Hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật việt nam hiện nay

Kết cấu của luận án Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận án được kết cấu thành 04 chương: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VIỆT KHOA

HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ

THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN VIỆT KHOA

HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ

THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY

Ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng cánhân tôi Các số liệu, trích dẫn trong luận án này bảo đảm độ chính xác vàtrung thực Những kết luận khoa học trong luận án là kết quả nghiên cứu củatác giả, chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa họcnào khác

Tác giả Luận án

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỀ ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 8

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án 8

1.2 Nhận xét tình hình nghiên cứu đề tài luận án 23

1.3 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu 29

Chương 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ THEO PHÁP LUẬT 33

2.1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò của hoạt động trợ giúp pháp lý 33

2.2 Chủ thể, đối tượng, nội dung, hình thức hoạt động trợ giúp pháp lý 51

2.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý 63

Chương 3: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM 72

3.1 Thực trạng pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam 72

3.2 Thực tiễn thực hiện hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Việt Nam90 3.3 Đánh giá chung về thực trạng hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Việt Nam 104

Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM HIỆN NAY 113

4.1 Quan điểm nâng cao hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Việt Nam hiện nay 113

4.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Việt Nam hiện nay 119

KẾT LUẬN 144

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 146

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 147

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Là một loại hình dịch vụ công trong xã hội hiện đại, trợ giúp pháp lý(TGPL) là trách nhiệm của nhà nước trong việc cung cấp dịch vụ pháp lý cho cácnhóm đối tượng nhất định nhằm hỗ trợ họ tiếp cận công lý và bình đẳng trướcpháp luật, góp phần bảo đảm quyền con người, quyền công dân Đối với cácquốc gia công nghiệp phát triển trên thế giới, dịch vụ TGPL đã tồn tại từ ngaysau thế chiến thứ II và được triển khai với các mô hình khác nhau, tương đối đadạng Ở Việt Nam, hệ thống TGPL được xây dựng từ năm 1997, chính thức từsau Quyết định số 734/1997/TTg ngày 6/9/1997 của Thủ tướng Chính phủ vềviệc thành lập tổ chức trợ giúp pháp lý cho người nghèo và đối tượng chính sách.Sau nhiều năm thực hiện công tác TGPL, chúng ta đã từng bước đưa hoạt độngTGPL vào nề nếp, hướng tới thể hiện rõ tính nhân văn của một xã hội văn minh.Trên phương diện thể chế, Việt Nam đã ban hành Luật Trợ giúp pháp lý năm

2006 và Luật trợ giúp pháp lý năm 2017 (có hiệu lực thi hành từ ngày 1/1/2018)cùng với các văn bản cụ thể hóa và hướng dẫn thi hành 2 luật nói trên Trên cơ sở

đó, về mặt tổ chức, hệ thống cơ quan TGPL của nhà nước đã được hình thành từtrung ương (Cục trợ giúp pháp lý, Bộ Tư Pháp) đến các địa phương (Trung tâmtrợ giúp pháp lý thuộc Sở Tư Pháp các tỉnh, thành) Về mặt hoạt động, chấtlượng hoạt động tư pháp nói chung, chất lượng hoạt động TGPL nói riêng đã đạtđược những thành tựu quan trọng Các tổ chức trợ giúp pháp lý đã khẳng địnhđược vị trí, vai trò của mình trong việc giúp đỡ pháp lý cho đông đảo ngườinghèo, các đối tượng chính sách và một số đối tượng khác, đồng thời trở thànhmột bộ phận không thể thiếu trong đời sống pháp luật của xã hội nhằm đáp ứngyêu cầu được tư vấn, giúp đỡ về pháp luật miễn phí cho các đối tượng có hoàncảnh khó khăn, các đối tượng chính sách và các đối tượng thuộc nhóm dễ bị tổnthương Qua đó, hoạt động TGPL đã có đóng góp quan trọng vào sự phát triển vàtrưởng thành của ngành Tư pháp và sự nghiệp đổi mới của đất

nước, góp phần đưa các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đi vàocuộc sống, bảo đảm quyền con người, quyền công dân, giữ vững an ninh chínhtrị, trật tự an toàn xã hội, tạo môi trường ổn định cho sự phát triển kinh tế, hộinhập quốc tế, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Tuy nhiên, bên cạnh đó, hoạt động TGPL còn bộc lộ nhiều vướng mắc cả

về nội dung thể chế và thực tiễn áp dụng thể chế Một số quy định pháp luật vềTGPL chưa thực sự phù hợp, các chủ trương, chính sách TGPL chưa thực sự đivào đời sống, các hình thức và phương pháp TGPL chưa đạt hiệu quả cao, cácquyền con người và khả năng tiếp cận công lý, bình đẳng trước pháp luật của cácđối tượng được TGPL chưa được bảo đảm như kỳ vọng của xã hội Đặc biệt, từnăm 2010 do các nguồn hỗ trợ từ các Dự án bị cắt giảm nên tại các địa phương,hoạt động trợ giúp pháp lý gặp rất nhiều khó khăn, nhất là đối với các hình thứcTGPL lưu động, tập huấn truyền thông, sinh hoạt Câu lạc bộ…

Điều này – đến lượt nó, lại có nguyên nhân từ những bất cập trong nhậnthức lý luận và những lúng túng chưa được tháo gỡ trong xây dựng pháp luật vàthực tiễn triển khai các hoạt động TGPL cụ thể Cho đến nay, một số vấn đề liênquan đến phạm vi đối tượng TGPL, phạm vi dịch vụ TGPL, cách thức tổ chức hệthống TGPL, khả năng và mức độ xã hội hóa hoạt động TGPL, các hình thức vàphương pháp TGPL, huy động nguồn lực cho TGPL …làm sao cho tối ưu nhấtvới điều kiện cụ thể của Việt Nam vẫn luôn là những chủ đề còn nhiều dư địa đểnghiên cứu, trao đổi, tranh luận và đào sâu thêm nhằm đem lại hiệu quả và tácđộng tích cực nhất cho hoạt động TGPL

Trong bối cảnh đó, việc tiếp tục nghiên cứu một cách có hệ thống cả khíacạnh nhận thức lý luận, đánh giá thực trạng pháp luật và thực tiễn thực thi hoạtđộng TGPL nhằm tạo lập luận cứ khoa học cho các giải pháp hoàn thiện và nângcao hiệu quả vận hành hệ thống TGPL ở Việt Nam hiện nay là hết sức cần thiết,

có tính thời sự cấp bách Đây chính là nhận thức xuất phát điểm cho việc nghiên

cứu sinh lựa chọn đề tài “ Hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Việt Nam

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án có mục tiêu tổng quát là xây dựng luận cứ khoa học cho các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động TGPL theo pháp luật Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Phân tích, làm sáng tỏ nhận thức lý luận về hoạt động TGPL và yêu cầu điều chỉnh pháp luật về hoạt động TGPL hiện nay

- Khảo sát, đánh giá thực trạng pháp luật về hoạt động TGPL và thực tiễnhoạt động TGPL ở Việt Nam hiện nay Chỉ rõ những ưu điểm, thành công, hạnchế, vướng mắc và nguyên nhân của thực trạng

- Nhận diện những vấn đề pháp lý và thực tiễn đang đặt ra đối với hoạt động TGPL ở Việt Nam hiện nay

- Xác định quan điểm và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt độngTGPL theo pháp luật Việt Nam phù hợp với yêu cầu bảo đảm quyền con người,chính sách xã hội của Đảng, Nhà nước ta và tiến trình cải cách tư pháp ở ViệtNam hiện nay

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

-Các quan điểm khoa học về hoạt động TGPL

-Quy định của pháp luật về tổ chức và hoạt động TGPL ở Việt Nam

-Thực tiễn tổ chức và hoạt động TGPL ở Việt Nam

- Kinh nghiệm của một số quốc gia trong xây dựng mô hình TGPL và triển khai hoạt động TGPL

nguyện trong cung cấp dịch vụ pháp lý cho các đối tượng trong xã hội với đặctrưng là người thực hiện dịch vụ có năng lực thực hiện sự hỗ trợ, giúp đỡ miễnphí về mặt pháp lý nhưng bản thân họ không được hưởng bất cứ khoản thù laonào cũng có thể được xem là một loại hình của TGPL.

Tuy nhiên, theo nghĩa hẹp, TGPL chủ yếu là trách nhiệm của nhà nướctrong việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho các đối tượng thuộc chính sách

hỗ trợ của nhà nước và được tiến hành bởi các chủ thể, nội dung, hình thức vàphương pháp theo luật định Theo nghĩa này, nhà nước có thể chuyển giao một sốhoạt động TGPL cho xã hội thực hiện (xã hội hóa TGPL) nhưng trách nhiệm bảođảm nguồn tài chính chi trả cho việc cung cấp các dịch vụ pháp lý cho nhữngngười phải đối mặt với pháp luật nhưng không có khả năng trả phí dịch vụ vẫnchủ yếu thuộc về nhà nước Gánh nặng ngân sách nhà nước trong chi trả chohoạt động TGPL có thể được giảm thiểu bởi khả năng huy động và tự nguyệnbảo đảm nguồn kinh phí cung cấp dịch vụ pháp lý của các tổ chức xã hội thamgia hoạt động TGPL

TGPL bao gồm cả phương diện hệ thống tổ chức TGPL và phương diện cáchoạt động TGPL cụ thể Vì vậy, có thể tiếp cận nghiên cứu tổng thể, đồng thời về tổchức và hoạt động TGPL, hoặc cũng có thể đi sâu nghiên cứu từng mảng vấn đề về

tổ chức hay về hoạt động TGPL và đặt chúng trong mối liên hệ với nhau

Trong khuôn khổ của luận án tiến sĩ luật học, luận án triển khai nghiên cứuTGPL theo nghĩa hẹp, tập trung làm rõ các khía cạnh lý luận, pháp luật và thựctiễn về TGPL do chủ thể là các cơ quan nhà nước tiến hành Ở mức độ nhất định,luận án đề cập vấn đề xã hội hóa TGPL như một xu hướng và giải pháp nhằmnâng cao hiệu quả hoạt động TGPL theo pháp luật Việt Nam hiện nay Luận án –như chủ đề đã xác định - sẽ dành phần lớn dung lượng để làm sáng tỏ khía cạnhhoạt động TGPL theo pháp luật Việt Nam Hệ thống tổ chức TGPL và công tácquản lý nhà nước về TGPL cũng sẽ được đề cập trong luận án trong phạm vinhững khía cạnh có liên quan đến hoạt động TGPL nhưng không thuộc đối tượngnghiên cứu chính của luận án

- Phạm vi không gian: Luận án nghiên cứu dựa trên số liệu, thông tin phản ánh

thực trạng hoạt động TGPL trên địa bàn cả nước, đồng thời có chú trọng nghiên cứuđiển hình tại một số địa bàn thuộc vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ

- Phạm vi thời gian: Luận án nghiên cứu hoạt động TGPL từ khi ban hành

Quyết định số 734/TTg về việc thành lập tổ chức TGPL cho người nghèo và đốitượng chính sách đến nay và dựa trên số liệu khảo sát thực tế trong khoảng thờigian 10 năm trở lại đây

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

TGPL là một trong những vấn đề xã hội - pháp lý rất quan trọng và phứctạp của đời sống xã hội hiện đại Vì vậy, để đảm bảo tính khoa học và tính chínhtrị - xã hội của kết quả nghiên cứu, luận án được triển khai dựa trên phương phápluận sau:

- Các quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về quyền lực nhân dân, quyềncon người, về nhà nước và pháp luật và về mối quan hệ giữa nhà nước, cá nhân,

xã hội trong các thể chế chính trị khác nhau

- Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ, nhân quyền và về tính chất phục vụcủa nhà nước, đặc biệt là các quan điểm của Người trong xây dựng và hoàn thiệnpháp luật dân chủ, đảm bảo an sinh xã hội, đảm bảo đoàn kết dân tộc trong xâydựng và phát triển đất nước

- Quan điểm và chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam thể hiện cáchnhìn nhận các vấn đề liên quan đến quyền con người và quyền công dân, xâydựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phát triển bền vững đất nước

- Nguyên lý phổ biến về chủ quyền nhân dân, quyền con người, xã hội côngdân, mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân (Học thuyết Khế ước xã hội, Họcthuyết Quyền con người, Học thuyết Nhà nước phúc lợi chung, )

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: được sử dụng bao quát trong tất cả cácchương, mục của luận án để phát hiện, luận giải thuyết phục về các nội dung liênquan đến chủ đề luận án

- Phương pháp cấu trúc hệ thống: được sử dụng chủ yếu trong chương 2 và

3 của luận án nhằm nhận diện và đánh giá sự vận hành của các yếu tố thuộc môhình hoạt động TGPL ở Việt Nam

- Phương pháp luật học so sánh: được sử dụng chủ yếu trong chương 2 và 4của luận án để làm sáng tỏ các mô hình pháp lý về hoạt động TGPL ở các quốcgia trên thế giới và những giá trị tham khảo cho Việt Nam

- Phương pháp thống kê: được sử dụng trong chương 1 và 3 của luận ánnhằm tập hợp, đánh giá tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài và thực trạnghoạt động TGPL ở Việt Nam

- Phương pháp xã hội học: được sử dụng trong chương 2, 3, 4 của luận án nhằm tìm hiểu mối liên hệ nền tảng của mô hình hoạt động TGPL ở Việt Nam

- Phương pháp lịch sử: được sử dụng chủ yếu trong chương 3 nhằm nhậndiện các đặc điểm và các bước tiến trong nhận thức và hiện trạng của hoạt độngTGPL ở Việt Nam

- Phương pháp dự báo khoa học: được sử dụng chủ yếu trong chương 4 nhằm

dự báo về các yêu cầu và xu hướng hoàn thiện, nâng cao hiệu quả hoạt động TGPL

5 Những đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án dựa trên cơ sở kế thừa kết quả nghiên cứu của một số công trìnhkhoa học về cùng chủ đề đã được thực hiện trong thời gian vừa qua ở trong nước

và nước ngoài, đồng thời luận án có những phát hiện, luận giải và đóng góp mới

về mặt khoa học, thể hiện trên những điểm sau:

- Hệ thống hóa các quan điểm nghiên cứu về hoạt động TGPL theo phápluật Trên cơ sở đó, luận án phát hiện những vấn đề lý luận, thực tiễn về hoạtđộng TGPL cần tiếp tục nghiên cứu, chỉ rõ hướng đề xuất các giải pháp tiếp tụchoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả hoạt động TGPL ở Việt Nam hiện nay

- Đưa ra quan niệm về TGPL và hoạt động TGPL, xác định các đặc điểm của TGPL, nêu và luận giải vai trò của hoạt động TGPL

- Phân tích đầy đủ, toàn diện các khía cạnh lý luận và nhu cầu điều chỉnh pháp luật về chủ thể, đối tượng, nội dung, các hình thức hoạt động TGPL

- Làm rõ nội dung và khả năng ảnh hưởng của một số yếu tố đến hiệu quả hoạt động TGPL.

- Phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam và thực tiễn triển khai các hoạtđộng TGPL theo pháp luật Việt Nam Đánh giá các ưu điểm, hạn chế và nguyênnhân của ưu điểm, hạn chế trong hoạt động TGPL ở Việt Nam hiện nay

- Xác định các quan điểm mang tính chất định hướng và đề xuất một số giải pháp nhằm hiện thực hóa các quan điểm nâng cao hiệu quả hoạt động TGPL theo pháp luật Việt Nam Các giải pháp liên quan đến nâng cao nhận thức, hoàn thiện pháp luật và triển khai thi hành Luật Trợ giúp pháp lý 2017, điều chỉnh mô hình TGPL, xây dựng nguồn nhân lực TGPL, xã hội hóa hoạt động TGPL, phát hiện nhu cầu TGPL và nâng cao ý thức pháp luật của người dân … đều có tính mới và khả thi.

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án góp phần chuẩn hóa nhận thức lý luận về hoạt động TGPL, tạo nềntảng tiếp tục hoàn thiện pháp luật về TGPL, nâng cao trách nhiệm của nhà nước

và xã hội trong thực hiện dịch vụ pháp lý, thúc đẩy các hoạt động TGPL, qua đócủng cố những giá trị nhân văn của xã hội Việt Nam hiện nay

Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được áp dụng trong xây dựng cácphương án lập pháp liên quan đến TGPL ở Việt Nam, ứng dụng trong tổ chức vàhoạt động của hệ thống tổ chức TGPL từ trung ương đến địa phương Luận án cóthể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và đào tạo thuộc lĩnhvực khoa học pháp lý và khoa học quyền con người

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận

án được kết cấu thành 04 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra về đề

tài luận án

Chương 2: Những vấn đề lý luận về hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Chương 3: Thực trạng hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Việt Nam Chương 4: Quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động trợ giúp

pháp lý theo pháp luật Việt Nam hiện nay

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỀ ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án

TGPL là một trong những chính sách xã hội hết sức quan trọng của Đảng

và Nhà nước ta cũng như của các quốc gia trên thế giới, gắn liền với nhận thứcngày càng đầy đủ, rõ nét hơn về dân chủ, nhân quyền trong xã hội đương đại.Điều này tạo ra niềm hứng khởi cho nhiều nhà nghiên cứu khi lựa chọn chủ đềnghiên cứu Theo đó, đã có hàng trăm công trình nghiên cứu với các quy mô lớn,nhỏ đã được triển khai và công bố dưới các hình thức ấn phẩm có liên quan ở các

mức độ khác nhau đến đề tài luận án Hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Việt Nam hiện nay.

Về cơ bản, có thể tìm hiểu nội dung các công trình nghiên cứu trên các khíacạnh sau:

1.1.1 Tình hình nghiên cứu những vấn đề lý luận của đề tài luận án

Hầu như trong tất cả các công trình liên quan đến chủ đề TGPL đều dànhmột nội dung quan trọng để làm sáng tỏ một số khía cạnh lý luận về TGPL vàđiều chỉnh pháp luật về TGPL, xem đó là tiền đề nhận thức để đánh giá thựctrạng tổ chức và hoạt động TGPL ở Việt Nam, cũng như đưa ra các kiến nghịnhằm tiếp tục nâng cao hiệu quả hoạt động TGPL, bảo đảm quyền con người,quyền công dân ở Việt Nam hiện nay

Ở trong nước, có thể điểm danh một số công trình tiêu biểu như:

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (2004), Luận cứ khoa học và thực tiễn xây

dựng pháp lệnh trợ giúp pháp lý do Viện nghiên cứu khoa học Pháp lý (Bộ Tư pháp)

phối hợp với Cục Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư Pháp) thực hiện Đây gần như là công

trình nghiên cứu đầu tiên có quy mô lớn, nội dung phong phú, đề cập nhiều vấn đề,được thực hiện bởi đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm, hướng trực diện vào việcphục vụ xây dựng Pháp lệnh về TGPL ở Việt Nam Trong Báo cáo phúc trình, đề tài

đã dành một phần quan trọng để làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc xây dựngPháp lệnh TGPL Nhiều vấn đề đã được đặt ra phân tích như: quan niệm vềTGPL; nhu cầu TGPL; đặc điểm cơ bản về tổ chức và hoạt động TGPL; nhu cầuđiều chỉnh pháp luật và tính tất yếu khách quan của việc xây dựng Pháp lệnhTGPL ở Việt Nam hiện nay Như vậy, mặc dù phúc đáp mục tiêu luận giải cho

sự cần thiết ban hành một văn bản pháp điển cụ thể về TGPL ở Việt Nam nhưng

đề tài đã mở rộng phạm vi nghiên cứu, đạt được thành công trong việc bước đầucung cấp cách hiểu cơ bản nhất về TGPL và điều chỉnh pháp luật về TGPL tươngthích với điều kiện cụ thể của Việt Nam những năm đầu thế kỷ 21

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (2015), Luận cứ khoa học và thực tiễn

sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý, do Viện nghiên cứu khoa học Pháp lý (Bộ

Tư pháp) là cơ quan chủ trì và Cục Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư Pháp) là đơn vị thực

hiện Đề tài triển khai trong bối cảnh Luật Trợ giúp pháp lý (2006) đã bộc lộ nhữngbất cập chỉ sau gần 10 năm triển khai và xuất hiện những yêu cầu mới của việc tăngcường bảo đảm quyền con người, nâng cao trách nhiệm của Nhà nước theo tinh thầnHiến pháp năm 2013 Một trong những nguyên nhân dẫn đến hạn chế, bất cập củaLuật Trợ giúp pháp lý 2006 là do vào thời điểm ban hành Luật, chúng ta

chưa có được nhận thức rõ về bản chất, yêu cầu của hoạt động TGPL, vì vậychưa nhận diện đầy đủ về phạm vi, phương pháp điều chỉnh pháp luật đối với tổchức và hoạt động TGPL ở Việt Nam Nhằm khắc phục những khiếm khuyết đó,

Đề tài đã dành một dung lượng đáng kể trong phần 1 của Báo cáo Tổng hợp đểtrở lại làm rõ những vấn đề như: Lịch sử hình thành và phát triển TGPL; bảnchất, khái niệm TGPL; quyền được TGPL và người được TGPL; yêu cầu điềuchỉnh pháp luật đối với tổ chức và hoạt động TGPL và trách nhiệm của nhà nướctrong xây dựng pháp luật, triển khai hoạt động TGPL Có thể nói, những khíacạnh lý luận được đề cập trong đề tài này là một bước tiến đáng kể cả về phạm vinội dung cũng như chiều sâu của nhận thức so với đề tài cấp Bộ về cùng chủ đềnày và do chính cơ quan chủ trì và cơ quan thực hiện tiến hành vào năm 2004

