TỤC CÚNG TIẾT THANH MINH CỦA NGƯỜI HOA SÓC TRĂNG

Nhân lúc đi Thanh Minh tảo mộ, để tưởng nhớ tổ tiên, người thân đã khuất, mọi người có thể dạo chơi ngắm cảnh cỏ cây tươi tốt, nên còn gọi là Đạp Thanh.. *Cách sắm lễ Tảo mộ Tết Thanh mi

Trường ĐHSP Hà Nội I

Lớp cao học K28

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Tên học viên: Nguyễn Thị Nga

BÀI KIỂM TRA ĐIỀU KIỆN CHUYÊN ĐỀ: LỊCH SỬ VĂN HÓA TƯ TƯỞNG PHƯƠNG ĐÔNG

ĐỀ: Trình bày một vấn đề tùy chọn về văn hóa phương đông?

BÀI LÀM PHONG TỤC CÚNG TIẾT THANH MINH CỦA NGƯỜI HOA Ở SÓC TRĂNG.

1 Nguồn gốc của Tiết Thanh Minh

Tiết Thanh minh được bắt nguồn từ Trung Quốc Chuyện kể rằng, đời Xuân Thu, vua Tấn Văn Công, nước Tấn, gặp loạn phải bỏ nước lưu vong, nay trú nước

Tề, mai trú nước Sở Bấy giờ có một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi theo vua giúp đỡ mưu kế Một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn, Giới Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua Vua ăn xong hỏi ra mới biết, đem lòng cảm kích vô cùng

Giới Tử Thôi theo phò Tấn Văn Công trong mười chín năm trời, cùng nhau trải nếm bao nhiêu gian truân nguy hiểm Về sau, Tấn Văn Công giành lại được ngôi báu trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công, nhưng lại quên mất công lao của Giới Tử Thôi Giới Tử Thôi cũng không oán giận gì, nghĩ mình làm được việc gì, cũng là cái nghĩa vụ của mình, chứ không

có công lao gì đáng nói Vì vậy, ông về nhà đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm Giới Tử Thôi không chịu rời Điền Sơn

ra lĩnh thưởng, Tấn Văn Công hạ lệnh đốt rừng, ý muốn thúc ép Giới Tử Thôi phải

ra, nhưng ông nhất định không chịu tuân mệnh, rốt cục cả hai mẹ con ông đều chết cháy Vua thương xót, lập miếu thờ và hạ lệnh trong dân gian phải kiêng đốt lửa ba ngày, chỉ ăn đồ ăn nguội đã nấu sẵn để tưởng niệm (khoảng từ mồng 3/3 đến mồng 5/3 âm lịch hàng năm) Từ đó ngày mùng 3/3 âm lịch hằng năm được coi

là ngày Tết Hàn thực, nhằm tưởng nhớ đến công ơn dưỡng dục của những người

đã khuất

Từ thời Lý nhân dân ta đã tiếp nhận tết Hàn thực nhưng ý nghĩa của ngày tết này đã biến đổi và mang đậm màu sắc truyền thống, phù hợp với tâm lý cũng như cuộc sống thường nhật của người dân nước Việt Vào ngày tết Hàn thực, người Việt không kiêng lửa, mọi việc nấu nướng vẫn được thực hiện, chỉ có điều người Việt dùng bánh trôi - bánh chay cho tết Hàn thực với ý nghĩa tượng trưng đó là những thức ăn nguội - hàn thực Vì vậy người Việt còn gọi Tết Hàn thực bằng một tên gọi khác là tết bánh trôi - bánh chay Tiết Thanh Minh gắn liền với đạo đức, với bổn phận con người Việt Nam – bổn phận của con cháu tưởng nhớ công lao của tổ tiên, của những người đi trước Đây chính là ngày giỗ tổ chung để mọi người có dịp báo hiếu, trả nghĩa, gọi là đền đáp phần nào ơn sinh thành tạo dựng

của tổ tiên Con cháu quanh năm đi làm ăn xa cũng thường trở về vào dịp này để tưởng nhớ tổ tiên và sum họp với gia đình

Thông thường, vào dịp này, người còn sống sẽ tổ chức tụ họp người thân, làm

lễ tảo mộ, thăm viếng và dọn dẹp mộ phần của ông bà tổ tiên Công việc chủ yếu

là dọn cỏ dại trùm lên mộ phần và đắp thêm cho ngôi mộ thêm đầy đặn do mùa xuân mưa phùn dễ làm cây hoang dại phát triêng tốt Đặc biệt kiểm tra xem mộ có

bị tổ mối xông hay bị các loại động vật nhỏ đục khoét hay không, nếu có cần giải quyết ngay vì đây thuộc trường hợp mộ kết, khá hung hiểm đối với phong thủy âm trạch Đồng thời làm lễ cúng mời những người đã khuất về nhà dùng cơm với con cháu Con cháu tưởng nhớ, hoài niệm lại những điều tốt đẹp về ông cha với tất cả lòng thành kính Khi làm lễ cúng Thanh Minh, nên tham khảo kĩ lưỡng vì ngoài thành tâm, phải nắm được cần chuẩn bị những lễ vật cần thiết và quan trọng nhất

là biết chuẩn bị cúng lễ Thanh Minh đúng cách Cúng tại gia và cúng tại mộ có cách chuẩn bị lễ vật và văn khấn khác nhau, gia chủ cần chú ý để không bị nhầm lẫn Để được hướng dẫn chi tiết, mời bạn đọc tham khảo bài Văn khấn tảo mộ Tiết Thanh Minh và Văn khấn Thanh Minh tại nhà Thanh Minh thực chất là một trong

24 tiết khí hàng năm Tiết Thanh Minh bắt đầu từ ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch tới 20 hoặc 21 tháng 4 dương lịch Thanh Minh cát nghĩa thì Thanh là trong, Minh là sáng, Tiết Thanh Minh là khoảng thời gian khí trời trong sáng, thanh khiết, bầu trời quang đãng, mới mẻ

2 Ý nghĩa của Tiết Thanh Minh

Với đạo lý "uống nước nhớ nguồn", từ xa xưa Tiết Thanh Minh đã trở thành ngày lễ quan trọng, thiêng liêng, đi sâu vào tiềm thức của người dân Việt Nam Thanh minh tuy không phải là cái Tết lớn, nhưng lại gắn liền với đạo đức, với bổn phận con người Việt Nam - bổn phận của con cháu tưởng nhớ công lao của tổ phụ, của những người đi trước Đây chính là ngày giỗ tổ chung để mọi người có dịp báo hiếu, trả nghĩa, gọi là đền đáp phần nào ơn sinh thành tạo dựng của tổ tiên Thanh minh là tiết thứ năm trong "nhị thập tứ khí" và đã được người phương Đông coi là một lễ tiết hàng năm Tiết Thanh Minh đến sau ngày Lập Xuân 45 ngày Theo nghĩa đen, thanh là khí trong, còn minh là sáng sủa Khi tiết Xuân phân qua, những cơn mưa bụi của trời xuân đã hết, bầu trời trở nên quang đãng, sáng sủa là sang Tiết Thanh Minh Ông bà ta xưa chọn Tiết Thanh Minh là ngày cắt cỏ trên mộ và đắp đất lên mộ (tảo mộ) Vì ngày này thời tiết chuyển sang ấm dần, mưa nhiều hơn, cây cỏ tốt hơn trùm lên mộ, có thể làm mộ sụt lở nên cần phải cắt

cỏ, đắp thêm đất lên mộ Nhân lúc đi Thanh Minh tảo mộ, để tưởng nhớ tổ tiên, người thân đã khuất, mọi người có thể dạo chơi ngắm cảnh cỏ cây tươi tốt, nên còn gọi là Đạp Thanh

3 Tiết Thanh Minh ở Sóc Trăng.

* Tết thanh minh diễn ra ngày nào?

Theo quy ước, Tiết Thanh minh là khoảng thời gian bắt đầu từ khoảng ngày 4 hay 5 tháng 4 khi kết thúc tiết xuân phân và kết thúc vào khoảng ngày 20 hay 21 tháng 4 dương lịch Năm nay, Tiết Thanh Minh bắt đầu vào ngày 5/4 và kéo dài đến ngày 5/5 dương lịch Theo phong tục trong những ngày Thanh minh truyền

thống là lúc nhớ về cội nguồn, nhiều gia đình tổ chức tảo mộ, làm bánh trôi bánh chay Tiết Thanh Minh là ngày lễ mang tính nhân văn, nhân đạo và chủ yếu mang tính chất tưởng niệm Vì vậy, không nhất thiết chú trọng tới mâm cao cỗ đầy, càng không nên cúng nhiều tiền vàng, đốt nhiều giấy mã, điều này không những lãng phí, làm ô nhiễm môi trường mà còn không có ý nghĩa về mặt tâm linh An ủi người sống và nhớ tới người đã khuất là ở tâm tưởng, tấm lòng và chân thành

*Cách sắm lễ Tảo mộ Tết Thanh minh

Chuẩn bị những vật lễ tảo mộ đã trở thành nếp sống mỗi người dân Việt Nam nói chung và người Hoa ở Sóc Trăng nói riêng Lễ trong tiết Thanh Minh gồm có: hương đèn, trầu cau, tiền vàng, rượu thịt (chân giò, gà luộc hoặc một khoanh giò nạc độ vài lạng), hoa quả Khi đến nghĩa trang hay khu vực có để mộ phần của gia đình mình thì gia chủ đặt lễ vào chỗ thờ chung Sau đó thắp đèn, nhang, vái ba vái

vị Linh thần Thổ địa rồi khấn

Ngoài tục lệ trên, người Hoa ở Sóc Trăng còn có tục lệ làm bánh trôi, bánh chay thắp hương, sau đó cả gia đình quây quần bên nhau thưởng thức hương vị đậm đà của món bánh này

Tết Thanh minh nhắc họ nhớ về quê hương, nguồn cội Phảng phất trong bóng dáng mỗi con người là dấu ấn quê hương không dễ phai mờ theo năm tháng Quê hương, nguồn cội chính là tài sản tinh thần vô giá đối với mỗi cá nhân chúng ta

* Tục Tảo mộ

Đối với người Hoa ở Sóc Trăng, Tiết Thanh minh là dịp để con cháu hướng

về tổ tiên, cội nguồn Dù ai đi đâu, ở đâu đến ngày 3/3 âm lịch hằng năm cũng cố gắng về với gia đình để tảo mộ, sum họp bên mâm cơm gia đình Những ngôi mộ được người nhà dọn dẹp sạch sẽ, vun đắp thêm đất mới, đó là những tâm đức của người đang sống đối với người đã khuất Công việc chính của tảo mộ là sửa sang các ngôi mộ của tổ tiên cho sạch sẽ Nhân ngày Thanh Minh, người ta mang theo xẻng, cuốc để đắp lại nấm mồ cho đầy đặn, rẫy hết cỏ dại và những cây hoang mọc trùm lên mộ, quét tước, sơn phết, dọn dẹp tu bổ mộ phần, cúng kiến theo đúng phong tục cũng như tránh không để cho các loài động vật hoang dã như rắn, chuột đào hang, làm tổ mà theo suy nghĩ của họ là có thể phạm tới linh hồn người

đã khuất Sau đó, người tảo mộ thắp vài nén hương, đốt vàng mã hoặc đặt thêm bó hoa cho linh hồn người đã khuất Đặc biệt, trong những ngày giáp lễ chính, tại các khu nghĩa trang, nhị tì, nghĩa địa của người Hoa, rất đông đảo người dân, con cháu người đã khuất đến tổ chức cúng Thanh minh long trọng, nhộn nhịp

Trong ngày Thanh Minh, khu nghĩa địa trở nên đông đúc và nhộn nhịp Các

cụ già thì lo khấn vái tổ tiên nơi phần mộ Trẻ em cũng được theo cha mẹ hay ông

bà đi tảo mộ, trước là để biết dần những ngôi mộ của gia tiên, sau là để tập cho chúng sự kính trọng tổ tiên qua tục viếng mộ Những người quanh năm đi làm ăn

xa cũng thường trở về vào dịp này (có thể sớm hơn một, hai ngày vì nhiều lý do khác nhau) để tảo mộ gia tiên và sum họp với gia đình

Bên cạnh những ngôi mộ được trông nom, săn sóc, còn có những ngôi mộ

vô chủ, không người thăm viếng Những người có lòng nhân đức không khỏi mủi lòng thường cắm một nén hương, đốt nắm vàng mã cho những ngôi mộ này Tại

các nơi tha ma mộ địa còn có lập một cái am để thờ chung những mồ mả vô chủ gọi là Am chúng sinh và mỗi cửa am có một bà đồng sớm tối đèn hương thờ phụng

Nhớ ơn người khuất Thường thì tết Thanh minh của người Hoa bắt đầu

từ tháng 2 hoặc tháng 3 âm lịch và thời gian diễn ra trong vòng 1 tháng (tùy theo năm) Tết Thanh minh còn được gọi là tết của những người đã khuất Do vậy, trong tháng này con cháu dù ở đâu xa cũng tụ họp về làm mả (mộ) cho tổ tiên, ông

bà, cha mẹ cho thật đẹp, rồi quay heo, làm gà, mua bánh trái để cúng kiến Người ta tổ chức cúng mả và chiêu đãi bà con, người thân, xóm giềng tại mả Có người còn rước cả đội nhạc, kéo điện thắp sáng ra mả để vui với ông bà Tục cúng

mả này không chỉ giáo dục cái đạo hiếu hạnh đối với tổ tiên, ông bà, nhắc nhở mọi người không quên nguồn cội, mà còn là chất keo kết dính các thành viên trong gia đình lại với nhau Mỗi năm cứ vào dịp Thanh minh là con cháu lại sum họp về, những người thân trong gia đình lại cùng nhau chuyện trò, san sẻ vui buồn, giúp

đỡ nhau để cùng phát triển

Cúng Thanh minh của cộng đồng người Hoa ở Sóc Trăng còn có tục cúng

mả tập thể - vốn là một nét văn hóa thể hiện tính cộng đồng, tinh thần tương thân, tương ái, hay dân gian còn gọi là cúng mả hội Vì ngoài các mả đã có người thân được tổ chức đắp mả và cúng hàng năm, vẫn có những ngôi mộ không có người thân như: chết do chiến tranh, người thân di cư ra nước ngoài sinh sống , hàng chục năm qua vẫn duy trì hình thức đắp và cúng mả tập thể, không cần biết là ngôi

mộ đó có người thân hay không Việc làm mang tính nhân văn này đã giúp những ngôi mả không có thân nhân không bị lạn hay vùi mất cũng như “ấm cúng” hơn trong mùa Thanh minh Riêng mả hội là mả chôn nhiều người và chiếm phần lớn

là các chiến sĩ tử nạn do chiến tranh không nhận dạng, không biết người thân, hay các hài cốt sau khi được lấy không có thân nhân đều đem về mả hội để chôn cùng

Vì vậy, mả hội còn được coi là “ngôi nhà chung” của người mất không có thân nhân Xuất phát từ lý do này mà mả hội được tổ chức cúng với nhiều lễ vật như: cúng 3 - 4 con heo quay, bánh bò, trái cây Và sau khi cúng thì mời tất cả mọi người tham dự cùng ăn và vui với người mất

Chính việc giữ gìn mồ mả này mà nhiều gia đình xa xứ hàng chục năm khi

về Việt Nam vẫn còn có thể tìm thấy mồ mả ông bà, do được gìn giữ và tên họ còn khắc trên bia mộ Còn nếu như không tìm thấy mồ mả thì họ tập trung về mả hội

để cúng, vì ông bà mình đã được lấy cốt chôn ở đây Từ đó có thể thấy, tết Thanh minh đã trở thành một trong những cái tết quan trọng của cộng đồng người Hoa ở Sóc Trăng Bên cạnh cúng mả cho người chết họ còn cúng mả cho người sống Cúng mả cho người sống:

Có một điều khá thú vị là tết Thanh minh của cộng đồng người Hoa ở Sóc Trăng không chỉ có cúng cho người chết mà còn cúng cho người… còn sống Đó là trường hợp những người chưa chết, nhưng đã xây mả trước nên đến Thanh minh

họ cũng tổ chức cúng mả cho chính mình Dấu hiệu nhận biết rất đơn giản, trên bia

mộ của người sống toàn bộ chữ đều được viết bằng màu chữ đỏ và giấy dán trên

mộ cũng toàn màu đỏ thay vì dùng giấy ngũ sắc, hoặc toàn giấy màu trắng dùng

cho người mới mất Bên cạnh đó, khi tổ chức cúng không có cúng lễ vật trước mả (vì trong mả không có người chết), mà chỉ có cúng thổ địa được xây dựng kế bên

mả với trái cây, bộ tam sanh và giấy vàng mả Những ngôi mộ của người sống này còn được gọi là “mả trường thọ” và năm nào con cháu cũng mong muốn được dán giấy đỏ trên đó để ông bà, cha mẹ được sống lâu với con cháu Hoặc có những

mả, phân nửa dán giấy đỏ, còn phân nữa kia dán giấy ngũ sắc thì thể hiện đã có một người đã mất và một người còn sống

Lễ cúng Thanh minh được chuẩn bị tươm tất, gồm một bộ tam sinh, giấy ngũ sắc, nhang, đèn, giấy tiền, vàng bạc, quần áo giấy… và các loại bánh trái, thức

ăn, thức uống khác tuỳ sở thích của mỗi nhà, nhưng bánh bò, bánh bao không nhân thường đuợc sử dụng nhất Ngày nay tùy theo tập quán của mỗi địa phương

và hoàn cảnh của mỗi gia đình, người ta chọn bộ tam sinh cũng khác nhau, nhưng thịt lợn thì không thể thiếu Sau khi cúng, các thứ cúng tế tổ tiên được dọn ra, mọi người quây quần ăn uống ngay trước mộ Việc ăn uống ngay trước mộ tổ tiên cũng mang ý nghĩa đoàn kết gắn bó, cùng ăn, cùng làm, để cùng nhau xây dựng sự nghiệp mà không có lễ hội nào có được, thể hiện một nét văn hóa rất đặc trưng của người Nam bộ

Tết Thanh minh cũng đã quen thuộc với người kinh trong nhiều thế kỷ qua, tuy chưa được phổ biến rộng khắp đất nước, nhưng một số nơi ở Nam bộ cũng đã trở thành phong tục Do vậy, mỗi dịp đến tết Thanh minh, nhiều hàng hóa, giá thực phẩm cũng “ăn theo”, có loại tăng gấp đôi so với ngày thường, nhất là lợn quay không thể thiếu trong lễ cúng Tuy nhiên, nhờ có sự chủ động trước đó, các mặt hàng thiết yếu trong tết Thanh minh năm nay không xảy ra khan hàng, sốt giá như những năm trước Đặc biệt, địa phương xác định đây không chỉ là lễ hội, tết riêng của người Hoa, mà nó trở thành một phong tục, tập quán đặc trưng của người Nam

bộ, nên khâu chuẩn bị, giữ gìn an ninh trật tự, tạo điều kiện đi lại thuận lợi, thông suốt…

Ngoài tục Tảo mộ thì còn có tục Đạp thanh như Nguyễn Du đã từng nhắc đến trong "Truyện Kiều"

"Thanh minh trong tiết tháng Ba

Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh"

Thanh minh tuy không phải là cái tết lớn, nhưng lại gắn liền với đạo đức, với bổn phận con người, bổn phận của con cháu phải tưởng nhớ công lao của tổ phụ, của những người đi trước, đây chính là ngày giỗ tổ chung để mọi người có dịp báo hiếu, trả nghĩa, gọi là đền đáp nghĩa một phần nào cái ơn sinh thành tạo dựng của

tổ tiên, của những người quá cố Do vậy, hàng năm đến tết Thanh minh, con cháu bất cứ sinh sống ở cũng về dự Tiết Thanh Minh cũng là lúc trời mùa xuân, cây cối phát triển mạnh mẽ, rất nhiều loài hoa nở rộ, là thời điểm thích hợp để đi dã ngoại, ngắm cảnh