Phát huy tính tích cực của học sinh bằng cách sử dụng trò chơi trong dạy học môn khoa học lớp 5

Vì vậy, để phát huy hết khả năng của học sinh ,người giáo viên cần biết phối kết hợp các phương pháp dạy họcnhư: Phương pháp quan sát; phương pháp thí nghiệm; phươngpháp nhóm; ph¬n

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GD& ĐT THỌ XUÂN

************&************

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CỦA HỌC SINH

BẰNG CÁCH SỬ DỤNG TRÒ CHƠI TRONG VIỆC DẠY MÔN KHOA HỌC LỚP 5

Người thực hiện: Trịnh Thị Nguyệt

I MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Trong chương trình Tiểu học hiện nay, môn Khoa học có vị trí vô cùng quantrọng Đây là môn học tích hợp kiến thức của nhiều ngành khoa học Nó cung cấpcho học sinh một số kiến thức cơ bản vể: sự sinh sản; sự lớn lên của cơ thể người;cách phòng tránh một số bệnh thông thường; sự sinh sản của động thực vật; một sốvật liệu và nguồn năng lượng thường gặp trong đời sống sản xuất, giúp các em cócách ứng xử thích hợp với một số tình huống có liên quan đến sức khỏe của bảnthân, gia đình và cộng đồng Đồng thời giúp các em biết quan sát và làm thí nghiệm,nêu câu hỏi thắc mắc trong quá trình học tập, diễn đạt những hiểu biết bằng lời nói,hình vẽ, sơ đồ, phân tích rồi so sánh những dấu hiệu chung và riêng của sự vật, hiệntượng đơn giản trong tự nhiên Qua đó giáo dục các em ham hiểu biết khoa học, có ýthức vận dụng những kiến thức đã học vào đời sống Yêu con người, thiên nhiên, đấtnước, yêu cái đẹp, tích cực bảo vệ môi trường xung quanh

Thực tế dạy học hiện nay, giáo viên chúng ta vẫn còn nhiều khó khăn trongviệc sử dụng một số phương pháp dạy học Các phương pháp dạy học truyền thốngvẫn chiếm ưu thế Các thí nghiệm trong bài còn mang tính chất minh họa Giáo viêncòn tự trình bày, biểu diễn thí nghiệm thực hành để minh họa cho kiến thức của bàihọc mà ít tổ chức cho học sinh tham gia các hoạt động này để các em chiếm lĩnhkiến thức khoa học một cách chủ động, thỏa mãn nhu cầu tìm tòi hiểu biết, óc tò mòkhoa học của học sinh Vì vậy giờ học còn mang tính áp đặt, kiến thức mà các emchiếm lĩnh trong giờ học chưa cao, các em ít được tham gia vào quá trình dạy học,chưa phát huy được tính tích cực của học sinh, học sinh học tập thụ động, phần lớnnghe giáo viên giảng là chính, có hoạt động nhóm nhưng vẫn chưa gây được hứngthú học tập cho từng học sinh Vì vậy, để phát huy hết khả năng của học sinh ,người giáo viên cần biết phối kết hợp các phương pháp dạy họcnhư: Phương pháp quan sát; phương pháp thí nghiệm; phươngpháp nhóm; ph¬ng ph¸p bµn tay nÆn bét; phương pháp trò chơi họctập…Trong đó phương pháp Trò chơi học tập kÕt hîp víi ph¬ng ph¸p bµntay nÆn bét là một trong những phương pháp dạy học có hiệu quảnhằm khuyến khích sự tò mò khoa học, thói quen đặt câu hỏi, tìmcâu giải thích khi các em được tiếp cận với thực tế, qua đó các em

dễ dàng ghi nhớ nội dung bài học “ Trò chơi học tập là một

phương pháp dạy học giúp các em vui vẻ hẳn lên, thích hoạt động hơn…Khi bị khép vào luật chơi, các em dần có trật tự, kỷ luật hơn…”