- Đề án cấp Bộ (2014) Nghiên cứu mô hình trợ giúp pháp lý trong xu hướng

xã hội hóa dịch vụ công, do TS Dương Thanh Mai – chuyên gia cao cấp của Bộ

Tư pháp làm chủ nhiệm Đề án có mục tiêu tìm kiếm phương án xây dựng môhình TGPL trong bối cảnh xã hội hóa dịch vụ công, vì vậy khía cạnh lý luận của

đề án hướng trọng tâm vào việc đưa ra quan niệm về TGPL, xem xét nhu cầu xãhội hóa dịch vụ công, tính tất yếu cần chuyển đổi mô hình TGPL theo hướng xãhội hóa hoạt động TGPL, nghiên cứu xu hướng vận động và mô hình các yếu tố

xã hội hóa TGPL của một số quốc gia trên thế giới, bối cảnh ở Việt Nam tácđộng đến mô hình TGPL theo hướng xã hội hóa Như vậy, nội dung nghiêncứu lý luận của Đề án gắn sát với định hướng hoạt động TGPL ở Việt Nam vàtạo cơ sở nền tảng cho việc thay đổi mô hình điều chỉnh pháp luật về hoạt độngTGPL ở Việt Nam hiện nay

- Sách “Quyền con người“ do GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên, xuất bản

năm 2011 Đây là cuốn sách trình bày một cách hệ thống những kiến thức cơ bảnnhất về quyền con người Ngoài những vấn đề chung về lý luận và lịch sử quyềncon người, cuốn sách bàn sâu về trách nhiệm của Nhà nước và cơ chế pháp lýbảo đảm, bảo vệ, thúc đẩy quyền con người, đặc biệt trong việc bảo đảm, bảo vệquyền của nhóm người dễ bị tổn thương

- Sách “ Luật Quốc tế về quyền của các nhóm dễ bị tổn thương“ do Khoa Luật

Đại học Quốc gia biên soạn và xuất bản năm 2011 Cuốn sách tập trung làm sáng tỏcác định chế pháp luật và cơ chế quốc tế về bảo vệ và thúc đẩy quyền của một nhóm

dễ bị tổn thương Mặc dù không trực tiếp đề cập tới hoạt động TGPL và

cũng chưa luận bàn về pháp luật quốc gia nhưng trên bình diện tổng thể, cuốn sách

đã đưa ra cách hiểu về nhóm dễ bị tổn thương, luận giải về nhu cầu được bảo đảm,bảo vệ và trợ giúp đối với việc thực hiện quyền của các nhóm dễ bị tổn thương

- Sách “Nhà nước và pháp luật tư sản đương đại: Lý luận và thực tiễn“ do

PGS.TS Thái Vĩnh Thắng công bố ( bản tái bản năm 2010 tại NXB Tư pháp).Cuốn sách đề cập nhiều vấn đề liên quan đến chức năng của Nhà nước và pháp

luật tư sản đương đại, trong đó có dành Chương XII trình bày về Nghề luật sư và

Luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý của một số nhà nước Tư sản Tại chương này,

vai trò và phạm vi hoạt động của luật sư trong lĩnh vực TGPL được tác giảnghiên cứu như một kinh nghiệm có giá trị tham khảo cho Việt Nam Mục tiêu

đó được tác giả khởi đầu bằng việc nhận diện một số khía cạnh lý luận có liênquan đến khái niệm TGPL, đặc thù hoạt động của luật sư trong lĩnh vực TGPL

-Báo cáo Nghiên cứu kinh nghiệm nước ngoài về trợ giúp pháp lý do

nhóm

chuyên gia của Bộ Tư pháp thực hiện năm 2015 Trong quá trình khảo sát hoạt độngTGPL ở một số nước, Báo cáo đã tập hợp một số khái niệm về TGPL của các Tổchức quốc tế (Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, Cơ quan phòng chống tội phạm và matúy của Liên Hợp Quốc – UNODC), của các quốc gia (Hàn Quốc, Trung Quốc, HàLan ) và của một số cá nhân các nhà hoạt động nhân quyền, các nhà nghiên cứuluật học Báo cáo cũng đã nhận diện nhiều khái niệm liên quan như: dịch vụ pháp

lý miễn phí, người được TGPL, người thực hiện TGPL, các mô hình TGPL, hìnhthức và lĩnh vực TGPL Đây là những nội dung nghiên

cứu có đóng góp rất quan trọng trong bối cảnh nhận thức lý luận về TGPL ở ViệtNam đang có nhiều khoảng trống khi tiến hành xây dựng mô hình điều chỉnhpháp luật về tổ chức và hoạt động TGPL

- Trong thời gian vừa qua, có một số lượng đáng kể các bài báo khoa họcđược công bố trên các Tạp chí chuyên ngành đã tập trung giải mã một hoặc mộtvài vấn đề lý luận về TGPL nói chung, điều chỉnh pháp luật về TGPL nói riêng

Có thể kể đến một số bài báo của tác giả Tạ Thị Minh Lý như: Bàn về khái niệm trợ giúp pháp lý, Tạp chí nhà nước và pháp luật (2005); Khái niệm trợ giúp pháp

lý một số vấn đề cần bàn thêm, Đặc san Trợ giúp pháp lý, 2006; Bảo đảm quyền con người cho người nghèo trong lĩnh vực trợ giúp pháp lý, Tạp chí nghiên cứu lập pháp (2009); Bài báo của tác giả Phan Thị Thu Hà, Trợ giúp pháp lý – quan niệm và mô hình ở một số nước trên thế giới, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 5/2006; bài báo của tác giả Lê Quang Kiêm, Xã hội hóa hoạt động TGPL cho người nghèo và đối tượng chính sách, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên

đề tháng 11/2010…Ngoài ra, một số bài báo khoa học đi theo hướng tìm hiểu

kinh nghiệm nước ngoài về TGPL như: bài viết“Kinh nghiệm đảm bảo chất lượng trợ giúp pháp lý ở Vương quốc Anh” của tác giả Dương Quang Long công

bố trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề tháng 10/2009; một số bài

viết công bố trên Cổng thông tin của Cục trợ giúp pháp lý – Bộ Tư pháp :“Trợ giúp pháp lý ở Canada: Luật sư công làm việc hiệu quả hơn”; “Trợ giúp pháp lý

ở Phần Lan”; “Trợ giúp pháp lý ở ISRAEL”; “Trợ giúp pháp lý ở Phần Lan”…

Từ kết quả nghiên cứu, các bài viết này đã cho thấy sự đa dạng trong quan niệm

về TGPL, người được TGPL, người thực hiện TGPL, mô hình thực hiện TGPL

và nhu cầu điều chỉnh pháp luật về TGPL

- Các luận án tiến sĩ tiếp cận từ góc độ của khoa học pháp lý có chủ đề đadạng gắn với lĩnh vực TGPL, tuy có đối tượng và phạm vi nghiên cứu khác nhaunhưng đều dành một nội dung quan trọng luận bàn một số vấn đề lý luận liênquan đến hoạt động TGPL Đáng lưu ý là: Luận án tiến sỹ Luật học của Tạ Thị

Minh Lý (bảo vệ tại Đại học Luật Hà Nội, 2008) với chủ đề: Điều chỉnh pháp luật về Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam trong điều kiện đổi mới Bản luận án dành

chương 1 tập trung nghiên cứu cơ sở lý luận của điều chỉnh pháp luật về TGPL ởViệt Nam Tại chương này, luận án đã đưa ra quan niệm về TGPL, phân tích cácđặc điểm, vai trò, yêu cầu của TGPL, phạm vi nội dung và hình thức của điềuchỉnh pháp luật về TGPL Ở mức độ nhất định, luận án cũng đề cập các yếu tốtác động đến điều chỉnh pháp luật về TGPL và các tiêu chí xác định mức độ hoànthiện của điều chỉnh pháp luật về TGPL trong điều kiện đổi mới ở Việt Nam;Luận án tiến sỹ Luật học của Nguyễn Văn Tùng (Bảo vệ tại Học viện Chính trị -

Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh năm 2007) với chủ đề Quản lý nhà nước bằng pháp luật đối với hoạt động trợ giúp pháp lý ở Việt Nam hiện nay Trong

luận án, tác giả đã dành dung lượng cần thiết cho việc làm sáng tỏ khái niệmTGPL, các phương diện của hoạt động TGPL và nhu cầu sử dụng pháp luật đểquản lý nhà nước đối với hoạt động TGPL; Luận án tiến sỹ Luật học của NguyễnHuỳnh Huyện (Bảo vệ tại Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí

Minh năm 2012), với chủ đề Thực hiện pháp luật về trợ giúp pháp lý trong

điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam Hướng tới mục tiêu khảo

sát và đánh giá thực tiễn thực hiện pháp luật về TGPL, luận án đi từ việc trìnhbày quan điểm của tác giả về cấu trúc nội hàm khái niệm TGPL, đưa ra địnhnghĩa về TGPL và thực hiện pháp luật về TGPL, phân tích đặc điểm, hình thức

và các yếu tố ảnh hưởng đến thực hiện pháp luật TGPL trong điều kiện xây dựngNhà nước pháp quyền ở Việt Nam Trong luận án, nhiều quan điểm khoa học liênquan đến các vấn đề nói trên đã được tổng hợp và luận bàn, giúp hình dung đượcbức tranh tổng quan về trạng thái nhận thức lý luận về TGPL ở giai đoạn trướckhi Luật Trợ giúp pháp lý được sửa đổi, bổ sung

- Trong thời gian gần đây, hướng nghiên cứu ứng dụng trong điều chỉnhpháp luật đối với hoạt động TGPL được nhiều học viên cao học triển khai tại cáckhông gian nghiên cứu hoặc đối tượng nghiên cứu cụ thể Mặc dù trọng tâmchính của các bản luận văn là phát hiện những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn để đềxuất các giải pháp đổi mới tổ chức, mở rộng phạm vi xã hội hóa và nâng caohiệu quả hoạt động TGPL …nhưng ở các mức độ khác nhau, các luận văn đềuxuất phát từ việc hệ thống các quan điểm lý luận về TGPL, đưa ra cách hiểu vềTGPL, phân tích nội dung hoạt động TGPL, xác định vai trò chế định hóa củapháp luật và làm rõ ảnh hưởng của các yếu tố chủ quan và khách quan đối với

hoạt động TGPL Trong số đó, có thể kể đến Luận văn thạc sĩ luật học Hoạt động trợ giúp pháp lý trong các chương trình giảm nghèo của Lê Thị Thúy tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, 2012,; Luận văn thạc sỹ luật học Pháp luật về trợ giúp pháp lý cho người nghèo và các đối tượng chính sách xã hội khác của Hoàng Thị Liên tại Khoa luật Đại học Quốc gia Hà Nội, 2014; Luận văn thạc sĩ luật học Trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Sóc Trăng của Hồ Minh Hải tại Học viện Khoa học xã hội, 2014; Luận văn thạc sĩ luật học Tổ chức và hoạt động của trung tâm trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Gia Lai của Nguyễn

Thị Mộng Điệp tại Học viện Khoa học xã hội, 2017; Luận văn thạc sĩ luật học

Tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Ninh Thuận của Ngô Văn Phát tại Học viện Khoa học xã hội, 2017;

Ở nước ngoài, phương diện nghiên cứu lý luận về hoạt động TGPL được

đẩy mạnh ở một số quốc gia có TGPL phát triển (Anh, Đức, Ấn Độ, Hà Lan,Singapore ), chiếm một dung lượng lớn trong những công trình nghiên cứu

chuyên khảo như: Các phương thức đa dạng trong cung ứng dịch vụ pháp luật

và Trợ giúp pháp lý ở Hồng Kông do Hội đồng dịch vụ trợ giúp pháp lý xuất bản năm 2006; Vấn đề đói nghèo và trợ giúp pháp lý – Tiếp cận công lý Tư pháp hình sự của TS S.Muralidhar (Ấn Độ); Lý luận và thực tiễn về chế độ trợ giúp pháp lý ở Trung Quốc của GS.Nghiêm Quốc Hưng (Trung Quốc)….Ngoài ra,

nghiên cứu lý luận về TGPL còn được tiến hành lồng ghép trong một số công trình

mang tính giải thích cho một số văn bản chính trị - pháp lý như: Dự thảo Luật mẫu

về trợ giúp pháp lý trong hệ thống tư pháp hình sự do Cơ quan phòng chống tội

phạm và ma túy của Liên Hợp quốc (UNODC) chủ trì soạn thảo Thậm chí, nhiềukhía cạnh lý luận về TGPL như: khái niệm TGPL, bản chất của TGPL, các hìnhthức TGPL, người được TGPL, người thực hiện TGPL, tiêu chuẩn chuyên môn,nghiệp vụ của TGPL, tính chất miễn phí và mức độ huy động nguồn lực xã hội chohoạt động TGPL còn được làm sáng tỏ trong các công trình bình luận, giải thíchcác văn bản pháp luật ở nhiều nước trên thế giới (Luật TGPL Slovenia năm 2001;Luật TGPL Hàn Quốc; Điều lệ Tổng công ty TGPL Hàn Quốc; Luật TGPL PhầnLan năm 2002; Luật Trợ pháp lý của Nhà nước của Cộng hoà Lít-va năm 2005)

1.1.2 Tình hình nghiên cứu những vấn đề thực tiễn của đề tài luận án

Ở trong nước, từ góc tiếp cận của khoa học pháp lý, khía cạnh thực tiễn

của hoạt động TGPL thường được nhìn nhận và triển khai nghiên cứu trên haibình diện: (1) Thực trạng điều chỉnh pháp luật về TGPL ở Việt Nam và (2) Thựctiễn thực hiện hoạt động TGPL ở Việt Nam Điều này dễ nhận thấy trong hầu hếtcác công trình nghiên cứu liên quan đến chủ đề TGPL ở Việt Nam:

- Trước hết, hai đề tài cấp Bộ đã nêu ở trên do Viện Khoa học pháp lý – Bộ

tư pháp chủ trì, Cục Trợ giúp pháp lý – Bộ tư pháp thực hiện (năm 2004 và năm2015) đều dành phần 2 trong Báo cáo phúc trình để tổng kết thực tiễn điều chỉnhpháp luật và thực tiễn thực hiện hoạt động TGPL Những vấn đề được đề cập

bao gồm: quá trình hình thành và phát triển hệ thống pháp luật về TGPL; thựctrạng pháp luật thực định về TGPL hiện nay; thực tiễn áp dụng pháp luật vềTGPL; và trên cơ sở đó đưa ra đánh giá chung về những kết quả và hạn chế trongthực tiễn áp dụng pháp luật về TGPL trong thời gian qua Đáng lưu ý hơn, đề tài

cấp Bộ Luận cứ khoa học và thực tiễn sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý

(2015) đã đi sâu vào mô tả, phân tích toàn diện thực trạng tổ chức và hoạt độngTGPL trong giai đoạn từ khi ban hành Luật trợ giúp pháp lý (2006) theo 07 nộidung: (1) thực trạng tổ chức thực hiện TGPL; (2) thực trạng hoạt động TGPL lý;(3) hiệu quả công việc của đội ngũ người thực hiện TGPL; (4)cơ quan quản

lý về

TGPL; (5) người được TGPL; (6) quy trình thực hiện TGPL; (7) kinh phí thựchiện TGPL theo Luật trợ giúp pháp lý năm 2006 Đề tài đưa ra được một số nhậnđịnh rất khách quan và mang tính thuyết phục về các vấn đề như: hạn chế, bấtcập của Luật Trợ giúp pháp lý hiện hành và các văn bản hướng dẫn; thực tiễntriển khai công tác TGPL rong xã hội hiện nay nhất là ở các vùng sâu, vùng xa,vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn Cùng với nhận thức mới về lý luận,kết quả nghiên cứu của đề tài trên phương diện thực tiễn đã được Cục Trợ giúppháp lý – Bộ Tư pháp ứng dụng ngay vào quá trình đề xuất sửa đổi, bổ sung LuậtTrợ giúp pháp lý năm 2006 theo các vấn đề như: sửa đổi khái niệm TGPL, môhình tổ chức TGPL, quy định về người thực hiện TGPL; bổ sung nguyên tắc hoạtđộng TGPL; về người được TGPL; quy trình thực hiện TGPL,…

- Tiếp cận từ góc độ xã hội hóa hoạt động trợ giúp pháp lý, Đề án cấp Bộ

Nghiên cứu mô hình trợ giúp pháp lý trong xu hướng xã hội hóa dịch vụ công do

TS Dương Thanh Mai làm chủ nhiệm đã đưa ra những thông tin có được do kết

quả khảo sát về mặt thực tiễn trên các bình diện: (1) Thực trạng nhu cầu TGPLcủa các đối tượng thuộc diện được hưởng TGPL; (2) Thực trạng các tổ chức thựchiện TGPL của nhà nước; (3) Thực trạng đội ngũ người thực hiện TGPL; (4) Kếtquả hoạt động TGPL miễn phí của nhà nước; (5) Kinh phí thực hiện TGPL miễn

15

-Thực trạng pháp luật về TGPL ở Việt Nam được trình bày tập trung hơn

trong Báo cáo tổng hợp Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam: Thực trạng và định hướng

hoàn thiện do nhóm nghiên cứu thực hiện dưới sự chủ trì của TS Ngô Đức Mạnh và

sự hỗ trợ kỹ thuật của UNDP tài trợ cho Bộ Tư pháp trong khuôn khổ Dự ánVIE/02/2015 (Hỗ trợ thực thi chiến lược phát triển hệ thống pháp luật Việt Nam đếnnăm 2010) Báo cáo nghiên cứu này đã xem xét một cách đồng bộ các mặt được vàchưa được trong khuôn khổ chính sách và hệ thống các văn bản pháp luật về TGPLcũng như các quy định khác có liên quan Kế tiếp hướng đánh giá này, những hạnchế, bất cập của Luật Trợ giúp pháp lý năm 2006 tiếp tục được nhấn mạnh trong

Báo cáo tổng kết 08 năm thi hành Luật Trợ giúp pháp lý của Bộ Tư pháp.

- Thực tiễn thực hiện pháp luật về TGPL được tổng kết tương đối đầy đủ

trong công trình nghiên cứu chuyên khảo Báo cáo tổng kết 08 năm thi hành Luật Trợ giúp pháp lý do Bộ Tư pháp thực hiện vào tháng 6/2016 (Báo cáo số

158/BC/BTP ngày 30/6/2016) Mặc dù được thực hiện trong quy mô Báo cáonhưng công trình này thực sự chứa đựng hàm lượng khoa học cao, cho phép hìnhdung bức tranh thực trạng đa chiều, nhiều màu sắc, nhiều khoảng sáng, tối vềTGPL Báo cáo đưa ra những thông tin về kết quả đạt được liên quan đến côngtác xây dựng và hoàn thiện thể chế để triển khai thi hành Luật; thực tiễn tổ chứcquán triệt, truyền thông để nâng cao nhận thức của cán bộ và nhân dân về phápluật TGPL; thực trạng tổ chức thực hiện rõ nét và người thực hiện rõ nét; thựctrạng công tác tập huấn, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho đội ngũ người thựchiện rõ nét; chính sách khuyến khích, tạo điều kiện để cơ quan, tổ chức, cá nhântham gia thực hiện, đóng góp, hỗ trợ hoạt động rõ nét Báo cáo cũng cung cấpcác số liệu cụ thể về kết quả thực hiện các vụ việc TGPL; công tác phối hợptrong TGPL; công tác hợp tác quốc tế về TGPL Báo cáo đặc biệt chú ý phát hiệnnhững hạn chế bất cập trong quy định của Luật và trong triển khai thi hành LuậtTrợ giúp pháp lý, đồng thời chỉ ra các nguyên nhân của hạn chế, bất cập trong 8năm triển khai Luật Trợ giúp pháp lý, bao gồm các nguyên nhân khách

quan và các nguyên nhân chủ quan Ở mức độ nhất định, Báo cáo cũng chỉ ra một số kinh nghiệm trong điều chỉnh và thi hành Luật Trợ giúp pháp lý 2006.

- Trong hầu hết các công trình nghiên cứu về TGPL được công bố dướihình thức ấn phẩm là sách chuyên khảo đều bao gồm một nội dung quan trọngnghiên cứu thực tiễn tổ chức và hoạt động về TGPL ở Việt Nam hiện nay Bêncạnh đó, một số sách chuyên khảo xác định mục tiêu chủ đạo là yêu cầu nghiên

cứu trực diện các vấn đề thực tiễn TGPL ở Việt Nam Điển hình là: Cuốn 10 năm hoạt động trợ giúp pháp lý ở Việt Nam hướng phát triển do Cục Trợ giúp pháp lý – Bộ Tư pháp ấn hành năm 2008; Cuốn: Cẩm nang tổ chức thực hiện Trợ giúp pháp lý do Cục Trợ giúp pháp lý- Bộ Tư pháp biên soạn năm 2009;

- Nghiên cứu thực tiễn tổ chức và hoạt động TGPL ở Việt Nam thu hút sựquan tâm của nhiều nhà khoa học trong những nghiên cứu đơn lẻ và thường đượccông bố dưới hình thức là các bài báo khoa học Phạm vi và đối tượng nghiêncứu theo hướng này rất đa dạng và cụ thể với giá trị ứng dụng cao Điều này có

thể nhận thấy qua sự thống kê sơ lược, mang tính điển hình sau: Trợ giúp pháp

lý cho đồng bào dân tộc thiểu số ở Hòa Bình của Đinh Thị Oanh, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số 8/2008; Bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của công dân của TS Hoàng Văn Nghĩa, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp số 15, tháng 8/2009; Chất lượng vụ việc trợ giúp pháp lý của TS Tạ Thị Minh Lý, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp số 13, tháng 7/2009; Xã hội hóa hoạt động trợ giúp pháp

lý cho người nghèo và đối tượng chính sách của Lê Quang Kiêm, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề tháng 11/2010; Hòa giải trong hoạt động trợ giúp pháp lý của Nguyễn Huỳnh Huyện, Tạp chí dân chủ và pháp luật, Số chuyên đề

về trợ giúp pháp lý năm 2010; Khi luật sư thực hiện trợ giúp pháp lý với hình thức tham gia tố tụng của Lê Nguyễn Kim Hoàng trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề tháng 6/2011; Hình thức tư vấn pháp luật trong trợ giúp pháp lý” của tác giả Đào Thị Anh Tuyết, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề tháng 6/2011; Sau năm năm thực hiện Luật trợ giúp pháp lý ở Quảng Bình của

Trần Tiến Hải, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề tháng 3/2012;…

Ngoài ra, có nhiều bài viết cung cấp các thông tin về thực tiễn hoạt độngTGPL ở Việt Nam, được trình bầy trong kỷ yếu của nhiều cuộc Hội thảo khoa

học do Cục Trợ giúp pháp lý – Bộ Tư pháp tổ chức như: Hội thảo Sơ kết 05 năm thi hành Luật Trợ giúp pháp lý (2011); Hội thảo Lấy ý kiến góp ý Dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định 07/2007/NĐ-CP (2012); Hội thảo Về định hướng đổi mới công tác TGPL (2013); Hội nghị Tổng kết 08 năm thi hành Luật TGPL (2015); Hội thảo định hướng xây dựng Luật Trợ giúp pháp lý sửa đổi

(2015)….Mặc dù chưa được công bố chính thức trên các Tạp chí chuyên ngànhnhưng lượng thông tin do các bài viết nói trên phản ánh hàm lượng khoa học đậmđặc và là nguồn tư liệu vật chất rất quan trọng cần được tham khảo khi triển khaicác nghiên cứu tiếp theo về hoạt động TGPL theo pháp luật Việt Nam hiện nay

- Trong thời gian gần đây, các luận án, luận văn trong lĩnh vực khoa họcpháp lý thường lựa chọn chủ đề gắn với thực tiễn để tăng cường tính ứng dụngcủa công trình nghiên cứu Theo đó, các luận án nghiên cứu về TGPL ở ViệtNam đều dành chương 2 hoặc chương 3 để luận bàn về khía cạnh thực tiễn

TGPL (thực tiễn pháp luật và thực tiễn thực hiện pháp luật) với những mức độkhảo sát và đánh giá khác nhau Chuyên sâu theo hướng này phải kể đến: Luận

án Tiến sỹ Luật học Điều chỉnh pháp luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam trong điều kiện đổi mới của Tạ Thị Minh Lý thực hiện năm 2008 trong đó tác giả dành

chương 2 để phân tích các đặc điểm và yêu cầu TGPL đặc thù của Việt Nam, mô

tả, đánh giá quá trình xây dựng và thực trạng điều chỉnh pháp luật đối với TGPL

ởViệt Nam, chỉ ra những hạn chế, bất cập của pháp luật hiện hành; Luận án Tiến

sỹ Luật học Thực hiện pháp luật về trợ giúp pháp lý trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam của Nguyễn Huỳnh Huyện thực hiện năm

2012, với điểm nhấn thuộc về chương 3 bao quát nội dung thực trạng pháp luật

về TGPL và đi sâu phân tích thực tiễn triển khai các hình thức, nội dung thựchiện pháp luật về TGPL ở Việt Nam

Như đã nêu ở trên, phần lớn các luận văn về TGPL đều lựa chọn nghiên cứutrong một không gian xác định hay một đối tượng cụ thể Thống kê cho thấy

có khoảng 20 luận văn thạc sĩ (được bảo vệ tập trung ở Học viện Khoa học xãhội, khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội và Học viện Chính trị Quốc gia Hồ ChíMinh) đi theo định hướng này Do vậy, khối lượng thông tin và những ý kiếnnhận xét xuất phát từ góc nhìn thực tiễn rất phong phú và đa chiều Khía cạnhnày chiếm dung lượng chủ đạo trong các luận văn sau: Luận văn thạc sĩ luật học

Phát triển trợ giúp pháp lý ở cơ sở của Đặng Thị Loan tại khoa Luật trường Đại học Quốc gia Hà Nội, 2009; Luận văn thạc sĩ luật học Trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Sóc Trăng của Hồ Minh Hải tại Học viện Khoa học xã hội, 2014; Luận văn thạc sĩ luật học Tổ chức và hoạt động của Trung tâm trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Bắc Ninh của Nguyễn Việt Khoa tại Học viện Khoa học xã hội, 2016; Luận văn thạc sĩ luật học Tổ chức và hoạt động của trung tâm trợ giúp pháp lý từ thực tiễn tỉnh Gia Lai của Nguyễn Thị Mộng Điệp tại Học viện Khoa học xã hội, 2017; Luận văn thạc sĩ luật học Tổ chức và hoạt động trợ giúp pháp

lý từ thực tiễn tỉnh Ninh Thuận của Ngô Văn Phát tại Học viện Khoa học xã hội, 2017; Luận văn thạc sĩ luật học Chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý ở Việt Nam của Phạm Quang Đại.…

- Gắn với nghiên cứu về thực tiễn TGPL ở trong nước, để phục vụ cho quátrình hoàn thiện pháp luật về TGPL, Bộ Tư pháp đã chủ trì một hướng nghiêncứu thực tiễn TGPL ở nước ngoài nhằm tìm kiếm kinh nghiệm điều chỉnh phápluật và tổ chức thực hiện pháp luật về TGPL ở những quốc gia có hoạt độngTGPL thành công Kết quả của hướng nghiên cứu này được trình bày tập trung

trong Báo cáo Nghiên cứu kinh nghiệm nước ngoài về trợ giúp pháp lý do nhóm

chuyên gia của Bộ Tư pháp thực hiện năm 2015 thông qua sự khảo sát thực tiễncủa nhiều nước Ngoài ra có thể kể đến một số Báo cáo được thực hiện riêng rẽtrong khoảng thời gian từ năm 1998 đến năm 2015 như: Báo cáo kết quả khảosát tại Philippines năm 1998; Báo cáo kết quả khảo sát tại Lít-va năm 2004; Báocáo kết quả khảo sát tại Trung Quốc năm 2004; Báo cáo kết quả khảo sát tạiAilen (2013); Báo cáo kết quả khảo sát tại Hàn Quốc (2013); Báo cáo kết quảkhảo sát tại bang Victoria (Úc) (2014); Báo cáo kết quả khảo sát tại Mỹ (2014),

Báo cáo kết quả khảo sát tại Nhật Bản (2015), Báo cáo kết quả khảo sát tại Argentina (2015)…

Ở nước ngoài, mặc dù những vấn đề thực tiễn về hoạt động TGPL ở Việt

Nam được triển khai nghiên cứu rất sôi động ở trong nước, nhưng có khá ít côngtrình do người nước ngoài triển khai nghiên cứu hoặc được tổ chức nghiên cứutrong không gian nước ngoài Khảo sát của nghiên cứu sinh cho thấy, các nhànghiên cứu ở nước ngoài chỉ tiếp cận thực tiễn Việt Nam thông qua việc tài trợ

dự án hoặc tham gia với tư cách chuyên gia trong các hoạt động điều tra đểkhuyến nghị về hoạt động TGPL cho những đối tượng cụ thể ở Việt Nam Trongtrường hợp này, thao tác điều tra và ý kiến nhận xét của chuyên gia về TGPL ởViệt Nam cũng giúp nhận diện rõ hơn các khía cạnh thực tiễn của hoạt độngTGPL ở Việt Nam, tạo lập được nguồn tư liệu vật chất rất cần thiết cho việc triểnkhai nghiên cứu toàn diện về TGPL ở Việt Nam Một trong những công trình

điển hình theo hướng này là Báo cáo dự thảo nghiên cứu ngắn hạn về Hỗ trợ vấn đề trợ giúp pháp lý cho trẻ em và người chưa thành niên ở Việt Nam do Tổ

chức hỗ trợ trẻ em Thụy Điển chủ trì thực hiện năm 2002)

Tình hình thiếu vắng các công trình nghiên cứu chuyên khảo do cá nhân cácnhà nghiên cứu nước ngoài thực hiện về thực tiễn hoạt động TGPL ở Việt Nam

có thể được giải thích bởi mục tiêu ứng dụng của hoạt động nghiên cứu hướngtới phục vụ trực tiếp cho quá trình sửa đổi, hoàn thiện pháp luật Việt Nam hoặc

đề xuất mô hình TGPL áp dụng cho Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

1.1.3 Tình hình nghiên cứu và luận giải về các đề xuất, kiến nghị của

đề tài luận án

Các nghiên cứu về TGPL ở Việt Nam đều xuất phát từ yêu cầu tìm kiếm

mô hình TGPL phù hợp, hoàn thiện pháp luật về TGPL, nâng cao chất lượnghoạt động TGPL nhằm phát huy vai trò của nhà nước và xã hội trong bảo đảmquyền con người, quyền của các nhóm người dễ bị tổn thương Chính vì vậy, kếtquả nghiên cứu của hầu hết các công trình nghiên cứu ở các quy mô khác nhau

đều thể hiện ở các đề xuất, kiến nghị cụ thể cho mục tiêu nói trên Điều này có thể thấy rõ trong các công trình nghiên cứu sau:

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (2004), Luận cứ khoa học và thực tiễn xây dựng pháp lệnh trợ giúp pháp lý do Viện nghiên cứu khoa học Pháp lý (Bộ Tư pháp) phối hợp với Cục Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư Pháp) thực hiện.

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ (2015), Luận cứ khoa học và thực tiễn sửa đổi, bổ sung Luật Trợ giúp pháp lý, do Viện nghiên cứu khoa học Pháp

lý (Bộ Tư pháp) và Cục Trợ giúp pháp lý (Bộ Tư Pháp) thực hiện.

- Đề án cấp Bộ (2014), Nghiên cứu mô hình trợ giúp pháp lý trong xu hướng xã hội hóa dịch vụ công do TS Dương Thanh Mai – chuyên gia cao cấp của Bộ Tư pháp làm chủ nhiệm.

- Báo cáo tổng hợp Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam: Thực trạng và định hướng hoàn thiện do nhóm nghiên cứu thực hiện dưới sự chủ trì của TS Ngô Đức Mạnh và sự hỗ trợ kỹ thuật của UNDP tài trợ cho Bộ Tư pháp trong khuôn

khổ Dự án VIE/02/2015 (Hỗ trợ thực thi chiến lược phát triển hệ thống pháp luậtViệt Nam đến năm 2010)

- Một số bài báo khoa học: Nâng cao hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật thông qua hoạt động trợ giúp pháp lý, của tác giả Hằng Vân, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật số chuyên đề tháng 1/2013; Xã hội hóa hoạt động trợ giúp pháp lý cho người nghèo và đối tượng chính sách của tác giả Lê Quang Kiêm, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề tháng 11/2010; Cần hoàn thiện thể chế và các giải pháp để hoạt động trợ giúp pháp lý phát triển bền vững

của tác giả Nguyễn Vinh, Tạp chí dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề tháng

11/2010 ; Định hướng phát triển bền vững công tác trợ giúp pháp lý đến năm

2020 của tác giả Đỗ Xuân Lân, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, số chuyên đề

- Luận án Tiến sỹ Luật học (2008) của Tạ Thị Minh Lý, Điều chỉnh pháp

luật về trợ giúp pháp lý ở Việt Nam trong điều kiện đổi mới, Đại học Luật Hà Nội.

- Luận văn thạc sỹ Luật học ( 2012) của Nguyễn Bích Ngọc, Các giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động TGPL.

- Luận văn thạc sỹ Luật học ( 2014) của Cù Thu Anh, Hoàn thiện pháp luật Trợ giúp pháp lý ở Việt Nam.

Nhìn tổng thể, các công trình nghiên cứu nói trên đã xác định một số quanđiểm tiếp tục hoàn thiện mô hình TGPL, sửa đổi pháp luật TGPL và nâng caochất lượng, hiệu quả hoạt động TGPL ở Việt Nam Các quan điểm được xác địnhđều gắn với nhu cầu bảo đảm quyền con người, phù hợp với yêu cầu xây dựngNhà nước pháp quyền và phát triển bền vững đất nước, phù hợp với các chuẩnmực pháp lý quốc tế và nhu cầu hội nhập quốc tế hiện nay, đảm bảo tính tươngthích giữa nhu cầu TGPL và các điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể ở Việt Nam…

Trên cơ sở đó, các công trình nghiên cứu đã đề xuất một số giải pháp, kiếnnghị theo các hướng sau:

- Đổi mới nhận thức về tính tất yếu và vai trò của TGPL;

- Hoàn thiện hệ thống pháp luật về TGPL với các đề xuất cụ thể như:nghiên cứu, xây dựng Luật trợ giúp pháp lý (sửa đổi) trình Quốc hội ban hành vàtriển khai thi hành có hiệu quả sau khi được thông qua; sửa đổi, bổ sung các vănbản pháp luật về TGPL và các văn bản có liên quan đến TGPL để bảo đảm tínhthống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật; thực hiện rà soát và đề xuất các cơquan có thẩm quyền sửa đổi các quy định của pháp luật về tố tụng, giảm nghèo,dịch vụ công… để tạo hành lang pháp lý đồng bộ, khả thi

- Đổi mới mô hình TGPL ở Việt Nam phù hợp với xu hướng xã hội hóadịch vụ công hiện nay với những kiến nghị cụ thể như: phân loại địa bàn và đốitượng hưởng TGPL để xác định lộ trình hợp lý đổi mới tổ chức thực hiện TGPLtheo hướng xã hội hóa; thực hiện rà soát để lồng ghép các chính sách, pháp luậtTGPL và các nguồn lực TGPL nhằm tăng tính hiệu quả TGPL; hoàn thiện chínhsách, thể chế xã hội hóa công tác TGPL; khơi thông và liên kết các nguồn lực

nhà nước và xã hội để tạo nên một thị trường TGPL thông thoáng cho mọi cá nhân, tổ chức, cơ quan tham gia.

- Đổi mới tổ chức các Trung tâm TGPL, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về công tác TGPL;

- Tăng cường chất lượng hoạt động TGPL thông qua một số kiến nghị cụthể về tổ chức thực hiện, hình thức, phương pháp thực hiện và mở rộng phạm vinội dung hoạt động TGPL

- Tăng cường hơn nữa công tác phối hợp, công tác truyền thông, tuyêntruyền, phổ biến pháp luật về TGPL, về quyền và nghĩa vụ của người được

TGPL, về hệ thống tổ chức thực hiện TGPL sẵn có của Nhà nước để nâng caonhận thức của cá nhân, cơ quan, tổ chức người dân và các đối tượng được TGPL

- Tạo lập một số điều kiện đảm bảo hiệu quả hoạt động TGPL: kinhphí,

nguồn nhân lực, cơ sở vật chất, …

1.2 Nhận xét tình hình nghiên cứu đề tài luận án

nhau đến đề tài Hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật ở Việt Nam hiện nay.

Đây là một thuận lợi đồng thời cũng là một thách thức lớn đối với việc triển khainghiên cứu đề tài luận án

Kết quả nghiên cứu đã làm sáng tỏ nhiều khía cạnh lý luận về tổ chức vàhoạt động TGPL ở Việt Nam Nhiều công trình nghiên cứu đã đi sâu đánh giáthực trạng hoạt động TGPL đối với một số đối tượng cụ thể hoặc tại một địa bàn

cụ thể Trên cơ sở đó, một số công trình nghiên cứu đã dành sự quan tâm tới việc

đề xuất các giải pháp, trong đó có các giải pháp pháp lý nhằm nâng cao hiệu quảhoạt động TGPL ở nước ta hiện nay Đây là kết quả có thể kế thừa, phát triểntrong nghiên cứu đề tài luận án

Tổng quan tình hình nghiên cứu cũng cho thấy nhiều khía cạnh lý luận vàthực tiễn liên quan đến đề tài luận án còn bị bỏ ngỏ hoặc chưa được triển khaimột cách có hệ thống và toàn diện, mới chủ yếu hướng vào phục vụ nhữngnhiệm vụ thời sự của khoa học pháp lý Giai đoạn trước khi ban hành Luật Trợgiúp pháp lý 2006, các nghiên cứu tập trung luận giải nhu cầu pháp điển hóa lĩnhvực pháp luật TGPL Từ sau khi Luật Trợ giúp pháp lý 2006 được ban hành, hoạtđộng nghiên cứu tập trung phục vụ yêu cầu triển khai thi hành Luật, xây dựng và

áp dụng các biện pháp để đưa quy định Luật vào đời sống Từ sau khi Hiến phápnăm 2013 với tinh thần đề cao quyền con người, quyền công dân được thông qua

và có hiệu lực thực tế, hoạt động nghiên cứu có chuyển hướng tích cực nhằm tìmkiếm cơ sở lý luận và tổng kết thực tiễn để tạo tiền đề cho việc đổi mới mô hìnhTGPL và ban hành Luật Trợ giúp pháp lý (sửa đổi) tương thích với mô hình mới.Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trong thời gian gần đây thường hướng trựctiếp vào việc đáp ứng yêu cầu xây dựng, ban hành Luật Trợ giúp pháp lý năm

2017, do vậy có phạm vi nghiên cứu tổng thể, bao quát nhiều khía cạnh điềuchỉnh của Luật Theo đó, chủ đề hoạt động của TGPL không chiếm vị trí trọngtâm trong triển khai nghiên cứu Nói cách khác, mặc dù tình hình nghiên cứu vềpháp luật TGPL ở Việt Nam diễn ra khá sôi động nhưng nhận thức lý luận vàđánh giá thực tiễn về hoạt động TGPL theo pháp luật Việt Nam vẫn còn nhữngkhoảng trống đáng kể

1.2.2 Những vấn đề liên quan đến chủ đề luận án đã được nghiên cứu sáng tỏ, có kết luận thống nhất và được luận án kế thừa, phát triển trong nghiên cứu đề tài

Căn cứ tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến chủ đề luận

án, có thể nhận thấy một số nội dung gắn với đề tài luận án đã được giải quyết,đạt được sự thống nhất cao và đề tài có thể tiếp thu mà không cần trở lại để phântích, làm sáng tỏ thêm

Trên phương diện lý luận, nhận thức chung về quyền con người, quyền

của nhóm người dễ bị tổn thương cũng như trách nhiệm của nhà nước và xã hội

đối với việc bảo đảm các quyền cơ bản của con người thể hiện bản chất của chế

độ xã hội dân chủ và văn minh đã được làm sáng tỏ Đặt trong sự nhận thức đó,cách hiểu tổng quát về nội hàm khái niệm TGPL cũng như vị trí, vai trò của hoạtđộng TGPL ở Việt Nam không còn là vấn đề gây tranh luận Đặc biệt, các côngtrình nghiên cứu trong và ngoài nước đã thể hiện sự đồng thuận rất cao trongnhận thức về tính tất yếu của hoạt động TGPL và nhu cầu mở rộng phạm viTGPL, nhu cầu xã hội hóa hoạt động TGPL trong bối cảnh của xã hội đương đại.Theo cách hiểu phổ biến của các tác giả, TGPL là việc hỗ trợ của nhà nước và xãhội đối với những người cần sử dụng nhưng không có khả năng chi trả cho cácdịch vụ pháp lý để có được sự tiếp cận công lý và sự bình đẳng trước pháp luật

Do đó, quyền được hưởng TGPL được coi là một quyền con người dựa trênphương pháp tiếp cận công lý Việc thực thi các quyền pháp lý, quyền con ngườicủa những người không có khả năng tự mình làm việc đó và không thể tự thanhtoán chi phí phải được trợ giúp của nhà nước và xã hội để tất cả mọi người có thểđược đối xử bình đẳng theo pháp luật và được pháp luật bảo vệ bình đẳng Theo

đó, cho đến nay, đa số các nhà nghiên cứu đều thống nhất cho rằng, TGPL là mộtloại hình dịch vụ công thuộc trách nhiệm trước hết của nhà nước nhưng có thểđược xã hội hóa

Cũng trên phương diện nhận thức lý luận, đã có sự thừa nhận chung về một

số đối tượng, nội dung, hình thức và phương pháp TGPL ở Việt Nam Tương tựnhư vậy, nhận thức về vai trò của pháp luật và nhu cầu tìm kiếm các phương ánlập pháp để điều chỉnh pháp luật đối với tổ chức và hoạt động TGPL là nhữngvấn đề đã được chấp nhận trong hầu hết các công trình nghiên cứu Ngoài ra, kếtquả nghiên cứu cũng đã đạt được sự thống nhất nhất định trong việc xác địnhmột số khía cạnh nội hàm của mô hình pháp luật về tổ chức và hoạt động TGPL

ở Việt Nam

Trên phương diện thực tiễn, bức tranh thực trạng pháp luật và thực tiễn tổ

chức, hoạt động TGPL ở Việt Nam đã có những đường nét cơ bản Các côngtrình nghiên cứu đã tổng kết tương đối đầy đủ quá trình hình thành và phát triểnquan điểm của Đảng ta về quyền con người và về mục tiêu, yêu cầu hoạt động

TGPL ở Việt Nam Đặc biệt, thực trạng pháp luật về TGPL thuộc giai đoạn trướckhi ban hành Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đã được trình bày và phân tíchtương đối thấu đáo, trong đó, các giai đoạn điều chỉnh pháp luật đối với tổ chức

và hoạt động TGPL của hệ thống tư pháp đã được minh định với những nhận xét,đánh giá thống nhất trong nhiều nghiên cứu Nhìn từ khía cạnh thực hiện phápluật, nhiều nhận định, đánh giá về những kết quả và hạn chế cũng như nguyênnhân của kết quả, hạn chế của hoạt động TGPL trong giai đoạn trước khi banhành Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 đã đạt được sự đồng thuận trên những luậnđiểm cơ bản Ngoài ra, kết quả nghiên cứu chung đều cho rằng, các điều kiện đặcthù của địa bàn diễn ra hoạt động TGPL có tác động không nhỏ tới nội dung,hình thức, phương pháp và hiệu quả hoạt động TGPL

Gắn với thực tiễn hoạt động TGPL ở Việt Nam, kết quả nghiên cứu tronggiai đoạn xây dựng Luật Trợ giúp pháp lý và chuẩn bị đề án sửa đổi, bổ sungLuật Trợ giúp pháp lý đã đạt tới sự nhận diện thống nhất về các mô hình TGPLphổ biến trên thế giới cũng như thực tiễn điều chỉnh pháp luật ở nhiều quốc gia

xã hội hóa một số yếu tố của hoạt động TGPL Mặc dù trong nội dung kiến nghịtrên cả hai phương diện này cũng như ở các đề xuất khác vẫn còn tồn tại khánhiều ý kiến khác biệt (thậm chí trái chiều) với sự luận chứng khác nhau

1.2.3 Những vấn đề liên quan đến chủ đề luận án nhưng chưa được giải quyết thấu đáo, còn nhiều tranh luận, vướng mắc hoặc chưa được đặt ra nghiên cứu

Về lý luận

- Khái niệm TGPL, hoạt động TGPL và nhiều khái niệm liên quan (ngườiđược TGPL, người thực hiện TGPL ) được đề cập trong hầu hết các công trình

nghiên cứu liên quan đến chủ đề luận án và đã tương đối rõ về nội hàm nhưngcòn khá nhiều khác biệt khi biểu đạt dưới hình thức một định nghĩa Trong bốicảnh nhận thức mới của Hiến pháp năm 2013 về trách nhiệm bảo đảm quyền conngười, quyền công dân cũng như trong yêu cầu hoàn thiện pháp luật về TGPL thìmức độ khác biệt trong nhận thức lý luận về vấn đề nêu trên càng trở nên rõ rệt

và đang đặt ra yêu cầu làm sáng tỏ thêm

-Đặc điểm của hoạt động TGPL là vấn đề đã được đề cập ở các mức độkhác nhau trong một số công trình nghiên cứu (chủ yếu là trong các luận án, luậnvăn) nhưng chưa được nhấn mạnh Trên thực tế, được định khung bởi mục tiêu

và phạm vi nghiên cứu của luận án, luận văn về một đối tượng cụ thể hoặc trongmột không gian cụ thể nên đặc điểm của hoạt động TGPL được trình bày tươngđối phiến diện, phụ thuộc vào pháp luật thực định, chưa bộc lộ rõ tính chất riêngcủa loại hoạt động này Ở nước ngoài, các nghiên cứu về hoạt động TGPLthường không nghiêng về việc luận chứng cho các đặc điểm của loại hình hoạtđộng nên chưa có sự khái luận mang tính chất tổng thể

- Các vấn đề liên quan đến nguyên tắc, mục tiêu, chủ thể, đối tượng , nộidung, hình thức, phương pháp TGPL là những vấn đề còn nhiều sự khác biệttrong quan điểm nghiên cứu về TGPL Gắn với đó là sự tranh luận chưa đến hồikết về phạm vi và cách thức, kỹ thuật điều chỉnh pháp luật về TGPL ở Việt Nam.Ngoài ra, các ý kiến được đề cập trong các công trình nghiên cứu thường đi theohướng phân tích toàn diện về mô hình tổng thể về điều chỉnh pháp luật, chưathực sự gắn những vấn đề nói trên với trọng tâm là khía cạnh hoạt động TGPL

- Các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước hầu như chưa đề cập(hoặc chỉ đề cập ở mức độ khái lược) về các yếu tố ảnh hưởng, các điều kiệnđảm bảo hiệu quả hoạt động TGPL Có thể nói, đây là khoảng trống đáng kể nhấttrong các nghiên cứu lý luận về hoạt động TGPL ở Việt Nam hiện nay

Về thực trạng:

- Trạng thái hiện hành của hoạt động TGPL ở Việt Nam chưa được hìnhdung một cách toàn diện, đầy đủ và có hệ thống, xét cả trên phương diện điều

chỉnh pháp luật và cả trên phương diện thực thi pháp luật Do những tranh luận về

mô hình tổ chức và hoạt động TGPL ở Việt Nam chưa đạt được sự thống nhất nên ýkiến đánh giá về thực trạng hoạt động TGPL vẫn thiếu điểm tựa lý luận cần thiết

- Mặc dù những kết quả và hạn chế trong hoạt động TGPL ở Việt Nam đãđược nhiều công trình nghiên cứu chỉ ra ở các mức độ khác nhau nhưng nguyênnhân của kết quả và hạn chế đó chưa được nhận diện một cách đầy đủ hoặc mới chỉdừng ở việc nêu ra mà chưa có sự luận giải sâu sắc Thiếu sót theo hướng này cònbộc lộ ở chỗ trong khi đã có một số công trình tập trung nghiên cứu kinh nghiệmTGPL ở một số quốc gia và khả năng ứng dụng cho Việt Nam thì lại hầu như chưa

có công trình nghiên cứu nào rút ra được những bài học kinh nghiệm từ chính quátrình triển khai các hoạt động thực hiện pháp luật về TGPL ở Việt Nam

- Hầu như chưa có nghiên cứu nào làm sáng tỏ thực trạng các điều kiệnđảm bảo hiệu quả hoạt động TGPL ở Việt Nam Chính vì vậy, một số giải phápnhằm xây dựng các điều kiện đảm bảo hiệu quả tổ chức và hoạt động TGPL ởViệt Nam tỏ ra thiếu điểm tựa thực tiễn

Về giải pháp, kiến nghị:

- Kết quả tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến chủ đề Hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Việt Nam hiện nay cho thấy hiện đang thiếu sự phân tích, lập luận đầy đủ về bối cảnh và nhu cầu tăng cường hoạt động TGPL,

đặc biệt là bối cảnh triển khai thi hành Hiến pháp năm 2013 và thực hiện các chủtrương lớn của Đảng ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa,phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, phát huy dân chủ,bảo đảm quyền con người, hội nhập sâu rộng vào đời sống quốc tế

- Cũng liên quan đến vấn đề nói trên là tình trạng thiếu một hệ quan điểmđược thừa nhận chung về mô hình TGPL phù hợp và khung pháp luật cơ bản choviệc ghi nhận và điều chỉnh toàn bộ tổ chức và hoạt động TGPL ở Việt Namtrong bối cảnh mới

-Như đã nói ở trên, kết quả nghiên cứu liên quan đến chủ đề hoạt độngTGPL theo pháp luật Việt Nam hiện nay đã dẫn tới một số đề xuất có tính khả thi

nhằm hoàn thiện pháp luật về TGPL, nâng cao hiệu quả hoạt động TGPL, pháthuy vai trò của nhà nước và xã hội trong hoạt động TGPL Tuy nhiên, bất cập

dễ nhận thấy của hoạt động nghiên cứu thể hiện mức độ liên kết giữa các giảipháp Nói cách khác, các giải pháp chưa đạt được sự đồng bộ và đầy đủ với khảnăng thuyết phục của các lập luận chưa cao Ngoài ra, các công trình nghiên cứucũng chưa xây dựng được giải pháp mang tính chiến lược, tổng thể, lâu dài choquá trình hiện thực hóa mô hình TGPL theo hướng xã hội hóa một số yếu tố củahoạt động TGPL như đã được đề xuất

1.3 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

1.3.1 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu về đề tài luận án

Xuất phát từ sự phân tích thực trạng tình hình nghiên cứu liên quan đến chủ

đề luận án, có thể nhận thấy không gian nghiên cứu dành cho luận án còn tươngđối rộng rãi, bao gồm những vấn đề sau:

Thứ nhất, nghiên cứu những thay đổi mới trong nhận thức lý luận về bản

chất của hoạt động TGPL gắn với tư duy mới về dân chủ, nhân quyền, xây dựngNhà nước pháp quyền Trên cơ sở đó, tiếp tục nghiên cứu nhằm xác định rõ kháiniệm hoạt động TGPL dưới dạng một định nghĩa, phân tích các đặc điểm củahoạt động TGPL, lập luận về vai trò của hoạt động TGPL

Thứ hai, nghiên cứu, luận chứng về tính tất yếu của hoạt động TGPL và các

phương diện biểu hiện của mô hình hoạt động TGPL ở Việt Nam: chủ thể hoạtđộng TGPL (người thực hiện TGPL), đối tượng của hoạt động TGPL (ngườiđược TGPL), nội dung hoạt động TGPL (các vấn đề cần TGPL), hình thức tiếnhành hoạt động TGPL Từ góc độ này, các yếu tố ảnh hưởng và các điều kiệnđảm bảo hiệu quả hoạt động TGPL cần được đặt ra nghiên cứu cả ở tầm lý luận

và đánh giá thực tiễn

Thứ ba, nghiên cứu khung lý thuyết về điều chỉnh pháp luật đối với hoạt

động TGPL ở Việt Nam Trên cơ sở đó, phân tích, đánh giá toàn diện về thựctrạng điều chỉnh pháp luật đối với hoạt động TGPL ở Việt Nam Kết quả nghiên

cứu cần đi tới nhận xét tổng thể về những hạn chế, bất cập và nguyên nhân củahạn chế, bất cập của pháp luật TGPL ở Việt Nam.

Thứ tư, nghiên cứu thực tiễn triển khai hoạt động TGPL ở Việt Nam Khắc

phục tình trạng nghiên cứu mang tính đơn lẻ trong thời gian qua, đề tài cần đánhgiá tổng thể thực tiễn hoạt động TGPL đối với tất cả các yếu tố gắn với hoạtđộng TGPL nhằm xác định rõ những ưu điểm, hạn chế trong hoạt động TGPL,xác định nguyên nhân và bài học kinh nghiệm của thực tiễn hoạt động TGPL ởViệt Nam hiện nay

Thứ năm, nghiên cứu xác định các quan điểm và đề xuất hệ thống các giải

pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động TGPL theo hướng tiếp tục nâng caonhận thức về TGPL; nghiên cứu điều chỉnh mô hình TGPL; tiếp tục hoàn thiệnpháp luật và đẩy mạnh việc triển khai thi hành Luật Trợ giúp pháp lý 2017; tăngcường nguồn nhân lực thực hiện hoạt động TGPL; xã hội hóa hoạt độngTGPL; Kết quả nghiên cứu phải đảm bảo lập luận thuyết phục hơn về các giảipháp có liên quan đã được các công trình nghiên cứu khác đề cập và luận chứng,đồng thời kiến nghị hệ giải pháp tổng thể mang tính chiến lược cho quá trìnhnâng cao hiệu quả hoạt động TGPL theo pháp luật Việt Nam hiện nay

1.3.2 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu

Câu hỏi 1: Nhận thức như thế nào về hoạt động trợ giúp pháp lý ?

Giả thuyết: Khái niệm hoạt động TGPL đã cơ bản được định hình nhưng

bản chất và các đặc điểm của hoạt động TGPL chưa được xác định và phân tích

rõ Điều này đang ảnh hưởng lớn tới việc nhận diện chính xác các yêu cầu củahoạt động TGPL ở Việt Nam

Câu hỏi 2: Điều chỉnh pháp luật đối với hoạt động trợ giúp pháp lý được hợp thành bởi những yếu tố nào?

Giả thuyết: Nhận thức và thực tiễn pháp luật điều chỉnh hoạt động TGPL ở

Việt Nam chưa hoàn toàn phù hợp, cần phải thay đổi để tương thích với điềukiện mới hiện nay

Câu hỏi 3: Những yếu tố nào có tác động, ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động

trợ giúp pháp lý và trạng thái hiện hành của các yếu tố đó ở Việt Nam hiện nay? Giả thuyết: Có nhiều yếu tố chủ quan và khách quan tác động đến hoạt

động TGPL gây ảnh hưởng đến hiệu quả, chất lượng hoạt động TGPL ở ViệtNam nhưng khả năng tác động của các yếu tố đó chưa được nhận diện đầy đủ,một số yếu tố chưa hiện diện trong đời sống chính trị - pháp lý ở Việt Nam, một

số yếu tố khác đang được hiểu và vận dụng chưa chính xác Do vậy, sự tác độngcủa các yếu tố đang đi theo chiều hướng bất lợi, gây ảnh hưởng tiêu cực đến kếtquả hoạt động TGPL ở Việt Nam hiện nay

Câu hỏi 4: Hoạt động trợ giúp pháp lý ở Việt Nam đang diễn ra như thế nào? Phù hợp hay không phù hợp với nhận thức về mục tiêu, đặc điểm, vai trò, chủ thể, nội dung, hình thức hoạt động trợ giúp pháp lý cũng như về yêu cầu mà hoạt động trợ giúp pháp lý Việt Nam cần hướng tới?

Giả thuyết: Hoạt động TGPL ở Việt Nam đã đạt được những kết quả nhất

định, góp phần hiện thực hóa các chủ trương, chính sách xã hội của Đảng, Nhànước ta Tuy nhiên, bên cạnh đó, pháp luật và thực tiễn hoạt động TGPL theopháp luật Việt Nam còn nhiều bất cập, hạn chế do xuất phát từ nhiều nguyênnhân khách quan, chủ quan

Câu hỏi 5: Nâng cao hiệu quả hoạt động trợ giúp pháp lý ở Việt Nam hiện nay cần xuất phát từ những quan điểm nào và cần thực hiện những giải pháp nào để hiện thực hóa các quan điểm đó?

Giả thuyết: Các quan điểm và giải pháp được áp dụng trong thời gian qua

chưa thực sự phù hợp và thiếu tính toàn diện, một số giải pháp chưa được triểnkhai do nhận thức chưa đầy đủ, một số giải pháp khác thiếu tính khả thi do chưaxây dựng được các điều kiện đảm bảo

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Bức tranh tổng quan về tình hình nghiên cứu đề tài “ Hoạt động trợ giúp pháp lý theo pháp luật Việt Nam hiện nay” đã giúp nhận diện rõ những vấn đề

liên quan đến chủ đề luận án đã được nghiên cứu sáng tỏ, có kết luận thống nhất

và được luận án kế thừa, phát triển trong nghiên cứu đề tài, cũng như những vấn

đề chưa được giải quyết thấu đáo, còn nhiều ý kiến tranh luận hoặc chưa đượcđặt ra nghiên cứu Tình hình nghiên cứu về đề tài luận án tương đối sôi độngnhưng gián đoạn và thường trực tiếp xuất phát từ các nhu cầu cụ thể của điềuchỉnh pháp luật đối với TGPL đặt ra trong mỗi thời kỳ Vì vậy, vẫn còn nhiềukhoảng trống trong nghiên cứu lý luận và thực tiễn về hoạt động TGPL ở ViệtNam hiện nay Cũng còn nhiều dư địa trong đề xuất, kiến nghị các giải pháp tiếptục hoàn thiện pháp luật, nâng cao hiệu quả của hoạt động TGPL theo pháp luậtViệt Nam

Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài luận án đã cơ bản chỉ ra danh mụcnhững vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu của luận án, bao gồm: (1) Tiếp tục nghiêncứu nhận thức lý luận về bản chất, đặc điểm, vai trò của hoạt động TGPL; (2)Nghiên cứu nguyên tắc, mục tiêu, chủ thể hoạt động TGPL, đối tượng của hoạtđộng TGPL, nội dung hoạt động TGPL, hình thức và phương pháp tiến hànhhoạt động TGPL; (3) Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng và các điều kiện đảm bảohiệu quả hoạt động TGPL; (4) Nghiên cứu đánh giá thực trạng điều chỉnh phápluật đối với hoạt động TGPL và thực tiễn triển khai hoạt động TGPL ở Việt Nam,xác định rõ những ưu điểm, hạn chế trong hoạt động TGPL, xác định nguyênnhân và bài học kinh nghiệm của thực tiễn hoạt động TGPL; (5) Nghiên cứu xácđịnh các quan điểm và đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quảhoạt động TGPL theo pháp luật Việt Nam hiện nay Các câu hỏi và giả thuyếtnghiên cứu của luận án đều tập trung giải mã những vấn đề nói trên

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG TRỢ GIÚP PHÁP LÝ THEO PHÁP LUẬT

2.1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò của hoạt động trợ giúp pháp lý

2.1.1 Khái niệm hoạt động trợ giúp pháp lý

Mặc dù ngay từ thế kỷ thứ V-VI trước CN, các nhà hùng biện của thànhAthens cổ đại đã làm công việc của luật sư là biện hộ không nhận tiền công và

La Mã đã ban hành đạo luật cấm những người biện hộ nhận tiền công vào năm

224 trước CN nhưng thuật ngữ TGPL (“Legal aid”, “Le gal assistance”) chỉchính thức xuất hiện vào thời kỳ cận đại, đồng thời với sự ra đời và ứng dụngtrong thực tiễn của học thuyết Nhà nước pháp quyền với việc đề cao các giá trịquyền con người, đề cao chức năng xã hội và vai trò phục vụ của nhà nước Về

cơ bản, TGPL xuất phát từ đặc tính bảo vệ quyền con người của Nhà nước phápquyền, có nguồn gốc từ quyền có luật sư bảo vệ và quyền được xét xử công bằngđược thừa nhận đầu tiên ở châu Âu, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ [104] Nói cáchkhác, TGPL ra đời từ mục tiêu nhân đạo, nhưng tồn tại và phát triển song hànhvới nghề luật sư và gắn liền với quyền con người, với yêu cầu bảo đảm côngbằng xã hội ở các chế độ thượng tôn pháp luật và suy tôn nhân quyền và phápquyền Cho đến nay, ở các mức độ và mô hình khác nhau, hầu hết các nước trênthế giới đều triển khai các hoạt động TGPL và xem đó là trách nhiệm thiết yếucủa nhà nước và xã hội

Từ cách tiếp cận tổng thể, TGPL được hiểu là việc nhà nước và xã hội đảmbảo cung cấp cho những người không có điều kiện về tài chính hoặc có hoàn cảnhđặc biệt một số dịch vụ pháp lý mà không phải chi trả thù lao hoặc được giảm mộtphần thù lao Trong tiếng Anh, cụm từ “Legal aid” mang nghĩa “ trợ cấp pháp lý”[42], “ Trợ cấp chi phí về pháp lý” (trích từ quỹ phúc lợi công cộng) [24] Trong khi

đó, Legal aid” trong cụm từ “legal aid scheme” được dịch là “kế hoạch bảo hộ tưpháp” là kế hoạch nhằm trả những chi phí pháp lý từ công quỹ cho những

ai không thể tự mình trả nổi [61] “Legal aid” được sử dụng phổ biến hơn “legalaid scheme” ở đa số các nước Điều đó cho thấy, TGPL không chỉ là kế hoạchhành động mà cần được hiểu là một phương diện hoạt động thuộc chức năng củanhà nước hướng tới thực hiện trách nhiệm của nhà nước trong việc bảo đảmnguồn tài chính chi trả cho các dịch vụ pháp lý cho một số đối tượng nhất địnhnhằm bảo đảm khả năng tiếp cận công lý và công bằng xã hội đối với nhóm đốitượng đó Ở đây, khách thể trợ giúp không phải là “vật chất” như nhà ở, tiền, gạo

mà là “pháp luật” Pháp luật càng đầy đủ, càng phức tạp và phạm vi điều chỉnhcàng rộng thì khách thể TGPL càng cần được phát triển tương xứng Với nghĩa

đó, TGPL được tiếp cận dưới góc độ kinh tế, góc độ pháp lý và góc độ nhân đạo,lấy sự yếu thế, bần cùng hoặc bất bình đẳng của nhóm đối tượng có hoàn cảnhđặc biệt (người nghèo, đối tượng dễ bị tổn thương ), lấy tính phức tạp của phápluật làm căn cứ cho sự ra đời, tồn tại và phát triển của mình Vì vậy, đối tượngđược TGPL thường là những người không có điều kiện về tài chính hoặc kémnăng lực hiểu biết pháp luật, không thể tự mình bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp,hoặc là người thuộc chính sách hỗ trợ đặc biệt của nhà nước và chủ thể bảo đảmtài chính cho dịch vụ pháp lý miễn phí này thuộc trước hết và chủ yếu về Nhànước Đặc tính này thường được xem là căn cứ để phân định hoạt động TGPL(Legal aid) với hoạt động thiện nguyện (pro bono) tuy cũng thực hiện cung cấpdịch vụ pháp lý miễn phí và có chung mục đích góp phần bảo đảm quyền tiếpcận công lý nhưng đối tượng tiếp nhận dịch vụ pháp lý không bị hạn chế và đượcngười thực hiện dịch vụ thiện nguyện không được hưởng bất kỳ khoản thù laonào từ sự chi trả của nhà nước, các quỹ phúc lợi, các tổ chức xã hội

Từ góc độ quyền con người, TGPL được hiểu là quyền cơ bản của côngdân, là một bộ phận trong tổng thể các biện pháp thực thi pháp luật, thể hiện tínhnhân văn của xã hội Trong một xã hội văn minh và nhân quyền, bất cứ công dânnào khi rơi vào những hoàn cảnh đặc biệt, cần được giúp đỡ khi đối diện vớipháp luật, nếu có nhu cầu thì được bảo đảm cung ứng dịch vụ pháp lý từ phía