Một số biện pháp GDKNS cho học sinh thông qua dạy học môn TV lớp 4 trong chương trình VNEN tại tiểu học bắc sơn

Bậc học tiểu học là bậc học nền tảng tạo cơ sở cho học sinh phát triển học tiếp các bậc học tiếp theo, vì vậy bên cạnh việc trang bị cho học sinh những vốn kiến thức kĩ năng cơ bản trong

1 Mở đầu

- Lý do chọn sáng kiến:

Kĩ năng sống còn có thể được coi như là những nhịp cầu giúp con người biến kiến thức thành thái độ, hành vi và thói quen tích cực, lành mạnh Người có

kĩ năng phù hợp sẽ luôn vững vàng trước những khó khăn, thử thách…Ngược lại người thiếu kĩ năng sống thường bị vấp váp, dễ bị thất bại trong cuộc sống Người không có kĩ năng ra quyết định sẽ dễ mắc sai lầm hoặc chậm trễ hơn những người khác và thường có cách ứng phó tiêu cực khi bị căng thẳng, làm ảnh hưởng không tốt đến sức khoẻ, học tập, công việc của bản thân

Người không có kĩ năng giao tiếp sẽ khó khăn hơn trong xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp với mọi người xung quanh, sẽ khó khăn hơn trong hợp tác cùng làm việc, giải quyết những nhiệm vụ chung

Bậc học tiểu học là bậc học nền tảng tạo cơ sở cho học sinh phát triển học tiếp các bậc học tiếp theo, vì vậy bên cạnh việc trang bị cho học sinh những vốn kiến thức kĩ năng cơ bản trong học tập, lao động còn cần phải chú ý đến việc rèn

kĩ năng sống cho học sinh, dạy học sinh cách “làm người”, để học sinh có thêm vốn kinh nghiệm thích ứng với môi trường mới, yêu cầu mới

Trước đây, nền giáo dục của Việt Nam chỉ tập trung vào việc truyền thụ kiến thức cho học sinh Học chỉ để làm giàu thêm vốn kiến thức cho bản thân mình Còn lại kĩ năng sống thì tự bản thân các em phải tiếp xúc với kho kiến thức vô hạn đó là cuộc sống Trong những năm trở lại đây, giáo dục phổ thông

đã và đang từng bước đổi mới theo hướng từ chủ yếu trang bị kiến thức sang trang bị những năng lực cần thiết cho các em học sinh Ngoài việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua một số tiết học cụ thể thì việc giáo dục kĩ năng sống được tích hợp trong nhiều môn học, trong đó có môn Tiếng Việt Giáo dục kĩ năng sống qua môn Tiếng Việt có nhiều thuận lợi vì bản thân nội dung bài học đã buộc học sinh phải vận dụng rất nhiều kĩ năng ( Tư duy sáng tạo, xúc cảm, trình bày suy nghĩ, giải quyết vấn đề, )

Đã có nhiều tài liệu nghiên cứu về vấn đề này nhưng kĩ năng sống phụ thuộc vào điều kiện và hoàn cảnh sống Có những phương pháp thì phù hợp với học sinh ở vùng miền này, nhưng cũng có những phương pháp không áp dụng được cho vùng miền khác Chính vì vậy, với sự trăn trở của một nhà giáo ở vùng quê bán sơn địa đã thôi thúc tôi tìm hiểu và nghiên cứu về giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Qua một năm thử nghiệm có hiệu quả, tôi mạnh dạn đưa ra sáng

kiến: Một số biện pháp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua dạy học môn Tiếng Việt lớp 4 trong chương trình VNEN tại trường Tiểu học Bắc Sơn.

- Mục đích nghiên cứu.