Với các lý do trên, tôi đã mạnh dạn nghiên cứu đề tài: “ Phát

huy tính tích cực của học sinh bằng cách sử dụng trò chơi trong việc dạy môn Khoa học lớp 5”

2 Mục đích nghiên cứu

Qua thực tế dạy học môn Khoa học ở trường tiểu học cho thấy, trong giảngdạy giáo viên chỉ mới sử dụng các phương pháp truyền thống, tranh ảnh trong sách

giáo khoa treo lên bảng cho HS quan sát Giáo viên giảng dạy môn khoa học phầnlớn là cung cấp kiến thức cho các em qua nội dung sách giáo khoa Học sinh tiếp thucòn mang tính thụ động, việc tiếp thu của các em vẫn còn nhiều hạn chế Giáo viêncố gắng đưa ra hệ thống câu hỏi gợi mở dẫn dắt học sinh tìm hiểu vấn đề HS tíchcực suy nghĩ, trả lời câu hỏi của giáo viên, phát hiện và giải quyết vấn đề Kết quảhọc sinh thuộc bài nhưng chưa hiểu sâu về các sự vật hiện tượng, kĩ năng vận dụngvào thực tế chưa cao Nhiều học sinh thuộc bài mà không hiểu bản chất của các sựvật, hiện tượng, kĩ năng vận dụng thực tế chưa tốt Ngoài ra các em chưa có hứngthú khi học môn Khoa học.

Để phát huy tính tích cực của học sinh khi tham gia Trò chơi học tập, đề tàinghiên cứu này đã gióp t«i tìm được một số biện pháp để giải quyếtnhững khó khăn mà học sinh và giáo viên mắc phải khi tham giaTrò chơi học tập Qua đó dần nâng cao hiệu quả của phương phápTrò chơi học tập trong môn Khoa học lớp 5 nhằm nâng cao chấtlượng dạy và học, củng cố khắc sâu hơn những kiến thức đượccung cấp trong giờ học, qua trò chơi sẽ phát huy được óc tưởngtượng, tạo cảm giác thoải mái, tự tin, sáng tạo, gây hứng thú, sựtích cực học tập của học sinh

3 Đối tượng nghiên cứu:

- Học sinh lớp 5A mà tôi đang dạy năm học 2015- 2016

- Nghiên cứu 1 số biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh

bằng cách sử dụng trò chơi trong việc dạy môn Khoa học lớp 5

- Phương pháp đàm thoại: Trao đổi với học sinh để hiểu tâm tư, nguyện vọng ,những khó khăn, vướng mắc của các em Trao đổi với với bạn bè đồng nghiệp đểhọc hỏi kinh nghiệm trong giảng dạy

- Phương pháp quan sát: Quan sát học sinh qua mỗi tiết học chính khoá cũng nhưngoại khoá để phát hiện khó khăn, thuận lợi trong quá trình hoạt động

- Phương pháp bµn tay nÆn bét: Là khơi gợi óc tưởng tượng, sự kinh ngạc, tính tò mò ở trẻ

- Phương pháp tổng kết, rút kinh nghiệm : Để kiểm nghiệm tính thực thi, khả năng

và tác dụng của trò chơi vào bài học đã thiết kế để điều chỉnh cho hợp lý

II NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

Vui chơi là một hoạt động không thể thiếu được của conngười ở mọi lứa tuổi, đặc biệt ở lứa tuổi tiểu học Bởi lẽ, nó phù hợpvới đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi này Bởi vậy Trò chơi học tậpđược đánh giá cao trong giảng dạy.

