8Từ hình ảnh sinh động, các em được bắt nhịp vào tìm hiểu một nội dung lịch sử thì thật hấp dẫn, gợi trí tò mò ham hiểu biết của các em hơn
e Đọc thơ
Lịch sử Việt Nam đã được rất nhiều các nhà thơ, nhà văn ghi lại một cách
ấn tượng, đậm nét Nghe thơ dễ hấp dẫn tâm hồn trẻ thơ Vì vậy, với một tiết Lịch sử được coi là khô khan, tôi đã biến tiết học Lịch sử của mình đẫm sự mượt
mà với các em bằng những dòng thơ đầy hình ảnh và cảm xúc
Vào bài 6 – Lịch sử 5 “Quyết chí ra đi tìm đường cứu nước”, tôi đã đọc
cho HS nghe một đoạn thơ trong bài thơ Người đi tìm hình của nước (tác giả
Chế Lan Viên): Đêm xa nước đầu tiên, ai nỡ ngủ
Sóng vỗ dưới thân tàu đâu phải sóng quê hương
Trời từ đây chẳng xanh màu xứ sở
Xa nước rồi, càng hiểu nước đau thương…
Với giọng đọc truyền cảm của tôi, tôi đã cuốn hút HS vào tiết học một cách tự nhiên, hào hứng Tôi vừa dừng lại bỗng em Đạt hỏi tôi, đoạn thơ nói về
ai mà hay thế Em Nhất trả lời, nói về Nguyễn Tất thành – Bác Hồ của chúng ta Tôi dẫn các em vào bài tiếp: Đúng rồi, Người ra đi tìm đường cứu nước như thế nào chúng ta sẽ tìm hiểu qua bài học hôm nay
Đến với nhân vật, sự kiện lịch sử bằng nguồn cảm xúc, các em sẽ yêu mến môn học hơn, say sưa tìm hiểu hơn
Với cách vào bài đa dạng hóa như vậy, học sinh xác định được tốt mục tiêu bài học, học sinh lớp tôi không còn chán nản thở dài khi đến giờ Lịch sử
mà hứng thú say mê khi đến môn học
2.3.3 Vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học (PPDH)
“Đổi mới PPDH không có nghĩa là gạt bỏ, thay thế hoàn toàn phương pháp truyền thống mà dạy học lịch sử là phải biết kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp mới hiện đại như: giải quyết vấn đề, đóng vai, thảo luận nhóm với phương pháp truyền thống như trực quan, thuyết trình, kể chuyện Và không phải bài học lịch sử nào chúng ta cũng thực hiện rập khuôn là thực hiện đầy đủ các phương pháp dạy học trên Mà tuỳ loại bài để lựa chọn các phương pháp thích hợp cho bài đó Nhưng việc thực hiện đổi mới phương pháp trong dạy học
lịch sử là phải được thực hiện thường xuyên ở tất cả các loại bài” [2]
Qua dạy học ở bậc tiểu học tôi nhận thấy rằng: Trong chương trình lịch sử 4- 5, chúng ta thường bắt gặp một số dạng bài: về cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước, tình hình kinh tế văn hóa; về nhân vật lịch sử; về sử kiện lịch sử; tổng kết, ôn tập sử; về kiến trúc nghệ thuật Mỗi dạng bài có những đặc trưng riêng, bởi nội dung kiến thức và hình thức trình bày khác nhau Do đó, tôi đã lựa chọn các phương pháp day học cho phù hợp với nội dung bài Một số phương pháp
mà tôi đã tiến hành thường xuyên trong tiết dạy Lịch sử là: Phương pháp tường thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm; Phương pháp trực quan; Phương pháp vấn đáp; Phương pháp thảo luận nhóm
- Sử dụng phương pháp tường thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm của nhân vật lịch sử trong dạng bài về sự kiện lịch sử
Trang 9- Sử dụng phương pháp vấn đáp – tìm tòi trong dạng bài về cơ cấu tổ
chức bộ máy nhà nước, tình hình kinh tế văn hóa, trong dạng bài về kiến trúc nghệ thuật
- Sử dụng phương pháp trực quan trong dạng bài về sự kiện lịch sử, về
kiến trúc nghệ thuật
- Sử dụng phối hợp các phương pháp trong bài tổng kết ôn tập
Mỗi phương pháp đặc trưng cho một loại bài, không thể sử dụng từ đầu đến cuối bài học, tôi đã vận dụng kết hợp nhiều phương pháp trong một tiết day Bất cứ một bài học lịch sử nào chúng ta cũng không thể tránh khỏi việc
sử dụng phương pháp tường thuật, miêu tả, kể chuyện, nêu đặc điểm của nhân vật lịch sử Bởi do đặc trưng của bộ môn là tái tạo lịch sử Muốn tái tạo
lịch sử người tôi sử dụng ngôn ngữ lời nói sinh động giàu hình ảnh để miêu tả, tường thuật, kể chuyện, nêu đặc điểm nhân vật, sự kiện lịch sử hoặc dẫn dắt bài, mục bằng sự hiểu biết kiến thức lịch sử của mình
Ví dụ như phần giới thiệu bài ở trên mục 2.3.2.a hoặc khi dạy bài 7 “Đinh
Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân”, tôi đã chốt lại tình hình nước ta sau khi Ngô Quyền mất, giới thiệu 12 sứ quân
Có thế nói, chỉ có miêu tả, tường thuật, kể chuyện mới tái hiện được những biến cố lịch sử quan trọng, đem đến cho học sinh những hứng thú mạnh
mẽ Với loại bài học nào tôi cũng dùng phương pháp này, song nhiều hơn là dạng bài về sự kiện lịch sử và nhân vật lịch sử
Để hướng dẫn học sinh dễ hiểu, dễ nhớ tôi đã sử dụng tư liệu, kết hợp với
đồ dùng trực quan (tranh ảnh, bản đồ, ) để miêu tả, tường thuật Vì vậy,
phương pháp trực quan được gắn liền
Khi dạy bài 5 “Chiến thắng Bạch Đằng do Ngô Quyền lãnh đạo năm 938”, lớp 4, tôi đã dùng Lược đồ Chiến thắng Bạch Đằng để trình bày diễn biến của trận Bạch Đằng
Trong dạy học lịch sử, tôi nhận thấy rằng bất kì bài học lịch sử nào cũng cần sử dụng đến đồ dùng trực quan
Học tập lịch sử không chỉ để hình dung được hình ảnh quá khứ mà điều cốt yếu là phải hiểu lịch sử, tức là nắm bản chất sự kiện, hiện tượng Trên cơ sở hình thành mối quan hệ, rút ra các bài học lịch sử Bởi vậy, tôi thấy rằng cần phải tổ chức các hoạt động học tập nhằm tạo điều kiện cho học sinh độc lập suy nghĩ, tự tìm tòi kiến thức, phát hiện kiến thức chứ không nên áp đặt những kết
luận có sắn Để thực hiện nhiệm vụ này, tôi sử dụng phương pháp vấn đáp – tìm tòi Đây là một trong những phương pháp dạy học có tiềm năng trong việc phát huy tính tích cực chủ động của học sinh Phương pháp này có thể giúp học
sinh lĩnh hội kiến thức một cách chắc chắn Để nâng cao hiệu quả của phương pháp này, tôi đã đầu tư vào việc xây dựng câu hỏi ngắn gọn, dễ hiểu, tường minh, tránh những câu hỏi rườm rà, không có tác dụng phát huy tư duy
Ở bài 13 - Lớp 5 “Thà hi sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước”,
để học sinh hiểu được việc thực dân Pháp, quay lại xâm lược nước ta, tôi đã xây dựng câu hỏi “ Sau ngày Cách mạng tháng Tám thành công, thực dân Pháp đã
có những hành động gì?” Để thấy được âm ưu của chúng, tôi đặt tiếp câu hỏi
“ Những việc làm của chúng thể hiện giã tâm gì?” Muốn biết được thái độ và việc làm của Đảng, Chính phủ và nhân dân ta, tôi tiếp tục đặt câu hỏi “ Trước hoàn cảnh đó, Đảng, Chính phủ và nhân dân ta đã làm gì?”