Góp phần đổi mới phương pháp dạy học môn Tiếng Việt ở tiểu học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh, tăng cường hoạt động cá thể phối hợp với học tập giao lưu Hình thành và rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn Chương trình mới chú ý đến phương pháp dạy học nhằm thúc đẩy quá trình tự học của học sinh, tạo cho học sinh những cơ bản ban đầu kỹ năng và thói quen tự học để có thể học tập lên và học tập suốt đời

Rèn kĩ năng sống cho học sinh giúp cho học sinh thích ứng được với môi trường xã hội, tự giải quyết được một số vấn đề thiết thực trong cuộc sống như vấn đề sức khoẻ, môi trường, tệ nạn xã hội, để các em có thể tự tin, chủ động không bị quá phụ thuộc vào người lớn mà vẫn có thể tự bảo vệ mình, tự đem lại lợi ích chính đáng, điều kiện thuận lợi cho bản thân mình rèn luyện, học tập phấn đấu vươn lên

- Đối tượng nghiên cứu:

+ Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua dạy học môn Tiếng Việt lớp

4 – chương trình VNEN

+ Đối tượng khảo sát thực nghiệm: Học sinh lớp 4Đ và 4E Trường Tiểu học Bắc Sơn – TP Sầm Sơn năm học 2018 - 2019

- Phương pháp nghiên cứu:

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp tìm hiểu thực tế

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp thực nghiệm

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2.1.Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

Môn Tiếng Việt theo chương trình trường tiểu học mới VNEN có một vị

trí quan trọng trong giáo dục ở Tiểu học, điều đó được thể hiện ở thời lượng giảng dạy trong từng khối lớp và nó làm công cụ để học các môn học khác Mục tiêu của môn Tiếng Việt ở tiểu học là:

- Hình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng sử dụng Tiếng Việt ( nghe, nói, đọc, viết) để học tập và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi Thông qua việc dạy và học Tiếng Việt theo chương trình trường tiểu

học mới VNEN góp phần rèn luyện cho học sinh các thao tác của tư duy.

- Cung cấp cho học sinh những kiến thức sơ giản về Tiếng Việt và những hiểu biết sơ giản về xã hội, tự nhiên và con người, về văn hoá, văn học của Việt Nam và nước ngoài

- Bồi dưỡng tình yêu quê hương đất nước và hình thành thói quen giữ gìn

sự trong sáng của Tiếng Việt, góp phần hình thành nhân cách của người Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Để thực hiện tốt mục tiêu của môn Tiếng Việt, người giáo viên phải thực hiện đổi mới các phương pháp dạy học theo mô hình học tập kiểu mới VNEN, sao cho học sinh là người chủ động nắm bắt kiến thức của môn học một cách tích cực, sáng tạo góp phần hình thành phương pháp và nhu cầu tự học, tự phát hiện và tự giải quyết vấn đề đặt ra trong bài học Từ đó chiếm lĩnh nội dung mới của bài học, môn học

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

2.2.1 Thực trạng của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh.

Qua thực tế giảng dạy ở lớp 4, tôi thấy kĩ năng sống của học sinh chưa cao Chỉ một số học sinh có hành vi, thói quen, kĩ năng tốt Còn phần lớn các em

có nhận xét đánh giá về sự việc nhưng chưa có thái độ và cách ứng xử, cách xưng hô chuẩn mực Sau khi tiến hành khảo sát lớp 4Đ, 4E đầu năm học với nội dung “kĩ năng của em” tôi thu được kết quả như sau:

Tổng số học

sinh

Kĩ năng tốt Có hình thành kĩ năng Kĩ năng chưa tốt

Tổng số

học sinh

Thực hành thảo luận nhóm Biết cách lắng nghe, hợp tác Chưa biết cách lắng nghe, hay tách ra

khỏi nhóm

Tổng số

học sinh

Ứng xử tình huống trong chơi trò chơi tập thể Biết cách ứng xử hài hòa, khá

phù hợp Hay cãi nhau, xô đẩy bạn khi chơi.

Về tổng hợp năng lực, phẩm chất đầu năm như sau:

SL Mức

đạt

được

Tự phục

vụ, tự quản

Hợp tác Tự học,

GQVĐ

Chăm học, chăm làm

Tự tin, trách nhiệm

Trung thực, kỉ luật

Đoàn kết , yêu thương

65 Tốt 25 38,5 25 38,5 20 30,8 20 30,8 25 38,5 25 38,5 35 38,5

65 Đạt 35 53,8 35 53,8 35 53,8 35 53,8 35 53,8 35 53,8 25 53,8

65 Chưa

đạt

Học sinh thể hiện kĩ năng còn đại khái, chưa mạnh dạn thể hiện kĩ năng bản thân Trong giao tiếp nhiều khi còn nói trống không, chưa lịch sự, chưa phản ứng, đối đáp nhanh Học sinh ngại nói, ngại viết, khả năng tự học, tự tìm tòi của học sinh còn hạn chế Chính vì thế khả năng tiếp thu và lĩnh hội kiến thức còn chậm

2.2.2 Thuận lợi.

Được sự quan tâm chỉ đạo của các cấp giáo dục về việc nâng cao tầm quan trọng của việc giáo dục kĩ năng sống Ngoài việc giáo dục kĩ năng sống theo tài liệu riêng, Phòng Giáo dục và Đào tạo cũng như nhà trường cũng khuyến khích giáo viên giáo dục kĩ năng sống lồng ghép qua các môn học Chỉ đạo chuyên môn và tổ chuyên môn cũng đã có kế hoạch bồi dưỡng thường xuyên về giáo dục kĩ năng sống cho học sinh

Trường áp dụng dạy học theo mô hình VNEN nên đây là một trong những thuận lợi để giáo viên phát huy hết khả năng của mình trong việc giáo dục kĩ năng sống Bởi cốt lõi của mô hình VNEN đã tích hợp khá nhiều kĩ năng cho học sinh trong nhiều môn học đặc biệt là môn Tiếng Việt

Giáo viên nhiệt tình, có chuyên môn vững vàng, luôn nỗ lực học hỏi để tìm kiếm, sáng tạo các biện pháp nhằm nâng cao kĩ năng sống cho học sinh

Một số học sinh có ý thức trong việc lĩnh hội kiến thức cũng như tích luỹ

kĩ năng sống cho bản thân Một số em có kĩ năng sống cơ bản tương đối tốt, có một số năng lực khá cao

2.2.3 Khó khăn.

Một thực trạng hiện nay cho thấy nhiều người nhầm kĩ năng sống là dũng cảm, kiên trì, Đây chỉ là các phẩm chất đạo đức, nó góp phần cho việc thực hiện các kĩ năng sống chứ không phải chúng là các kĩ năng sống Chính vì thế các em học sinh đều chưa tích luỹ được cho mình các kĩ năng sống cần thiết Chúng mới chỉ có các kĩ năng sống theo bản năng mà thôi

Thời gian lồng ghép trong một tiết học ít chưa đủ để giáo viên tổ chức hết các hoạt động Để tích hợp thêm kĩ năng sống thì giáo viên phải lồng ghép vào phần liên hệ hay hoạt động khởi động, củng cố, ứng dụng

Một bộ phận không nhỏ phụ huynh khoán trắng việc nuôi dạy con cho thầy cô, thậm chí cả giáo dục về kĩ năng sống khiến một số học sinh hạn chế về các kĩ năng sống cơ bản

2.2.4 Nguyên nhân.

Những biến đổi mạnh mẽ về kinh tế - xã hội đã và đang tác động mạnh

mẽ đến đời sống của con người Nếu như trong xã hội truyền thống, các giá trị

xã hội được coi trọng và được các cá nhân tuân thủ một cách nghiêm túc thì nay đang dần bị mờ nhạt và thay vào đó là những giá trị mới được hình thành trên cơ

sở giao thoa giữa các nền văn hoá, văn minh khác nhau Việt Nam không nằm ngoài quy luật đó, đặc biệt là các địa phương có tốc độ công nghiệp hoá, đô thị hoá nhanh chóng

Những thay đổi nói trên còn ảnh hưởng đến hoạt động giáo dục con cái của gia đình cũng có những biến đổi nhất định Cha mẹ ít có thời gian quan tâm đến con cái hơn là một thực tế không thể phủ nhận, thay vào đó là các hoạt động kinh tế, tìm kiếm thu nhập Cùng với đó là những tác động nhiều chiều của các nguồn thông tin khác nhau từ xã hội khiến cho giới trẻ đặc biệt là học sinh đang

đứng trước nhiều thách thức khi hoà nhập xã hội Các kĩ năng sống đã xem nhẹ trong một thời gian dài

Với đặc thù là vùng nông thôn, nông dân là chủ yếu, lao động quần quật suốt ngày ít có thời gian quan tâm đến con Nhiều phụ huynh trẻ phải đi làm ăn

xa, gửi con lại cho ông bà nên chưa quan tâm nhiều đến giáo dục kĩ năng sống cho con em mình Do đó, học sinh thiếu sự quan tâm, ít trau dồi về kĩ năng sống

từ gia đình Thêm vào đó, ngôn ngữ còn nhiều tiếng địa phương, lời nói còn mộc mạc chưa lịch sự, chưa tự tin khi sử dụng ngôn ngữ phổ thông nên trong giao tiếp còn rụt rè, e ngại

Những nguyên nhân trên đã ảnh hưởng không ít đến quá trình hình thành

kĩ năng sống cho học sinh

2.3 Một số giải pháp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh thông qua dạy học môn Tiếng Việt lớp 4 trong chương trình VNEN tại trường tiểu học Bắc Sơn.

2.3.1 Giải pháp 1: Giáo viên nắm vững khái niệm về kĩ năng sống và các nội dung tích hợp trong môn Tiếng Việt.

2.3.1.1 Nắm vững khái niệm về kĩ năng sống.

Trước hết để giáo dục kĩ năng sống thì bản thân chúng ta phải hiểu rõ kĩ năng sống là gì?

Tổ chức Y tế Thế giới WHO định nghĩa kỹ năng sống là "khả năng thích nghi và hành vi tích cực cho phép cá nhân có khả năng đối phó hiệu quả với nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày" Trong giáo dục tiểu học và giáo dục trung học, kĩ năng sống có thể là một tập hợp những khả năng được rèn luyện và đáp ứng các nhu cầu cụ thể của cuộc sống hiện đại hóa; ví dụ cuộc sống bao gồm quản lý tài chính (cá nhân), chuẩn bị thức ăn, vệ sinh, cách diễn đạt, và kĩ năng tổ chức

Kĩ năng sống thực sự bao gồm:

Kĩ năng thoát hiểm: Trong tai nạn hay tình huống nguy hiểm xảy ra, nếu

giỏi văn, giỏi toán mà không biết cách thoát hiểm thì cái giỏi kia trở nên công cốc Lúc bấy giờ, việc cần làm là phải biết cách thoát ra khỏi nơi nguy hiểm một cách an toàn và hiệu quả Những kĩ năng này bao gồm: thoát khỏi hỏa hoạn, ngập lụt, động đất, tai nạn thương tích, xâm hại hay bắt cóc Đặc biệt thời gian gần đây, tình trạng băt cóc và xâm hại trẻ em đang là vấn đề nhức nhối Vì vậy

kĩ năng để thoát khỏi những tình huống này là hết sức cần thiết Đây là những kĩ

năng vô cùng quan trọng mà khi đối mặt với hiểm nguy ta mới thấy việc hiểu biết về nó thật sự là tài sản quý giá nhất trong kho tàng hiểu biết của mỗi cá nhân

Kĩ năng ứng phó, ứng biến: Nhiều tình huống không phải là nguy hiểm

nhưng tiềm tàng mối hiểm nguy, nếu biết cách ứng xử phù hợp thì thiệt hại sẽ là nhỏ nhất

Kĩ năng sử dụng các vật dụng (mọi vật dụng và đặc biệt là vật dụng nguy

hiểm): Những vật dụng này có khả năng gây sát thương nhưng lại không thể thiếu trong cuộc sống của chúng ta như: Dao, kéo, kim, búa, đinh, điện Sử dụng những vật dụng này một cách an toàn là đích mà ai cũng muốn học

Kĩ năng khám phá cuộc sống một cách an toàn và hiệu quả: Một cháu bé

xem máy tính rất "cao thủ", thông tin gì cũng biết nhưng không biết các nguyên tắc nghiên cứu an toàn Dĩ nhiên, nguy cơ tai nạn sẽ là rất cao Nếu vậy thì làm sao bé tìm hiểu được khoa học Biết cách tìm hiểu và khám phá một cách an toàn, hiệu quả là việc phải học ngay Chỉ có tự khám phá mới nâng cao liên tục những hiểu biết trong trí não trẻ

Kĩ năng quản lý thời gian, tiền bạc: Trong cuộc sống, kiếm tiền thật sự rất

khó khăn Vì thế, tiêu pha tiền bạc làm sao cho hiệu quả mà vẫn tiết kiệm là bài toán mà ngay cả người lớn cũng gặp khó Nếu được học cách tính toán để chi tiêu hợp lý, chắc chắn sẽ giúp trẻ rất nhiều trong cuộc sống hiện tại và tương lai

Nhiều bạn trẻ bây giờ gặp khó khăn khi thời gian trôi qua hoang phí vì hiệu suất học hành và lao động không cao Để sắp xếp cuộc sống ổn thỏa chắc chắn trẻ cần những kĩ năng quản lý thời gian hiệu quả

Kĩ năng xác định phương hướng, đường đi: Trong cuộc đời mỗi con

người, chúng ta di chuyển trên đường với các phương tiện giao thông chiếm rất nhiều thời gian Xác định phương hướng chính xác, nhanh chóng tìm được đường đi là một kĩ năng hiệu quả vừa để tiết kiệm thời gian và tiền bạc, vừa giúp chúng ta hình dung công việc dễ dàng hơn

Kĩ năng thể hiện và thuyết phục người khác: Đây là kĩ năng giao tiếp,

trình bày một vấn đề nào đó Kĩ năng này thực ra rất dễ thực hiện nếu như ta đã

có toàn bộ những kĩ năng ở trên Bởi khi trong đầu chúng ta là một biển kiến thức và kinh nghiệm sống, việc tham gia vào một cuộc đàm đạo sẽ không khiến

ta quá lo âu và lúng túng Vì vậy, giờ chỉ có học cách nói năng cho lưu loát và tự tin là xong

Hy sinh bản thân vì tập thể: Đôi khi trong cuộc sống, hy sinh cái tôi của

chính mình sẽ đem lại lợi ích to lớn cho tập thể và cộng đồng Nếu trẻ nhỏ hiểu được điều này, không những trẻ đóng góp được nhiều công sức cho đất nước mà còn giúp xác định được lý tưởng sống và xây dựng khát vọng sống

2.3.1.2 Nắm các nội dung tích hợp trong môn Tiếng Việt

Giáo viên cần có kế hoạch về toàn bộ nội dung giáo dục kĩ năng sống tích luỹ trong chương trình môn Tiếng Việt Cụ thể như sau:

1A

1B

1C

Thương người như thể thương thân

Thương người, người thương

Làm người nhân ái

- Biết hi sinh bản thân vì tập thể -Thể hiện thông cảm

- Xác định giá trị

- Tự nhận thức về bản thân

2A

2B

2C

Bênh vực kẻ yếu ( Tiết 1,2) Cha ông nhân hậu tuyệt vời

( Tiết 1,2) Đáng yêu hay đáng ghét ( Tiết 1)

