Hoạt động kinh tế hiện nay của người hoa ở huyện lục ngạn, tỉnh bắc giang

Tuy nhiên, sau nhiều lần thay đổi cách tiếp cận và kiên trì trong thu thập thông tin, nghiên cứu sinh đã có được bức tranh tương đối đầy đủ về hoạt động kinh tế của người Hoa trong những

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THU TRANG

HOẠT ĐỘNG KINH TẾ HIỆN NAY CỦA NGƯỜI HOA

Ở HUYỆN LỤC NGẠN, TỈNH BẮC GIANG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THU TRANG

HOẠT ĐỘNG KINH TẾ HIỆN NAY CỦA NGƯỜI HOA

Ở HUYỆN LỤC NGẠN, TỈNH BẮC GIANG

Ngành: Nhân học

Mã số: 9 31 03 02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

1 PGS.TS PHẠM QUANG HOAN

2 PGS.TS NGUYỄN SONG HÀ

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được ai công bố Những luận điểm mà luận án kế thừa của những tác giả

đi trước đều được trích dẫn nguồn chính xác, cụ thể

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Nghiên cứu sinh

Nguyễn Thu Trang

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận án Hoạt động kinh tế hiện nay của người Hoa ở

huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang, ngoài những nỗ lực của bản thân, tôi đã

nhận được rất nhiều sự động viên, giúp đỡ từ gia đình, đồng nghiệp, các chuyên gia, các nhà khoa học và các tổ chức

Tôi xin trình bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bố mẹ đã tạo điều kiện, động viên, giúp đỡ để tôi có động lực vượt qua những khó khăn, hoàn thành luận án này

Tôi xin gửi lời cảm ơn và tri ân sâu sắc nhất đến giáo viên hướng dẫn PGS.TS Phạm Quang Hoan và PGS.TS Nguyễn Thị Song Hà đã định hướng, chỉ bảo và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án này Nhân đây, tôi cũng xin chân thành cảm ơn Khoa Dân tộc học và Nhân học, Học viện Khoa học xã hội, Khoa Sau đại học, Lãnh đạo Học viện Dân tộc… đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án

Tôi cũng sẽ không thể thực hiện và hoàn thành luận án nếu không có sự tạo điều kiện, giúp đỡ, đặc biệt là trong việc cung cấp các thông tin liên quan đến luận án ở cấp cơ sở, của lãnh đạo, chuyên viên các phòng/ban chức năng của Ủy ban nhân dân huyện Lục Ngạn, Ban Dân tộc huyện Lục Ngạn cùng cộng đồng cư dân thuộc hai xã Tân Lập và xã Đồng Cốc

Tôi xin trân trọng cảm ơn các quý vị vì sự giúp đỡ quý báu này!

NGHIÊN CỨU SINH

Nguyễn Thu Trang

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 12

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 12

1.1.1 Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế tộc người, hoạt động kinh tế của người Hoa trên thế giới của các học giả nước ngoài 12

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa tại Việt Nam 16

1.1.3 Tình hình nghiên cứu người Hoa tại tỉnh Bắc Giang 24

1.2 Cơ sở lý thuyết 29

1.2.1 Một số khái niệm cơ bản 29

1.2.2 Cơ sở lý thuyết và câu hỏi nghiên cứu 38

1.3 Địa bàn nghiên cứu 43

1.3.1 Khái quát về địa bàn nghiên cứu 43

1.3.2 Lịch sử định cư và đặc điểm dân số 47

Chương 2: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP HIỆN NAY CỦA NGƯỜI HOA Ở HUYỆN LỤC NGẠN 57