Trò chơi học tập là gì? Trò chơi không chỉ là một “công cụ”dạy học mà nó còn là con đường sáng tạo xuyên suốt quátrình học tập của HS Phương pháp tổ chức trò chơi không chỉ là

sự đánh giá trong quá trình dạy, học của thầy và trò mà nó còn tạocho ta cảm giác thoải mái, tự tin, có sự sáng tạo, nhanh trí, có óc

tư duy, tưởng tượng của học sinh Dạy kết hợp với tổ chức trò chơichính là việc giáo viên hướng dẫn HS hoàn thành tốt nhiệm vụ họctập

Tổ chức trò chơi là một hình thức tổ chức dạy học, chơi là mộtbiện pháp học tập có hiệu quả của học sinh Thông qua trò chơi, HSđược tập luyện, làm việc cá nhân, làm việc theo đơn vị tập thể theo

sự phân công với tinh thần hợp tác Đó là những việc làm thuộcphương pháp học tập mới mà trường Tiểu học được hình thành ởcác lớp học, và đặc biệt là các em học sinh lớp 5A mà tôi đang trựctiếp giảng dạy

2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Năm học 2014- 2015, tôi được phân công dạy khối 5, trong quátrình giảng dạy tôi đã mạnh dạn áp dụng một số trò chơi học tập vào các tiết dạymôn Khoa học nói riêng cũng như các môn học khác nói chung nhằm để phát huytích tích cực của học sinh trong, nhưng trong quá trình tham gia chơi tôi thấy rấtnhiều em chưa tích cực tham gia trò chơi cùng với các bạn, hoặc chưa mạnhdạn tham gia vào các hoạt động này Mặt khác, trong môn Khoahọc lớp 5 có rất nhiều tiết học cần sử dụng đến phương pháp Tròchơi học tập để phát hiện kiến thức mới hoặc để củng cố kiến thức

đã học Từ những băn khoăn của bản thân về khả năng tham giatrò chơi học tập của các em nên vào giữa học kì I tôi đã tiến hànhđiều tra cụ thể về tình hình học sinh, sự mong muốn và khả năngtham gia các trò chơi học tập trong môn Khoa học nói riêng vàtrong các môn học khác nói chung Kết quả khảo sát như sau:

Số học sinh khônghứng thú tham gia

trò chơi

em 35,7% 10 em 35,7% 8 em 28,6%

Sở dĩ các em hứng thú tham gia hoặc tham gia mà chưa thu được kết quả là do một số nguyên nhân sau:

+ Về giáo viên:

- Đưa ra trò chơi quá khó, các em không thể thực hiện được

- Giáo viên không chủ động về thời gian, về các tình huống xảy ra dẫn đến tình trạng trò chơi bỏ dở hoặc kết thúc trò chơi mà không thu được kết quả gì

- Trò chơi giáo viên đưa ra chưa thú vị, chưa đủ hấp dẫn để lôi cuốn học sinh + Về học sinh:

- Các em chưa hiểu mục tiêu của trò chơi: chơi để làm gì? chơi nhằm mục đích gì?

- Các em chưa hiểu rõ cách chơi, luật chơi, sự thi đua “thưởng - phạt” giữa cácđội chơi

3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề.

Để khắc phục những nguyên nhân trên tôi đã tiến hành thực hiện một số giải pháp như sau:

3.1 Giáo viên cần lựa chọn trò chơi phù hợp với nội dung bài học

Không phải tiết Khoa học nào chúng ta cũng sử dụng đến phương pháp Tròchơi học tập Nếu như vậy thì giáo viên đã quá lạm dụng phương pháp này Vì thế,với mỗi tiết dạy, giáo viên cần xác định rõ mục tiêu của bài học, lựa chọn phươngpháp dạy học cho phù hợp với nội dung từng phần, áp dụng linh hoạt các phươngpháp dạy học trong tiết dạy sao cho tiết học trở nên nhẹ nhàng, học sinh tiếp thu bàitích cực, chủ động hơn Tuỳ từng bài mà giáo viên sử dụng phương pháp Trò chơihọc tập cho thích hợp Khi đã lựa chọn được phương pháp dạy học cho mỗi hoạtđộng, giáo viên cần xác định rõ mục tiêu để xây dựng hình thức tổ chức cho hoạtđộng đó

3.2 Giúp học sinh xác định rõ mục đích của trò chơi

Trước khi tổ chức cho học sinh tham gia chơi, giáo viên cầngiúp học sinh hiểu: Qua trò chơi, các em sẽ tìm được những kiếnthức gì, cũng cố hay khắc sâu, hệ thống được những kiến thức gì?