Trang 10Tổ chức học sinh thảo luận nhóm là một trong những phương pháp tích
cực tôi đã dùng Thông qua đó, tôi tạo điều kiện để học sinh nêu lên các vấn đề cần tìm hiểu, giải quyết vấn đề tự đặt ra hoặc do tôi cung cấp Để giải quyết vấn
đề tôi đặt các câu hỏi gợi mở và khuyến khích học sinh bày tỏ ý kiến riêng của mình, động viên các em nên mạnh dạn trình bày mà không sợ sai thông qua nói hoặc viết ra giấy Từ đó, học sinh biết cách học tập lịch sử theo tinh thần đổi mới, tự học, tự khám phá phát hiện vấn đề lịch sử một cách chủ động Đây cũng chính là biện pháp tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác
Phương pháp học tập hợp tác theo nhóm là hoạt động hợp tác trong nhóm
nhỏ 4 đến 6 người Học tập hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải
giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuất hiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa
các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung
Nhóm là môi trường, là động lực học cho học sinh Với phương châm: Một người khôn ít; Hai người khôn hơn; Bốn người khôn nhiều; Sáu người khôn nhất.Trao đổi trong nhóm là rất cần thiết Từng cặp báo cáo, các cặp khác nhận xét, góp ý Thống nhất ý kiến trong nhóm: đúng hơn nữa, đủ hơn nữa
Trong hoạt động theo nhóm nhỏ sẽ không thể có hiện tượng ỷ lại; tính cách năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, phát triển tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tương trợ
Với bài 23- lớp 4 “ Thành thị thế kỉ XVI- XVII”, để HS nắm được các
đặc điểm của từng thành thị, tôi đã xây dựng phiếu bài tập sau:
Đặc điểm Số dân Quy mô thành thị HĐ buôn bán
Thăng Long
Phố Hiến
Hội An
Tôi đã hướng dẫn nhóm trưởng tiến hành như sau:
HS quan sát bức tranh hình 1 tr57 và hình 2 trang 58; đọc phần nội dung SGK Thảo luận theo nhóm 6, hoàn thành phiếu bài tập Sau 5 phút, đại diện các nhóm trình bày Các nhóm khác nhận xét GV bổ sung, chốt lại đáp án đúng
Hoạt động nhóm - bài Thành thị thế kỉ XVI – XVII
Lớp 4 – Trường TH & THCS Đông Khê – Đông Sơn – Thanh Hóa
Trang 11Với phương phỏp này đó tăng cường phối hợp học tập cỏ thể với học tập hợp tỏc, học sinh cựng nhau tỡm hiểu, rỳt ra điều cần ghi nhớ về hiện tượng, nhận vật, sự kiện lịch sử
Túm lại, mỗi phương phỏp cú những ưu điểm riờng, khụng thể sử dụng một phương phỏp từ đầu đến cuối tiết học, tụi đó kết hợp nhiều phương phỏp trong một tiết học và tựy vào đặc trưng của mỗi loại bài mà phương phỏp nào tụi dựng nhiều hơn
2.3.4 Chỳ trọng rốn luyện phương phỏp tự học
Để phỏt huy tớnh tớch cực chủ động của học sinh trong học tập lịch sử, bờn cạnh những phương phỏp dạy học được trỡnh bày ở trờn, tụi cũn chỳ trọng rốn luyện phương phỏp tự học
Rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí
tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con
người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội Trong quá trình dạy học, tụi đó
nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động, đặt vấn
đề phát triển tự học, không chỉ tự học ở nhà mà tự học ngay cả trong tiết học có
sự hướng dẫn của tụi
Hướng dẫn học sinh tự học ở nhà, tụi tập cho học sinh thúi quen dành
15 phút ngồi tư duy lại bài mới học (xem lại nội dung bài học), những vấn đề nào chưa hiểu xem lại sỏch giỏo khoa Sau đú, trao đổi nội dung mới học với người thõn, giới thiệu tư liệu tham khảo và yờu cầu học sinh so sỏnh đối chiếu nội dung kiến thức bài giảng trờn lớp với nguồn tư liệu tham khảo đú Như thế cỏc em sẽ nắm bài kĩ, lõu Đến hụm sau cú tiết học, cỏc em xem lại bài cũ rồi chuẩn bị bài như : xem kỹ nội dung bài học, chỳ ý trước những cõu hỏi trong SGK; tỡm hiểu sưu tầm thờm những tư lệu cú liờn quan đến bài học qua người thõn qua sỏch bỏo
Vớ dụ, sau khi học xong bài 9 “Nhà Lớ dời đụ ra Thăng Long”, tụi dặn cỏc
em về xem lại bài và trao đổi với người thõn nội dung bài học theo cỏc cõu hỏi:
+ Vỡ sao nhà Lớ dời đụ ra Thăng Long?
+ Thăng Long dưới thới Lớ được xõy dựng như thế nào?
Chuẩn bị bài 10 “Chựa thời Lớ”, tụi yờu cầu HS xem kỹ nội dung bài học, chỳ ý trước những cõu hỏi trong SGK và sưu tầm tranh ảnh cỏc chựa thời Lớ
Hướng dẫn học sinh tự học trờn lớp, tụi tổ chức cho học sinh tự làm việc nhiều hơn với sỏch giỏo khoa, cỏc tài liệu tham khảo do tụi cung cấp
Thụng qua đú từng bước rốn luyện cho học sinh về phương phỏp học tập, nghiờn cứu lịch sử
Vớ như, khi dạy bài 6 “Quyết chớ ra đi tỡm đường cứu nước”, lớp 5, tụi yờu cầu học sinh tự đọc thầm từ đầu đến “thời ấy” và nờu những hiểu biết về quờ hương và thời niờn thiếu của Nguyễn Tất Thành
Ở bài 23 lớp 5 “Sấm sột đờm giao thừa”, hoạt động 1 tỡm hiểu về diễn
biến của cuộc Tổng tiến cụng và nổi dậy Tết Mậu Thõn 1968, tụi đó chia lớp thành 5 nhúm, yờu cầu cỏc em đọc thầm SGK và thảo luận nhúm 4 hoàn thành bài tập sau:
Trang 12Phiếu học tập
Nhúm : ………
Cỏc em hóy cựng thảo luận và trả lời cỏc cõu hỏi sau:
1 Tết Mậu Thõn năm 1968 đó diễn ra sự kiện gỡ ở miền Nam nước ta?
2 Thuật lại cuộc tấn cụng của quõn giải phúng ở Sài Gũn Trận nào là trận tiờu biểu trong đợt tấn cụng này?
3 Cựng với đợt tấn cụng vào Sài Gũn, quõn giải phúng đó tấn cụng ở những nơi nào?
4 Tại sao núi cuộc Tổng tiến cụng và nổi dậy của quõn dõn miền Nam năm
1968 mang tớnh bất ngờ và đồng loạt với quy mụ lớn?
Qua phiếu học tập đú, học sinh tự đỏnh giỏ được bản thõn, được thầy, bạn đỏnh giỏ việc lĩnh hội kiến thức bài học Từ đú điều chỉnh được ý thức cũng như cỏch học
Từ việc rốn luyện phương phỏp tự học, học sinh chủ động trong học tập, bỡnh tĩnh và đạt kết quả cao trong cỏc lần kiểm tra định kỡ
Thường xuyên đỏnh giỏ việc tự học và thực hiện đổi mới đánh giá
Việc kiểm tra đỏnh giỏ thường xuyên nhằm thúc đẩy sự học tập và kịp thời khen ngợi những em có ý thức tự học tốt đồng thời nghiêm khắc phê bình những học
sinh lười học, chưa tích cực tham gia hoạt động học
Đầu giờ các tiết học tôi đều dành từ 5 đến 15 phút đỏnh giỏ việc nắm bài
cũ, sự chuẩn bị bài của học sinh bằng cỏch vấn đỏp hoặc tổ chức trũ chơi Mức
độ các câu hỏi, bài tập phù hợp với các đối tượng học sinh Những em chưa nắm được bài cũ tụi sẽ trao đổi với phụ huynh để nhắc nhở cỏc em ụn bài ở nhà, đồng thời giao cho nhúm giỳp đỡ cỏc em củng cố bài trong thời gian giải lao
Tụi đỏnh giỏ học sinh thường xuyờn việc học tập trờn lớp, kết hợp với tự đỏnh giỏ của trũ
Vớ như, từ việc yờu cầu HS quan sỏt cỏc hỡnh ảnh trờn và thụng tin 36 SGK, thảo luận nhúm 4, nờu những hoạt động chủ yếu của hậu phương để gúp
phần đưa cuộc khỏng chiến chống thực dõn Phỏp đi đến thắng lợi về kinh tế, văn húa – giỏo dục Qua quan sỏt, tụi đỏnh giỏ được thỏi độ hoạt động của từng học sinh, từng nhúm Đại diện cỏc nhúm trỡnh bày, học sinh được đỏnh giỏ, bổ sung cho nhau Qua sự đỏnh giỏ đú, tụi đều cú sự khen ngợi, động viờn học sinh
Từ đú học sinh, tự giỏc học tập hơn
Chỳ trọng rốn phương phỏp tự học bằng cỏch cho học sinh được trải nghiệm, học sinh tớch cực suy nghĩ, sỏng tạo, tư duy để tự rỳt ra kiến thức mới