2.1 Cơ cấu sản xuất nông nghiệp 57

2.2 Trồng trọt 59

2.2.1 Trồng lúa nước 59

2.2.2 Làm vườn và cây ăn quả 62

2.3 Chăn nuôi 81

2.4 Lâm nghiệp 82

2.4.1 Trồng rừng 82

2.4.2 Quản lý và khai thác rừng trồng 84

2.5 Những yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập của nông hộ người Hoa tại Lục Ngạn 85

Chương 3: KINH TẾ PHI NÔNG NGHIỆP HIỆN NAY CỦA NGƯỜI HOA Ở HUYỆN LỤC NGẠN 93

3.1 Kinh tế tiểu thủ công nghiệp và buôn bán hàng hóa 93

3.1.1 Kinh tế tiểu thủ công nghiệp 93

3.1.2 Chợ và trao đổi hàng hóa 97

3.2 Lao động làm thuê 98

3.2.1 Lao động làm thuê trong nước 98

3.2.2 Làm thuê tại Trung Quốc 100

3.3 Tham gia vào bộ máy nhà nước 111

3.4 Kinh tế tư nhân 113

Chương 4: MỘT SỐ YẾU TỐ TÁC ĐỘNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TỪ HOẠT ĐỘNG KINH TẾ CỦA NGƯỜI HOA Ở HUYỆN LỤC NGẠN 116

4.1 Những nguồn lực tác động đến hiệu quả hoạt động kinh tế người Hoa tại huyện Lục Ngạn 116

4.1.1 Điều kiện tự nhiên 116

4.1.2 Con người 118

4.1.3 Xã hội 124

4.1.4 Cơ sở hạ tầng 129

4.1.5 Tài chính 133

4.2 Những vấn đề đặt ra 134

4.2.1 Biến đổi hoạt động kinh tế của người Hoa ở Lục Ngạn trước tác động của công nghiệp hóa, hiện đại hóa 134

4.2.2 Tác động tiêu cực của một số hoạt động kinh tế đến đời sống kinh tế - chính trị - xã hội tại địa phương 138

4.2.3 Một số giải pháp nhằm phát triển hoạt động kinh tế của người Hoa ở huyện Lục Ngạn 143

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 151

TÀI LIỆU THAM KHẢO 152

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

UBND : Ủy ban Nhân dân

VHTT : Văn hóa thông tin

World Bank : Ngân hàng thế giới

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Mẫu nghiên cứu định lượng dựa theo chỉ tiêu về giới tính và độ

tuổi của chủ hộ người Hoa ở huyện Lục Ngạn 9 Bảng 1.1: Biến động dân số người Hoa tại huyện Lục Ngạn qua các năm

2014, 2015, 2016 52 Bảng 2.1: Thu nhập trung bình của các hộ gia đình trồng cam lòng vàng

qua thống kê các năm 2015, 2016, 2017 80 Bảng 2.2: Số hộ người Hoa tham gia vào dự án trồng Trám tại xã Tân Lập 83 Bảng 2.3 : Hệ số Cronbach’s Alpha của nhân tố trong biến Quan hệ đồng tộc 86 Bảng 3.1: Bảng chéo giữa giới tính của người trả lời với những khó khăn

thường xuyên diễn ra trong quá trình lao động di cư sang Trung Quốc 111

DANH MỤC BIỂU

Biểu 1.1: Dân số người Hoa tại huyện Lục Ngạn tính đến thời điểm

30/12/2017 51 Biểu 2.1: Cơ cấu kinh tế của các hộ gia đình người Hoa 57 Biểu 2.2: Diện tích đất của gia đình: Diện tích trồng lúa và hoa màu 60 Biểu 2.3: Diện tích trồng cây ăn quả lâu năm của các hộ gia đình người Hoa 64 Biểu 2.4: Tỷ lệ vay nợ tiền chi phí đầu vào để trồng cây vải thiều của

người Hoa tại xã Tân Lập, huyện Lục Ngạn 68 Biểu 2.5: Thu nhập trung bình của các hộ gia đình người Hoa trồng cây

vải tại Lục Ngạn qua thống kê các năm 2014, 2015, 2016 69 Biểu 2.6: Tỷ lệ vay nợ tiền chi phí đầu vào để trồng cây có múi 79 Biểu 2.7: Thu nhập từ chăn nuôi 82 Biểu 3.1: Giá trị sản xuất các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp tại huyện

Lục Ngạn tính đến 30/12/2017 93 Biểu 3.2: Tỷ lệ người Hoa tham gia các công việc làm thuê tại Trung Quốc 103 Biểu 3.3: Thống kê tiền công lao động qua khảo sát các trường hợp lao