Phần lớn Trò chơi học tập trong môn Khoa học lớp 5 ở haidạng kiến thức: chơi để khám phá, hình thành kiến thức mới vàchơi để củng cố, hệ thống hoá kiến thức đã học Cụ thể như sau:

+ Trò chơi để hình thành kiến thức mới

T1 - trang 4 Bé là con ai? Học sinh nhận ra, mỗi trẻem đều có những đặc điểm

giống bố, mẹ mình

T2,3 - trang6 Ai nhanh, ai

đúng?

Học sinh biết phân biệt đặcđiểm về mặt sinh học và xã hộicủa nam và nữ

T6 - trang 14 Ai nhanh, ai

đúng?

Học sinh hiểu 1 số đặcđiểm chung của trẻ ở từng giaiđoạn từ 3 đến 10 tuổi

T11 - trang

30 Ai nhanh, ai đúng?

Học sinh biết tác nhân gâybệnh, sự nguy hiểm của bệnhviêm não

T16 - trang

34 Ai nhanh, ai đúng?

Học sinh giải thích được HIV,AIDS là gì? các đường lâybệnh HIV

T35 - trang

72 Ai nhanh, ai đúng?

Học sinh biết đặc điểm củachất rắn - chất lỏng - chất khí

T36 - trang

74

Nhà khoa học trẻ

Học sinh biết các phươngpháp tách các chất ra khỏi hỗnhợp

T37 -

trang77 Đố bạn

Học sinh biết phương pháp sản xuất muối từ nước biển,sản xuất nước cất tiêm

T39 - trang

80,81

Bức thư bí mật Học sinh biết vai trò của

nhiệt trong biến đổi hoá học

T55-trang

112

Ghép chữ Học sinh biết đặc điểm bên

ngoài của động vật đẻ con,động vật đẻ trứng

T57-trang

116 Bắt chước tiếngkêu Học sinh biết thời gian, địađiểm sinh sản của ếch

T35-trang 72 Tiếp sức “ Phânbiệt 3 thể của

T36-trang 74 Tách các chất ra

khỏi hỗn hợp Học sinh biết được phươngpháp tách riêng các chất trong

một số hỗn hợp

+ Trò chơi để củng cố hoá kiến thức

T7-trang 16 Ai, đang ở giai

đoạn nào? Củng cố hiểu biết về lứa tuổivị thành niên, tuổi trưởng

T34- trang 68 Ô chữ kì diệu Củng cố kiến thức về chủ đề:

Con người và sức khoẻ

T49,50-trang100

Ai nhanh, aiđúng?

Củng cố về tính chất 1 số vậtliệu và sự biến đổi hoá học

T52- trang

106 Tìm bạn

Củng cố về sự sinh sản ở thựcvật có hoa

T69-trang 142 Chữ gì? Củng cố kiến thức có liên

quan đến sự ô nhiễm môitrường

Trong số các bài dạy trên mà tôi đã sử dụng phương pháp trò chơi học tập, có một số bài tôi đã kết hợp sử dụng phương pháp bàn tay nặn bột nên tiết học đã gây nhiều hứng thú học tập cho học sinh, cụ thể các bài như sau:

STT Bài Tên bài dạy Nội dung kiến thức áp dụng PP trò chơi kết

hợp PP bàn tay nặn bột

1 29 Thủy tinh Tính chất của thủy tinh

2 30 Cao su Tính chất của cao su

3 31 Chất dẻo Tính chất của cao su

4 35 Sự chuyển thể

của chất

Điều kiện để một số chất có thể chuyển từ thểnày sang thể khác

5 36 Hỗn hợp Cách tạo ra hỗn hợp, đặc điểm của hỗn

hợp,cách tách các chất trong hỗn hợp

6 37 Dung dịch Cách tạo ra dung dịch, đặc điểm của dung

dịch,cách tách các chất trong dung dịch

7 38+39 Sự biến đổi hóa

học

Định nghĩa về sự biến đổi hóa học, lí học,phân biệt sự biến đổi hóa học, lí học Vai tròcủa nhiệt trong biến đổi hóa học

8 46+47 Lắp mạch điện

đơn giản

Lắp được mạch điện đơn giản, phát hiện vậtdẫn điện hoặc vật cách điện

9 51 Cơ quan sinh sản

của thực vật có

hoa

Các bộ phận chính của nhị và nhụy, phânbiệt hoa có cả nhị và nhụy với hoa chỉ có nhịhoặc nhụy

10 53 Cây con mọc lên

từ hạt

Cấu tạo của hạt

11 54

Cây con có thể

mọc lên từ mộtsố bộ phận củacây mẹ

Phát hiện vị trí chồi ở một số cây khác nhau

- Cách nêu mục tiêu của trò chơi giáo viên cần đưa ra một cáchkhéo léo, hấp dẫn, có tính chất gợi mở để tạo sự tò mò khám phácho học sinh

- Sau khi các em đã hiểu được mục đích của trò chơi, thấy được

sự hấp dẫn của trò chơi các em sẽ chủ động tham gia chơi màkhông cần giáo viên ép buộc Để có được điều đó, giáo viên cầnxây dựng trò chơi học tập sao cho hợp lý; hợp lý về thời gian; hợp

lý về hình thức chơi; về luật chơi; về hình thức khen thưởng, tránhlàm cho những học sinh không hoàn thành nhiệm vụ lúng túng khichơi

3.3 Cách xây dựng trò chơi học tập

GV có thể tổ chức một hoạt động học tập thành một trò chơi họctập khi đã có đủ các điều kiện sau:

- Về đồ dùng, dụng cụ phục vụ cho trò chơi

- Về thời gian, thời điểm chơi, không gian chơi

- Có cách chơi, luật chơi rõ ràng

- Có cách tính kết quả để phân định “thắng- thua”, khenthưởng…

Các yếu tố đó là sự chuẩn bị cụ thể chu đáo của giáo viên, gópphần quyết định sự thành công hay không của trò chơi

* Sự chuẩn bị đồ dùng học tập cho HS tham gia trò chơi

Đối với mỗi tiết học nói chung hay với mỗi trò chơi học tập nóiriêng, giáo viên cần xác định rõ: Để phục vụ cho trò chơi này cầnđến những đồ dùng nào? dụng cụ nào? phương tiện nào? từ đó,giáo viên dành thời gian để chuẩn bị (hoặc giao cho học sinh chuẩnbị) chu đáo

*Ví dụ:

+ Khi chuẩn bị cho trò chơi “ Chiếc ghế nguy hiểm” sử dụng

trong bài: Thực hành : Nói “không” đối với các chất gây nghiện Tiết

10 - trang 20/SGK, giáo viên cần chuẩn bị :

Giáo viên chỉ cần lấy luôn chiếc ghế của mình, phủ lên ghế mộttấm vải tối màu để học sinh không phát hiện được bên trong ghế

là cái gì? Sự chuẩn bị này tuy đơn giản nhưng vẫn tạo được sự tò

mò, tâm trạng hồi hộp của học sinh khi đến gần chiếc ghế, chiếcghế ấy sẽ thu hút học sinh tham gia vào trò chơi

+ Khi chuẩn bị trò chơi Tiếp sức “ HIV lây hay không lây?’’ sử dụng trong bài: Thái độ đối với người nhiễm HIV/AIDS- Tiết 17 – trang 36/ SGK, giáo viên cần chuẩn bị:

- 2 bộ thẻ chữ ghi các hành vi có nguy cơ lây nhiễm hoặc khônglây nhiễm như:

Các hành vi không có nguy cơ

lây nhiếm HIV

Những tấm thẻ chữ, giáo viên không cần làm cầu kì, không códấu hiệu phân biệt ở hai hành vi khác nhau, nhưng chữ viết phải rõràng, phía sau thẻ có gắn nam châm để học sinh gắn thẻ lên bảnglớp một cách dễ dàng

+ Khi chuẩn bị trò chơi “ Thẻ xanh - thẻ đỏ” sử dụng trongbài: Phòng tránh bị xâm hại- Tiết 18 – trang 38- SGK, giáo viên yêu cầu học sinh chuẩn bị mỗi em một thẻ xanh và một thẻ đỏ, giáo viên chuẩn bị bốn câu hỏi sau:

1 Đi một mình nơi tăm tối

2 Ai cho đi nhờ thì cứ đi

3 Khi gặp chuyện lo lắng nên tâm sự với thầy cô, ông bà, cha

+ Khi chuẩn bị cho trò chơi “ Ai nhanh, ai đúng?” sử dụng trong bài ôn tập: Con người và sức khỏe- Tiết 20 - trang 42/SGK, giáo viên cần chuẩn bị:

Bốn tờ giấy khổ lớn, 4 bút dạ để cho bốn nhóm vẽ sơ đồ vềcách phòng tránh một trong bốn bệnh đã học: cách phòng bệnh sốtrét; cách phòng bệnh sốt xuất huyết; cách phòng bệnh viêm não;cách phòng tranh nhiễm HIV/AIDS

+ Khi dạy bài (Hỗn hợp- Tiết 36- trang 74/SGK) Tôi đã kết hợp

sử dụng phương pháp bàn tay nặn bột và phương pháp trò chơi họctập, bởi vì nội dung kiến thức ở bài này rất thực tế và gần gũi vớihọc sinh

Với phương pháp bàn tay nặn bột tôi đã áp dụng cho hoạtđộng 2 và 3 của tiết dạy, ở hai hoạt động này học sinh được thựchành ngay tại lớp để biết cách tạo ra một hỗn hợp và cách tách cácchất ra khỏi hỗn hợp Để đạt được kết quả qua phần thực hành củahọc sinh thì ở tiết học trước tôi đã chia lớp thành 3 nhóm và phâncông chuẩn bị các đồ dùng phục vụ cho phần thực hành hoạt động

1 thực hành tạo ra một hỗn hợp gia vị: Muối tinh, mì chính, hạt tiêubột; chén, thìa nhỏ Đồ dùng phục vụ cho hoạt động 3: Nhóm 1: cáttrắng, nước, phễu, giấy lọc, bông thấm nước, hai cái cốc Nhóm 2:Một ít dầu ăn, nước, thìa, hai cái cốc Nhóm 3: Gạo có lẫn sạn, rá vogạo, chậu nước

Với phương pháp trò chơi học tập tôi đã sử dụng cho hoạt động

2 : Trò chơi: “Tách các chất ra khỏi hỗn hợp” (Tiết 36 - Hỗn hợp - trang

74/SGK) giáo viên cần chuẩn bị:

Mỗi nhóm một cái chuông nhỏ, một cái bảng con, phấn viết

bảng

+ Khi chuẩn bị cho trò chơi “ Bức thư bí mật” sử dụng trong bài:

Sự biến đổi hóa học - tiết 39- trang 80/SGK giáo viên cần chuẩn

bị :

- Một ít giấm, một số que tăm, một số mảnh giấy, diêm và nến.

+ Khi chuẩn bị cho trò chơi “ Tìm bạn ” sử dụng trong bài : Cơ

quan sinh sản của thực vật có hoa-Tiết 52- trang106/SGK ) giáo viên cần chuẩn bị :

- 2 tranh câm:

Sơ đồ cơ quan sinh sản ở thực vật có hoa: