Vận dụng một số phương pháp kết hợp sử dụng bản đồ, lược đồ trong dạy học phần địa lý lớp 4

Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc vận dụng các phương pháp dạy học kết hợp sử dụng phương bản đồ, lược đồ trong giờ Địa lí lớp 4... Trong k

2.2 Thực trạng của việc sử dụng bản đồ, lược đồ, quả địa cầu

trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4.

5

2.3 Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực học tập của học

sinh thông qua việc vận dụng các phương pháp dạy học kết hợp sử

dụng phương bản đồ, lược đồ trong giờ Địa lí lớp 4.

1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài

Trước năm 2000, cùng với Khoa học, Lịch sử và Địa lí là những môn củamôn Tự nhiên và Xã hội Trong chương trình năm 2000, Lịch sử và Địa lí là haiphần của môn Lịch sử & Địa lí nhằm tăng cường sự kết hợp nội dung gần nhaucủa hai phần này Khi tiến hành dạy học môn học này, giáo viên cần tăng cườngkết hợp nội dung của hai phần Lịch sử & Địa lí với nhau bằng nhiều cách Dạyhọc những kiến thúc dùng chung cho cả hai phần Lịch sử & Địa lí như kiến thúc

về bản đồ và sử dụng bản đồ,… trước khi dạy từng phần riêng Liên hệ nhữngkiến thức gần nhau giữa hai phần Lịch sử & Địa lí Ví dụ: Khi dạy học nội dung:thiên nhiên và hoạt động của con người ở vùng đồng bằng giáo viên liên hệ vớinội dung : Lý do nhà Lý dời đô ra Thăng Long Thành phố Huế liên hệ với nộidung bài Kinh thành Huế (ở Lịch sử) Với những bài Lịch sử, Địa lí có nội dungphản ánh những đặc trưng của địa phương dành thời gian để học sinh có thể thuđược những thông tin cần thiết cho bài học

Chương trình phần Địa lí nhằm cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơbản, thiết thực về các hiện tượng và các mối quan hệ địa lí đơn giản trên đấtnước ta và thế giới; bước đầu rèn luyện, hình thành cho học sinh các kĩ năngnhư quan sát, nêu thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và nhận biếtđúng các sự vật hiện tượng địa lí Qua đó học sinh biết trình bày lại kết quả họctập bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ…và vận dụng kiến thức đã học vào thựctiễn đời sống

Phần Địa lí lớp 4 là nội dung mới đối với học sinh Với nhiệm vụ là hìnhthành một số biểu tượng, khái niệm, mối quan hệ địa lí đơn giản và bước đầuhình thành, rèn luyện một số kĩ năng địa lí Các nội dung này nhằm góp phầnbồi dưỡng và phát triển ở học sinh thái độ, thói quen ham học hỏi, tìm hiểu vềmôi trường xung quanh các em Đồng thời giúp học sinh yêu quý thiên nhiên,con người, quê hương đất nước; tôn trọng và bảo vệ cảnh quan thiên nhiên, vănhóa gần gũi với các em

Nội dung chương trình phần Địa lí lớp 4 bao gồm: Làm quen với bản đồ;

Thiên nhiên và hoạt động của con người ở miền núi và trung du (dãy Hoàng Liên Sơn, Tây Nguyên, trung du Bắc Bộ); Thiên nhiên và hoạt động của con người ở miền đồng Bằng (đồng bằng Bắc Bộ, đồng bằng Nam Bộ); Thiên nhiên

và hoạt động của con người ở miền duyên hải (dải đồng bằng duyên hải miền Trung); Biển Đông, các đảo và quần đảo Mỗi bài học trong chương trình

thường được trình bày gồm có kênh chữ và kênh hình Kênh chữ có vai trò cungcấp thông tin, nội dung trọng tâm của bài Kênh hình là những bản đồ, lược đồ,tranh ảnh minh họa, bảng biểu, số liệu … giúp học sinh hình thành và phát triển

kĩ năng địa lí Bên cạnh đó phần Địa lí lớp 4 cũng chính là một nội dung quantrọng giúp học sinh học tốt hơn nội dung kiến thức ở lớp 5 và là tiền đề để saunày các em học tốt môn địa lí ở Trung học cơ sở và Trung học phổ thông

Nhưng thực tế cho thấy nhiều học sinh khi học các bài liên quan đến việc sửdụng bản đồ, lược đồ mặc dù nắm được nội dung bài học tại lớp nhưng khi ôntập lại kiến thức thì vô cùng lúng túng, chưa định hình được những nội dungtrọng tâm đã học thuộc vùng miền nào, đặc trưng, thế mạnh… của khu vực hoặcđịa phương đó là gì? Mặt khác học sinh đa phần là người dân tộc thiểu số nêncác em ít được tiếp cận với các loại hình thông tin trực tiếp như tham quan cácdanh lam thắng cảnh, các lễ hội tiêu biểu Không những thế trường Tiểu họcCẩm Sơn là nơi đóng trên địa bàn dân cư với gần 80% dân số là người dân tộcMường nên trình độ dân trí của địa phương không đồng đều, điều kiện kinh tếchưa phát triển dẫn đến việc chuẩn bị, sưu tầm đồ dùng học tập phục vụ cho cácbài học còn gặp nhiều khó khăn Vì vậy để học sinh học tốt phần Địa lí mônLịch sử & Địa lí lớp 4, giúp các em khai thác hết nội dung kiến thức về địa lítrên đất nước Việt Nam Đồng thời phát huy được tính tích cực, chủ động, sángtạo của học sinh, gắn lí thuyết với thực tiễn, thỏa mãn nhu cầu tò mò, khám phátri thức của các em thì giáo viên cần phải vận dụng linh hoạt các phương phápdạy học theo hướng tích cực trong đó có thể lựa chọn và phối hợp nhiều phương

pháp khác nhau Trong khuôn khổ đề tài này tôi chỉ : “Vận dụng một số phương pháp kết hợp sử dụng bản đồ, lược đồ, quả địa cầu trong dạy học phần Địa lí lớp 4” góp một phần nhỏ vào việc thực hiện nâng cao hiệu quả giáo

dục nói chung, nâng cao chất lượng dạy và học Địa lí ở Trường Tiểu Cẩm Sơnnói riêng

1.2 Mục đích nghiên cứu:

- Từ cách đổi mới phương pháp dạy của thầy góp phần đổi mới cách họccủa trò Phát huy hết khả năng tự phát hiện của học sinh thông qua các hình thức

tổ chức dạy học được áp dụng

- Vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học phần Địa lí lớp 4 theo

hướng phát huy tính cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

- Quá trình dạy học Địa lí lớp 4 bằng phương pháp dạy học theo hướngphát huy tính cực, chủ động, sáng tạo của học sinh

- Một số biện pháp nhằm giúp học sinh lớp 4 học tốt phần Địa lí lớp 4

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

1.4.1 Phương pháp điều tra:

- Mục đích để tìm hiểu các phương pháp dạy học của giáo viên; tìm hiểutính tích cực nhận thức của học sinh

2 PHẦN NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận:

2.1.1 Khái niệm bản đồ, lược đồ, quả địa cầu.

Theo nhà bản đồ học người Nga K.A Salisev: “Bản đồ địa lí là mô hình kíhiệu hình tượng không gian của các đối tượng, hiện tượng tự nhiên và xã hộiđược thu nhỏ, tổng hợp hóa theo một cơ sở toán học nhất định nhằm phản ánh vịtrí, sự phân bố không gian và mối tương quan giữa các đối tượng, hiện tượng,những biến đổi của chúng theo thời gian để thỏa mãn mục đích yêu cầu đã địnhtrước” Nói cách khác bản đồ địa lí là hình vẽ thu nhỏ bề mặt Trái Đất hoặc một

bộ phận của bề mặt Trái Đất trên mặt phẳng dựa vào các phương pháp toán học,phương pháp biểu hiện bằng kí hiệu để thể hiện các thông tin về địa lí

Lược đồ là những bản đồ, nhưng thiếu yếu tố toán học (tỉ lệ bản đồ, hệthống kinh vĩ tuyến) nên không sử dụng để đo, tính khoảng cách mà chỉ dùng đểnhận biết vị trí tương đối của một số đối tượng địa lí với một vài đặc điểm củachúng

Quả địa cầu thể hiện được hình dạng của Trái Đất một cách chính xác.Trên quả địa cầu, tất cả những đặc điểm về hình cầu, kinh tuyến, vĩ tuyến, vềkhoảng cách, về diện tích, về phương hướng đề được giữ nguyên gần đúng vớithực tế Quả địa cầu giúp cho học sinh có khái niệm rõ ràng về hình dạng TráiĐất, về các sự vận động tự quay và quay quanh mặt trời, về nguyên nhân sinh rangày - đêm và bốn mùa, về kinh tuyến và vĩ tuyến

Bản đồ có khả năng phản ánh sự phân bố và những mối quan hệ của cácđối tượng địa lí trên bề mặt Trái đất một cách cụ thể mà không một phương tiệnnào khác có thể làm được Phương pháp bản đồ được coi là phương tiện trựcquan giúp cho học sinh khai thác, củng cố tri thức, phát triển tư duy trong quátrình học địa lí Mặt khác bản đồ giúp học sinh có thể tái tạo lại được hình ảnhcác lãnh thổ nghiên cứu với những đặc điểm cơ bản của chúng; rèn luyện được

kĩ năng sử dụng bản đồ

Quá trình nhận thức của học sinh mang tính trực quan cụ thể: Tri giác củahọc sinh gắn liền với hoạt động thực tiễn, trí nhớ mang tính chất hình ảnh, cụthể, trực tiếp Dạy học Địa lí có sử dụng lược đồ, bản đồ luôn đặt học sinh vàonhững hoạt động trực tiếp, lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm, dưới sựhướng dẫn của giáo viên, học sinh thực hành quan sát để rút ra những kiến thức

có liên quan Bằng các hoạt động ấy học sinh sẽ nắm bắt kiến thức một cách sâusắc và vững chắc hơn

Mặt khác, đặc điểm của học sinh tiểu học là tiềm tàng khả năng phát triểnnên người giáo viên cần sáng tạo, sử dụng linh hoạt nhiều phương pháp, hìnhthức dạy học khác nhau để giúp học sinh lĩnh hội kiến thức mới và ôn tập kiếnthức cũ Giúp học sinh trải nghiệm và thử thách vì qua trải nghiệm và thử tháchcộng với việc học tập tích cực chủ động, tự giác dựa trên nhu cầu hứng thú, sựtương tác lẫn nhau trong học tập Từ đó học sinh hình thành kĩ năng, kĩ xảo để

học kiến thức mới và ôn tập kiến thức cũ một cách có hiệu quả Khác với cáchdạy trước đây, giáo viên là người cung cấp thông tin, còn học sinh là đối tượngthụ động tiếp nhận thông tin Dạy học ngày nay là tổ chức để học sinh tìm hiểu,phát hiện kiến thức và tự giác chiếm lĩnh kiến thức đó Vì vậy giáo viên phải làngười năng động, sáng tạo và có vốn kiến thức vững, đổi mới phương pháp dạyhọc, chuẩn bị bài và đồ dùng dạy học chu đáo.

2.1.2 Một số điều kiện cần có để hướng dẫn học sinh khai thác kiến thức

từ bản đồ, lược đồ.

2.1.2.1 Về phía giáo viên:

- Xác định kiến thức trọng tâm trong bài mà học sinh cần nắm qua bản đồ,lược đồ sao cho phù hợp để học sinh có thể sử dụng kiến thức, kĩ năng đã học,

tự phát hiện ra kiến thức mới

- Soạn một hệ thống câu hỏi dựa trên lược đồ, bản đồ trong sách giáokhoa và trình độ học sinh để dẫn dắt học sinh tự khám phá kiến thức Các câuhỏi nên thể hiện dưới nhiều hình thức: tự luận, test…

2.1.2.2 Về phía học sinh:

Học sinh phải được trang bị một số kiến thức tối thiểu, cần thiết để biếtcách làm việc với bản đồ như: xác định phương hướng trên bản đồ, nắm được kíhiệu trong bảng chú giải và có biểu tượng về những sự vật và đối tượng địa lítrên bản đồ, lược đồ, nghĩa là đọc và hiểu được các kí hiệu trên bản đồ

2.1.3 Vai trò của bản đồ, lược đồ, quả địa cầu trong việc vận dụng để dạy phần Địa lí lớp 4.

Trong việc giảng dạy và học tập địa lí, bản đồ lược đồ giúp xác định vị trí,

sự phân bố các đối tượng địa lí (như sự phân bố các dãy núi và độ cao củachúng, sự phân bố hướng chạy và chiều dài, phạm vi lưu vực của con sông, hoặc

sự phân bố dân cư, các trung tâm công nghiệp, các thành phố lớn, kí hiệu câycối, con vật, tài nguyên khoáng sản của các vùng miền của Việt Nam ).Qua bản đồ, lược đồ người đọc còn biết được hình dạng, quy mô của các lục địatrên thế giới Không những thế chỉ cần một tấm bản đồ có thể giúp các em hoạtđộng và làm mọi việc tốt hơn

Bản đồ lược đồ giúp các em học sinh học nhanh hơn và có cái nhìn tổngquan hơn về địa hình, đất đai nhanh nhất

Bản đồ lược đồ giúp giáo viên giảng dạy học sinh tốt hơn và các em sẽhiểu bài tập nhanh hơn

Giúp học sinh phát hiện phương hướng và vị trí của vùng, miền liên quanđến kiến thức bài học Từ đó đối chiếu và so sánh được sự giống nhau và khácnhau giữa các vùng miền đó

Quả địa cầu được sử dụng trong phân môn Địa lí lớp 4 rất ít do đặc điểmnội dung chương trình là học các nội dung về địa lí Việt Nam

2.2 Thực trạng của việc sử dụng bản đồ, lược đồ, quả địa cầu trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4.

2.2.1 Thực trạng về cơ sở vật chất phục vụ cho dạy học Địa lí ở các nhà trường:

Hiện nay, bản đồ lược đồ và quả địa cầu ở các nhà trường tiểu học cònthiếu, chưa được đầu tư nhiều Đồ dùng phục vụ cho việc dạy học Địa lí củagiáo viên và học sinh từ sau năm 2000 đến nay đã xuống cấp, hầu như không sửdụng được nữa Bên cạnh đó, các nhà trường Tiểu học không có nhân viênchuyên trách riêng về thiết bị và đồ dùng dạy học mà chỉ có giáo viên kiêmnhiệm công tác thư viện trong nhà trường nên việc hướng dẫn cách sử dụng các bản

đồ, lược đồ còn hạn chế

Phòng thiết bị dạy học có diện tích nhỏ, cơ sở vật chất chưa đảm bảo đểbảo quản các lược đồ, bản đồ được lâu dài

2.2.2 Thực trạng kĩ năng sử dụng lược đồ, bản đồ, quả địa cầu của học sinh:

Học sinh lớp 4 lần đầu tiên được tiếp thu kiến thúc mới đối với phân mônĐịa lí và được làm việc nhiều với bản đồ, lược đồ, tranh ảnh để tìm hiểu nộidung của bài học nên kĩ năng chưa thuần thục

Phần lớn học sinh ham thích tìm hiểu kiến thức địa lí Nhiều em nắmvững kiến thức về lí thuyết nhưng thiếu kĩ năng thực hành trên bản đồ, lược đồ.Các em có rất ít trải nghiệm thực tế Chính vì vậy việc lĩnh hội kiến thức của họcsinh luôn xa rời thực tiễn, học sinh khó hình thành kĩ năng kĩ xảo thực hành và

tư duy thực tế

Một bộ phận học sinh chưa hứng thú khi học phân môn Địa lí do hoạtđộng trong tiết dạy không sôi nổi, thiếu sự chuẩn bị, chưa tạo được hứng thú vàphát huy được tính tích cực của học sinh

Chất lượng học sinh không đồng đều, một số em nhận thức chưa cao nêntiếp thu bài còn chậm Một số học sinh ít được tiếp xúc về thế giới bên ngoài nêncác em phân tích bảng số liệu, đọc và chỉ bản đồ, lược đồ còn lúng túng, thậmchí có học sinh chưa biết cách chỉ bản đồ lược đồ