động xuất khẩu xuyên biên giới 107 Biểu 4.1: Mức độ giúp đỡ nhau trong cộng đồng người Hoa ở Lục Ngạn 125

DANH MỤC HỘP

Hộp 1.1: Tổ tiên của chúng tôi có mặt ở đây từ thế kỷ XVII 48

Hộp 2.1: Các giống cây vải tại Lục Ngạn 65

Hộp 2.2: Bí quyết “Khoanh cây kích quả”của người Hoa 67

Hộp 2.3: Cách thuần giống cây có múi trên đất Lục Ngạn 77

DANH MỤC SƠ ĐỒ Sơ đồ 1.1 Khung nghiên cứu của luận án 41

Sơ đồ 1.2 Tác động của các nguồn lực đến hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang 42

Sơ đồ 2.1: Mô hình các yếu tố tác động đến thu nhập của nông hộ người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang 85

Sơ đồ 3.1: Quy trình vượt biên 101

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Người Hoa là một thành viên trong đại gia đình 54 dân tộc ở Việt Nam Trong nhiều thời điểm lịch sử khác nhau, người Hoa đã có những biến đổi mạnh mẽ về tên gọi, địa bàn cư trú, tập quán sinh sống, đặc điểm sinh kế Nghiên cứu người Hoa góp phần quan trọng cho việc làm rõ những đặc điểm của một tộc người thiểu số sinh sống trên đất nước ta Qua đó góp phần cung cấp những tư liệu mới có độ tin cậy làm luận cứ khoa học cho việc hoạch định

và cụ thể hóa chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước, phục vụ công cuộc phát triển bền vững của các tộc người, trong đó có cộng đồng người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang

Người Hoa vốn có hoạt động kinh doanh rất phát triển và tạo nên mạng lưới kinh doanh không chỉ trong phạm vi Việt Nam mà còn xuyên biên giới/xuyên quốc gia Không giống như các dân tộc thiểu số khác, người Hoa

có truyền thống tổ chức phường, hội, nghiệp đoàn trong kinh doanh từ khi mới đặt chân lên đất nước Việt Nam Hình thức cho vay tín dụng, phân chia thị trường kinh doanh, tổ chức học nghề và đào tạo nghề, kinh doanh theo hình thức tập đoàn gia đình, quy tắc kinh doanh và phân công lao động trong tổ chức kinh doanh rất chặt chẽ, gắn bó mật thiết với thiết chế gia đình… là những đặc điểm rõ nét trong hoạt động kinh tế đem lại sự khác biệt của người Hoa so với những dân tộc khác

Sau diễn biến lịch sử quan trọng trong quan hệ Việt – Trung, đặc biệt là chiến tranh biên giới năm 1979, đại bộ phận người Hoa ở phía Bắc Việt Nam

đã di tản đi nhiều nơi sinh sống lập nghiệp, tạo thành những luồng di dân mang quy mô quốc gia Trong bối cảnh đó có một bộ phận người Hoa quay trở về Trung Quốc, trở thành công dân của nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa; rất nhiều người Hoa di cư vào các tỉnh miền Trung và miền Nam Việt Nam; một bộ phận khác di cư sang nước thứ ba; nhưng cũng có không ít bộ phận người Hoa đã quyết định ở lại miền Bắc, trong đó có tỉnh Bắc Giang vì nhiều lý do khác nhau Để có thể tiếp tục sinh sống, nhóm người Hoa ở lại

phía Bắc Việt Nam buộc phải thay đổi, một bộ phận thay đổi tộc danh, tìm kiếm những nguồn sinh kế thích ứng với hoàn cảnh hiện tại Qúa trình biến đổi đó đã tạo ra sự khác biệt quan trọng giữa người Hoa phía Bắc và người Hoa tại miền Trung, miền Nam Việt Nam