và nắm cỏc sự kiện lịch sử, ghi nhớ lõu bền Đồng thời thường xuyờn đỏnh giỏ học sinh giỳp HS hứng thỳ hơn
2.3.5 Tổ chức tốt cho HS tiếp cận cỏc thiết bị dạy học, tư liệu lịch sử
Việc dạy học mụn Lịch sử lớp 4-5 nhằm tạo cho học sinh cú hiểu biết về cỏc sự kiện đó diễn ra từ cỏc hỡnh ảnh cụ thể sống động, rừ nột về cỏc hỡnh ảnh, nhõn vật lịch sử và hoạt động của họ trong thời gian, khụng gian, trong những điều kiện cụ thể Lịch sử là những cỏi cú thật diễn ra trong quỏ khứ Vỡ thế nhận thức lịch sử phải từ thụng tin sử liệu Do đú khụng thể phỏn đoỏn hay suy luận lịch sử Thụng tin sử liệu được sử dụng ở nhiều hỡnh thức khỏc nhau như tranh
Trang 13ảnh, hiện vật, di tích lịch sử và văn hóa, phim hay băng ghi đĩa, ghi hình, ghi tiếng, các tài liệu thành văn Chính vì vậy, trong dạy học lịch sử 4-5, ngoài các nguồn tư liệu được sử dụng trong sách giáo khoa, phần khác là hệ thống thiết bị dạy học của BGD & ĐT cấp Do vậy, tôi đã cho các em tiếp cận thiết bị dạy học
và tư liệu lịch sử
a Sử dụng bản đồ, sơ đồ, lược đồ, bảng niên biểu…
Bản đồ lịch sử nhằm xác định địa điểm của sự kiện trong thời gian và không gian nhất định Đồng thời bản đồ lịch sử còn giúp học sinh suy nghĩ và giải thích các hiện tượng lịch sử về mối liên hệ nhân quả, về tính quy luật và trình tự phát triển của quá trình lịch sử, giúp các em củng cố, ghi nhớ những kiến thức đã học
Việc sử dụng bản đồ trong dạy học, là điều cần thiết, không thể thiếu được trong dạy học lịch sử
Trước khi sử dụng chúng, tôi chuẩn bị thật kĩ (nắm chắc nội dung bản đồ) Trong bài dạy, xác định đúng thời điểm để treo bản đồ… Đồng thời tôi giúp HS
có khả năng làm việc độc lập với bản đồ, lược đồ, theo các bước:
- Xác định phương hướng trên bản đồ: Phía trên bản đồ là hướng Bắc, phía dưới bản đồ là hướng Nam, pía bên tay phải bản đồ là hướng Đông, phía bên tay trái là hướng Tây
- Tìm vị trí địa lí các đối tượng lịch sử trên bản đồ
Ví dụ, chỉ vị trí sông phải chỉ từ thượng lưu xuống hạ lưu (theo dòng chảy của con sông) theo hướng Tây Bắc – Đông Nam
- Đọc bản đồ - lược đồ (theo 3 mức độ)
+ Dựa vào chú giải đọc tên các đối tượng địa lí trên bản đồ
+ Dựa vào bản đồ để tỉm ra đối tượng lịch sử
+ Vận dụng kiến thức lịch sử đã có xác lập mối quan hệ về lịch sử để rút
ra những điều trên bản đồ, lược đồ không thể hiện
Ví dụ: Bài 16- Chiến thắng Chi Lăng, lớp 4
Tôi đã sử dụng lược đồ ở hoạt động
1, tìm hiều về lí do khiến quân ta chọn ải Chi Lăng làm trận địa phục kích HS tự quan sát lược đồ SGK thảo luận cặp đôi, dựa vào chú giải tìm sông (Thương), núi ở Chi Lăng
và rút ra đây là vùng hiểm trở, khe sâu, rừng cây um tùm.Ở hoạt động 2, tôi yêu cầu HS dựa vào lược đồ hoạt động theo nhóm trình bày diễn biến của trận chi lăng Sau đó tôi treo lược đồ lớn lên bảng, yêu cầu 1 HS trình bày lại diễn biến, tôi bổ sung thêm
[4] Lược đồ trận ải Chi Lăng