Việc quan sát các sự vật, hiện tượng địa lí, tìm tòi tư liệu, cách trình bàykết quả bằng lời nói, cách diễn đạt còn hạn chế Việc quan sát, phân tích số liệutrên bản đồ, lược đồ, kĩ năng chỉ bản đồ còn rất lúng túng

2.2.3 Thực trạng dạy học sử dụng bản đồ, lược đồ trong phần Địa lí lớp

4 của giáo viên:

Một bộ phận không nhỏ giáo viên còn ngại đầu tư công sức, chưa chuẩn

bị các bản đồ lược đồ phục vụ bài học Một số khác cho rằng phân môn nàykhông quan trọng bằng môn Toán, Tiếng Việt, …nên chưa chú ý tìm hiểu kiếnthức trước khi dạy học

Bên cạnh đó, khi dạy học Địa lí các tiết có sử dụng bản đồ, lược đồ thìngười giáo viên phải có kiến thức vững vàng về cách chỉ bản đồ, mối liên hệgiữa kiến thức địa lí và lịch sử đồng thời phải có sự chuẩn bị chu đáo kĩ càng

về đồ dùng dạy học bởi việc chuẩn bị đồ dùng mất rất nhiều thời gian, kinh phí

2.2.4 Khảo sát học sinh:

Trong quá trình giảng dạy Địa lí, tôi tiến hành khảo sát chất lượng họcsinh nắm được kĩ năng sử dụng bản đồ, lược đồ và vận dụng vào thực tiễn lớp4A (Lớp dạy thực nghiệm), lớp 4B (Lớp đối chứng) và nhận được kết quả như sau:

Lớp học sinhTổng số

Số HS nắm chắc líthuyết và sử dụngthành thạo bản đồ,lược đồ

Số HS nắm chắc líthuyết nhưng chưa

sử dụng thànhthạo bản đồ, lược

đồ

Số HS chưa nắmchắc lí thuyết,chưa sử dụngthành thạo bản đồ,lược đồ

Số học sinh trong lớp nắm được lí thuyết nhưng chưa sử dụng thành thạobản đồ lược đồ, hoặc chưa nắm được lí thuyết và chưa sử dụng thành thạo bản

đồ lược đồ còn nhiều

Từ những thực trạng trên đây, bản thân nhận thấy: Vận dụng một sốphương pháp kết hợp sử dụng bản đồ, lược đồ, quả địa cầu trong dạy học phầnĐịa lí lớp 4 nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh ở nhà trường Tiểuhọc là một việc làm vô cùng cần thiết Nó giúp cho các em say mê, hứng thútrong học Địa lí Bên cạnh đó còn giúp học sinh lĩnh hội những kiến thức thực tếmột cách dễ dàng, tạo điều kiện củng cố, khắc sâu kiến thức một cách vữngchắc Tạo ra không khí học tập sôi nổi, kích thích học sinh chủ động tìm kiếm trithức trong nội dung từng bài học cụ thể

2.3 Một số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc vận dụng các phương pháp dạy học kết hợp sử dụng bản đồ, lược đồ trong giờ Địa lí lớp 4.

2.3.1 Các biện pháp dạy học đã áp dụng:

Biện pháp1: Mỗi giáo viên phải xác định rõ mục tiêu bài dạy và lựa chọn

sử dụng bản đồ lược đồ, theo hình thức nào để đạt hiệu quả:

Qua tìm hiểu, dự giờ và trao đổi với đồng nghiệp Bản thân nhận thấy việclựa chọn sử dụng bản đồ, lược đồ trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4 nói riêng

và môn Lịch sử & Địa lí nói chung ở các trường Tiểu học có thể chia ra cáccách tiến hành như sau:

Cách 1: Giáo viên nêu kiến thức thông qua bản đồ, lược đồ.

- Giáo viên chỉ vị trí của kiến thức cần khai thác

- Giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng chỉ và nói các kiến thức cần khaithác

Cách 2: Giáo viên nêu kiến thức thông qua bản đồ, lược đồ.