Trong những năm gần đây, vấn đề người Hoa đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến, đặc biệt là người Hoa sinh sống tại các tỉnh phía Nam Có nhiều đặc điểm về lịch sử di cư, tộc danh, văn hóa gia đình, tín ngưỡng, trang phục, ẩm thực, luật tục, quan hệ gia đình, dòng họ, văn hóa Hoa thương… đã được các nhà nghiên cứu làm rõ Tuy nhiên, nghiên cứu về sinh kế của người Hoa sinh sống ở phía Bắc Việt Nam, trong đó có tỉnh Bắc Giang trong bối cảnh kinh tế - xã hội hiện nay còn rất nhiều nội dung chưa được đề cập đến Quan hệ cộng đồng, văn hóa, xã hội của nhóm người Hoa tại Lục Ngạn có những đặc điểm riêng biệt, tạo nên hoạt động kinh tế khác biệt so với người Hoa ở khu vực phía Nam rất cần được nghiên cứu làm rõ

Theo kết quả điều tra dân số và nhà ở của Tổng cục Thống kê ngày 01/9/2009, tỉnh Bắc Giang có 18.444 người Hoa Trong những năm gần đây, dân số người Hoa tại Bắc Giang liên tục tăng, so với năm 1999 tăng 1.069 người (sau 10 năm dân số người Hoa tăng bình quân là 6,15%, so với bình quân của cả tỉnh là 4,2 %, so với các dân tộc thiểu số là 8,5%) Cho đến hết năm 2016, con số chính thức đã lên tới 21.318 nghìn người, chiếm 9,56% tổng dân số của tỉnh Bắc Giang [9, tr 3] Phần lớn họ tham gia vào hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp không thường xuyên Do bản chất năng động trong sản xuất kinh doanh, thích ứng nhanh với cơ chế thị trường, nên việc làm ăn kinh tế của người Hoa tại Bắc Giang có hiệu quả, thu nhập bình quân đầu người thường cao hơn 1,1 -1,3 lần so với các dân tộc thiểu số khác, tỷ lệ hộ nghèo người Hoa thấp hơn bình quân chung của các dân tộc khác trên cùng địa bàn [8, tr.3] Để làm rõ hơn nữa những vấn đề còn bỏ ngỏ, nghiên cứu

sinh thực hiện luận án về đề tài Hoạt động kinh tế hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang với mong muốn làm sáng tỏ phần nào hoạt

động kinh tế của người Hoa tại tỉnh Bắc Giang mà cho đến nay còn chưa được đề cập đến ở những công trình nghiên cứu trước đó

Việc nghiên cứu hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn góp phần bổ sung thêm bằng chứng khoa học cả về lý luận và thực tiễn, giúp hiểu rõ hơn về người Hoa khu vực phía Bắc Việt Nam Đồng thời nó cũng có

ý nghĩa trong việc phân tích chính sách, giúp cho các nhà quản lý tại địa phương và trung ương thấu hiểu hơn về một tộc người có tốc độ thoát nghèo nhanh hơn các tộc người thiểu số khác trong những năm qua tại một địa phương cụ thể

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu thực trạng các hoạt động kinh tế đang diễn ra, những giá trị văn hóa, quan hệ trong cộng đồng của người Hoa ở huyện Lục Ngạn đã có sự biến đổi để phát huy các nguồn lực nhằm mục tiêu phát triển kinh tế trong thời điểm hiện nay Trên cơ sở đó, luận án đề xuất một số khuyến nghị, giải pháp nhằm hướng tới phát triển hoạt động kinh tế bền vững cho cộng đồng người Hoa tại huyện Lục Ngạn

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án đặt ra các nhiệm vụ

- Nghiên cứu làm rõ hoạt động kinh tế của người Hoa trong đóng góp với sự phát triển của kinh tế địa phương và những vấn đề đang còn tồn tại

- Đề xuất một số giải pháp với các cơ quan quản lý địa phương và các nhà hoạch định chính sách nhằm phát triển kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hoạt động kinh tế hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang “Người Hoa” được định danh bằng các giấy tờ tùy thân như: chứng minh thư nhân dân, giấy khai sinh, hộ khẩu, hộ tịch, giấy phép lái xe, học bạ Các hoạt động kinh tế bao gồm hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp đang diễn ra tại Lục Ngạn, do người Hoa tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về thời gian nghiên cứu: Luận án chủ yếu tập trung nghiên cứu các vấn