- Biết thể hiện và thuyết phục người khác

- Thể hiện thông cảm

- Tự nhận thức về bản thân

- Tìm kiếm và xử lí thông tin

- Tư duy sáng tạo 3A

3B

3C

Thông cảm và chia sẻ ( Tiết 1)

Cho và nhận ( Tiết 1,3) Nhân hậu- Đoàn kết

- Ứng xử lịch sự trong giao tiếp

- Thể hiện sự cảm thông

- Xác định giá trị

- Tư duy sáng tạo

- Tìm kiếm và xử lí thông tin 4A

4B

Làm người chính trực ( Tiết 1)

Con người Việt Nam( Tiết 1,2,3)

- Thể hiện và thuyết phục người khác

- Tự nhận thức về bản thân

- Tư duy phê phán

5A Làm người trung thực, dũng

cảm ( Tiết 1)

- Biết hi sinh bản thân vì tập thể

- Thể hiện và thuyết phục người

- Tư duy phê phán 5B Đừng vội tin những lời ngọt

ngào ( Tiết 1)

- Biết tự thoát hiểm khi gặp tình huống xấu

-Biết ứng phó trước những lời dụ dỗ của kẻ xấu

6A Dũng cảm nhận lỗi ( Tiết 1) - Ứng xử lịch sự trong giao tiếp

- Thể hiện sự cảm thông 6B Không nên nói dối ( Tiết 1) - Ứng xử lịch sự trong giao tiếp

- Xác định giá trị -Lắng nghe tích cực 7A Ước mơ của anh chiến sĩ

( Tiết 1)

- Hy sinh bản thân vì tập thể

- Xác định giá trị

- Đảm nhận trách nhiệm (xác định nhiệm vụ của bản thân)

7C Bạn mơ ước điều gì

( Tiết 1)

- Xác định phương hướng

- Tư duy sáng tạo, phân tích, phán đoán

- Thể hiện sự tự tin 9A Những điều em mơ ước

( Tiết 1)

- Khám phá cuộc sống một cách an toàn và hiệu quả

-Lắng nghe tích cực

- Giao tiếp 9B Hãy biết ước mơ

( Tiết 2)

- Khám phá cuộc sống một cách an toàn và hiệu quả

- Đặt mục tiêu 9C Nói lên mong muốn của

mình

( Tiết 2)

- Thể hiện và thuyết phục người khác

- Thương lượng

- Đặt mục tiêu, kiên định

11A Có chí thì nên ( Tiết 1) - Xác định gía trị

- Tự nhận thức về bản thân

12A Những con người giàu nghị

lực

- Quản lí thời gian và tiền bạc; Tự nhận thức về bản thân

- Đặt mục tiêu 13B Kiên trì và nhẫn nại - Xác định gía trị

- Tự nhận thức về bản thân

- Đặt mục tiêu 13C Mỗi câu chuyện nói với

chúng ta điều gì?

- Thể hiện sự tự tin

- Tư duy sáng tạo -Lắng nghe tích cực 14A

14B

Món quà tuổi thơ ( Tiết 1)

Đồ chơi của ai ( Tiết 1)

- Quản lí thời gian và tiền bạc

- Xác định gía trị

- Tự nhận thức về bản thân

- Thể hiện sự tự tin 15C Quan sát đồ vật

( Tiết 1)

- Quản lí tiền bạc

- Thể hiện thái độ lịch sự trong giao tiếp

-Lắng nghe tích cực 16B Trò chơi, lễ hội ở quê hương

( Tiết 2)

- Khám phá cuộc sống an toàn và hiệu quả

- Tìm kiếm và xử lí thông tin

- Thể hiện sự tự tin 19A

20A

Sức mạnh của con người ( Tiết 1)

Chuyện về những người tài giỏi

- Khám phá cuộc sống an toàn và hiệu quả

- Tự nhận thức, xác định giá trị bản thân

- Hợp tác

- Đảm nhận trách nhiệm Giới thiệu quê hương - Khám phá cuộc sống an toàn và

hiệu quả