- Giáo viên chỉ vị trí của kiến thức cần khai thác

- Học sinh dựa vào kí hiệu, lược đồ và kênh chữ trong sách giáo khoa đểtrả lời câu hỏi

Cách 3: Học sinh dựa vào sách giáo khoa nêu kiến thức cần khai thác

- Học sinh chỉ vị trí các địa danh…trên lược đồ, bản đồ

- Giáo viên chỉ lại vị trí các địa danh đó trên bản đồ và chốt kiến thức.Với các cách tiến hành đã nêu trên, phụ thuộc vào nội dung phần kiếnthức Tuy mỗi cách đều có ưu điểm nhưng vẫn chưa phát huy tối đa tính tích cựchọc tập của học sinh Các em chỉ quan sát là chủ yếu mà chưa được trực tiếp chủđộng tìm hiểu kiến thức Ngoài ra, khi tất cả các nhóm cùng làm theo một cáchthì khó có sự so sánh, đối chiếu kết quả đa dạng giữa các tổ nhóm mà chỉ là theomột môtip chung Vì vậy khi tổ chức cho học sinh khai thác kiến thức từ lược đồbản đồ trong dạy học phân môn Địa lí lớp 4 người giáo viên cần hướng dẫn để các

em thực hiện đầy đủ các bước sau: :

Bước 1: Nắm được mục đích làm việc với bản đồ.

Bước 2: Xem bảng chú giải để có biểu tượng địa lí cần tìm trên bản đồ Bước 3: Tìm vị trí địa lí của đối tượng trên bản đồ dựa vào kí hiệu.

Bước 4: Quan sát đối tượng trên bản đồ, nhận xét và nêu đặc điểm đơn

giản của đối tượng

Bước 5: Xác lập mối liên hệ địa lí đơn giản giữa các yếu tố và các thành

phần như địa hình và khí hậu; địa hình, khí hậu, sông ngòi; thiên nhiên và hoạtđộng sản xuất của con người… trên cơ sở học sinh biết kết hợp những kiến thứcbản đồ và kiến thức địa lí để so sánh, phân tích

Biện pháp2: Vận dụng linh hoạt các kỹ thuật dạy học trong việc hướng dẫn học sinh sử dụng bản đồ, lược đồ để tìm hiểu nội dung bài học.

Để phát huy tính tích cực của học sinh trong việc sử dụng bản đồ, lược đồkhi học tập môn Địa lí lớp 4, tôi thường sử dụng kỹ thuật “Trình bày một phút”

Kĩ thuật này tạo cơ hội cho học sinh tổng kết lại kiến thức mà các em đã học vàđặt những câu hỏi về những điều còn băn khoăn, thắc mắc bằng các bài trình bàyngắn gọn và cô đọng với các bạn trong lớp Những câu hỏi cũng như các câu trả

lời học sinh đưa ra sẽ giúp các em củng cố quá trình học tập và cho giáo viênthấy được các em đã hiểu vấn đề như thế nào

Kĩ thuật này có thể tiến hành như sau:

- Cuối tiết học (thậm chí giữa tiết học hoặc sau một hoạt động quan sátbản đồ, lược đồ), giáo viên yêu cầu học sinh suy nghĩ, trả lời các câu hỏi sau:

Theo các em, vấn đề gì là quan trọng nhất mà chưa được giải đáp sau khiquan sát bản đồ, lược đồ? Các em có điều gì cần giải đáp thêm?

- Học sinh suy nghĩ và viết ra giấy Các câu hỏi của học sinh có thể đượcthể hiện dưới nhiều hình thức khác nhau

- Mỗi HS trình bày trước lớp trong thời gian 1 phút về những điều các em

đã tìm hiểu được và những câu hỏi các em muốn được giải đáp hay những vấn

đề các em muốn được tiếp tục tìm hiểu thêm sau khi quan sát bản đồ, lược đồ đó

Biện pháp3: Chuẩn bị chu đáo các lược đồ, bản đồ phục vụ cho từng bài dạy cụ thể:

Khi dạy các bài trong phân môn Địa lí lớp 4, đòi hỏi giáo viên phải đầu tưthời gian công sức Từ việc chuẩn bị bài dạy, nghiên cứu nắm vững kiến thứctrọng tâm đến việc sưu tầm tài liệu, chuẩn bị các lược đồ bản đồ phục vụ cho bàidạy Chính vì vậy, đối với những bài Địa lí cần phải sử dụng bản đồ, lược đồ tôinghiên cứu rất kỹ xem mình cần chuẩn bị những đồ dùng nào Cụ thể như sau:

TT Tên bài (PPCT)Tiết Bản đồ, lược đồ cần chuẩn bị

1 Làm quen với bản đồ Tiết 1

Bản đồ địa lí tự nhiên Việt Nam; bản đồ hành chính Việt Nam, bản

đồ thế giới, bản đồ châu lục, bản đồ khu vực Đông Nam Á

2 Dãy Hoàng Liên Sơn Tiết 2 Bản đồ địa lí tự nhiên Việt Nam, lược đồ các dãy núi chính ở Bắc Bộ.

Bản đồ địa lí tự nhiên Việt Nam, Lược đồ các cao nguyên ở Tây Nguyên.

4

Hoạt động sản

xuất của người

dân ở Tây Nguyên

Tiết 8;

9

Lược đồ một số cây trồng và vật nuôi chính ở Tây Nguyên; lược đồ các sông chính ở Tây Nguyên

8 Biển, đảo và quần đảo Tiết 32

Lược đồ Biển Đông, các đảo và quần đảo của nước ta; bản đồ khu vực Đông Nam Á.

Biện pháp4: Áp dụng một số phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực học tập của học sinh trong phân môn Địa lí 4:

Phương pháp dạy học tích cực là một thuật ngữ rút gọn, được dùng ởnhiều nước để chỉ những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huytính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học Phương pháp dạy học tích cựchướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học,nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải làtập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy nhiên để dạy học theophương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗ lực nhiều so với dạy theo phươngpháp thụ động Tuỳ theo mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện cụ thể mà cónhững hình thức tổ chức thích hợp như học cá nhân, học nhóm; học trong lớp,học ở ngoài lớp Cần chuẩn bị tốt về phương pháp đối với các giờ thực hành đểđảm bảo yêu cầu rèn luyện kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn,nâng cao hứng thú cho người học

Trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm nội dung của phần Địa lí lớp 4 tôi thấy:Việc vận dụng các phương pháp nhằm phát huy tính tích học tập của học sinhvào các bài dạy là rất cần thiết vì nó phù hợp với nội dung kiến thức của mônhọc Bởi vậy tôi đã vận dụng linh hoạt các phương pháp như: Trò chơi học tập;Hoạt động nhóm; thi thuyết trình…trong các giờ dạy

2.3.2 Một số hoạt động minh họa cho bài dạy cụ thể:

2.5.1 Ví dụ 1: Bài 1: Làm quen với bản đồ (tiết 1)

Hoạt động 1: Bản đồ

Bước 1: Nêu vấn đề: Giáo viên treo các loại bản đồ

- GV yêu cầu HS đọc tên các bản đồ treo trên bảng

- Học sinh nêu tên: (bản đồ các châu lục trên thế giới, bản đồ châu Á; bản

đồ hành chính Việt Nam; bản đồ tự nhiên Việt Nam)

- Đọc bảng chú giải trên mỗi bản đồ

Bước 2: HS thảo luận nhóm đôi và trả lời câu hỏi trước lớp:

? Phạm vi lãnh thổ được thể hiện trên mỗi bản đồ là gì? (Bản đồ thế giớithể hiện toàn bộ bề mặt Trái Đất; bản đồ châu Á thể hiện một bộ phận lớn củaTrái đất – châu Á; bản đồ Việt Nam thể hiện một bộ phận nhỏ hơn của bề mặtTrái Đất – nước Việt Nam)

Bước 3: Giáo viên sửa chữa và hoàn thiện câu trả lời.

(Học sinh thực hành chỉ trên bản đồ và giáo viên hướng dẫn cách chỉ bản đồ)

Hoạt động 2: Một số yếu tố của bản đồ.

Bước 1: Giáo viên yêu cầu các nhóm quan sát bản đồ trên bảng và thảo

luận nhóm các câu hỏi:

? Tên bản đồ cho ta biết điều gì?

? Trên bản đồ người ta quy định các hướng: Bắc, Nam, Đông, Tây như thếnào?

? Bảng chú giải ở hình 3 có những kí hiệu nào? Kí hiệu bản đồ được dùng

để làm gì?

? Tỉ lệ bản đồ cho em biết điều gì? Đọc tỉ lệ bản đồ ở hình 2 và cho biết 1

cm trên bản đồ ứng với bao nhiêu m trên thực tế?

Bước 2: Báo cáo kết quả.

- Đại diện nhóm trình bày kết quả thảo luận

- Các nhóm khác bổ sung và hoàn thiện

(Hoạt động nhóm thảo luận hình 3 - SGK)

Bước 3: Kết luận:

- Giáo viên kết luận: Một số yếu tố của bản đồ mà các em vừa tìm hiểu là:tên của bản đồ, phương hướng, tỉ lệ và kí hiệu bản đồ

- Giáo viên hướng dẫn học sinh xác định phương hướng bản đồ (trên cùng

- phía Bắc; phía dưới - Nam; phía trái -Tây; phía phải - Đông); tỉ lệ bản đồthường được ghi ở góc trái hoặc góc phải của bản đồ; một số kí hiệu có trongbản đồ thường được in ở góc trái bản đồ; khi chỉ các con sông phải chỉ theohướng từ đầu nguồn về cuối nguồn; chỉ một đất nước, tỉnh(hoặc vùng) …cần chỉtheo giới hạn của đơn vị hành chính đó

Hoạt động 3: Thực hành vẽ một số kí hiệu bản đồ:

Bước 1: Giáo viên đưa bản đồ trống Việt Nam

- Họa sinh quan sát bảng chú giải hình 3

- Nêu yêu cầu nhiệm vụ: Vẽ kí hiệu một số đối tượng địa lí như: đườngbiên giới quốc gia, núi, sông, thủ đô, thành phố, mỏ vào hình.

Bước 2: Học sinh thực hành vẽ và các cặp thi đố nhau để nói tên và ý

nghĩa của kí hiệu đó trên hình

Bước 3: Tổng kết.

(Học sinh thực hành vẽ các kí hiệu trên lược đồ trống Việt Nam)

(Các nước trên lục địa châu Á) (Khu vực Đông Nam Á)

(Một số bản đồ, lược đồ, kí hiệu trên bản đồ cần chuẩn bị trong tiết dạy)

2.5.2 Ví dụ 2: Bài 5: Tây Nguyên (trang 82)

Hoạt động 1: Tây Nguyên – xứ sở của những cao nguyên xếp tầng

Bước 1: Nêu vấn đề

GV nêu: Tây Nguyên là vùng đất như thế nào? Nó có vị trí và địa hình rasao chúng ta sẽ tìm hiểu thông qua quan sát các bản đồ, lược đồ

Bước 2: Học sinh quan sát, thảo luận và đưa ra các đặc điểm về vị trí, địa

hình của Tây Nguyên và thực hành chỉ vị trí trên bản đồ

- Giáo viên chỉ khu vực Tây Nguyên trên bản đồ

- Học sinh thảo luận cặp đôi và thực hành chỉ khu vực Tây Nguyên trênbản đồ theo cặp

- Giáo viên gọi học sinh chỉ trên bản đồ, đọc tên các cao nguyên dựa vàobảng số liệu về độ cao của các cao nguyên ở Tây Nguyên

- Học sinh vận dụng kĩ thuật “Trình bày 1 phút” để báo cáo kết quả

(Học sinh chỉ vị trí Tây Nguyên trên bản đồ và trình bày các cao nguyên ở

Tây Nguyên)

Bước 3: Kết luận: Tây Nguyên là vùng đất cao, rộng lớn gồm các cao

nguyên xếp tầng cao, thấp khác nhau

2.5.3 Ví dụ 3: Bài 10: Ôn tập (trang 97)

Hoạt động 1: Làm việc với bản đồ, lược đồ.

Bước 1: Giáo viên nêu yêu cầu.

- Giáo viên treo lược đồ trống và bản đồ tự nhiên Việt Nam lên bảng lớp.Học sinh dùng lược đồ trống nhỏ hơn (phiếu học tập)

Bước 2: Thực hành.