đề liên quan đến hoạt động kinh tế của người Hoa từ thời điểm năm 1990 cho đến nay Đây là thời điểm người Hoa tại huyện Lục Ngạn có những biến đổi trong hoạt động kinh tế so với những năm trước đó, đặc biệt là các hoạt động nông nghiệp theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa Bắt đầu từ năm 1990, cộng đồng người Hoa cũng như nhiều cộng đồng dân tộc khác sinh sống tại Lục Ngạn đưa cây vải Thiều vào trồng trên đất đồi thấp Đây cũng là thời điểm đánh dấu bước phát triển quan trọng trong hoạt động kinh tế gắn với cây vải của cộng đồng người Hoa Trong quá trình nghiên cứu, luận án có khảo cứu và truy hồi nghiên cứu đối với lịch sử tộc người Hoa gắn với lịch sử phát triển vùng đất Lục Ngạn để làm rõ hơn các luận điểm trong vấn đề nghiên cứu Luận án cũng tiến hành đối sánh với các hoạt động kinh tế đã diễn ra trước thời điểm năm 1990 nhằm chỉ rõ những biến đổi về hoạt động kinh tế và hiệu quả của nó đối với đời sống của người Hoa

- Về không gian nghiên cứu: Luận án nghiên cứu hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, trong đó tập trung vào xã Tân Lập và xã Đồng Cốc Đây là hai xã có tỷ lệ người Hoa sinh sống tập trung đông đảo trên địa bàn huyện Lục Ngạn Tại đây, người Hoa có những hoạt động nông

nghiệp và phi nông nghiệp tương đối tiêu biểu cho hoạt động kinh tế chung của người Hoa tại huyện Lục Ngạn

- Nội dung nghiên cứu: Hoạt động kinh tế trong lĩnh vực nông nghiệp và phi nông nghiệp của người Hoa là đối tượng nghiên cứu của luận án Từ góc

độ Nhân học kinh tế, người Hoa được xem xét trên những phương diện: lịch

sử tộc người, quan hệ thân tộc, quan hệ đồng tộc, phong tục tập quán đặc biệt là phương thức kinh doanh, hình thức hỗ trợ nhau trong phát triển kinh tế, thói quen chi tiêu của các hộ gia đình Khác với cách nghiên cứu của Kinh tế học và Văn hóa học, luận án là sự tổng hòa của các yếu tố đa dạng nhưng thống nhất trong quan điểm về các hoạt động kinh tế nhằm phục vụ cho đời sống xã hội của người Hoa

Trên địa bàn nghiên cứu, có nhiều vấn đề tương đối phức tạp liên quan đến tộc danh, tộc người của nhóm Hoa này Tuy nhiên, tác giả của luận án không hướng tới làm rõ hay giải quyết các vấn đề đó, mà tập trung tìm hiểu hoạt động kinh tế của họ, tìm kiếm mức độ ảnh hưởng của những hoạt động kinh tế đó đến đời sống của người Hoa tại tỉnh Bắc Giang

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận

Tác giả luận án đã xem xét và vận dụng các quan điểm duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác – Lênin về vật chất và ý thức; tư tưởng Hồ Chí Minh về chính sách dân tộc, tinh thần đại đoàn kết dân tộc; quan điểm của Đảng

và Nhà nước về chính sách dân tộc, phát triển bền vững vùng kinh tế gắn với giữ gìn bản sắc tộc người Các hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang được nghiên cứu trong quan hệ biện chứng giữa cá nhân và tập thể, giữa yếu tố bên trong và bên ngoài, giữa thiệt hại và lợi ích kinh tế và mức

độ ảnh hưởng của hoạt động kinh tế đó đến đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa,

xã hội, môi trường tại địa phương

Ngoài ra, luận án có sử dụng lý thuyết về mạng lưới xã hội, lý thuyết về giao lưu tiếp biến văn hóa để giải thích các vấn đề trong quan hệ tộc người

Hoa tại Lục Ngạn và những tộc người khác sinh sống trên cùng địa bàn hoặc các nhóm đồng tộc tại địa phương khác và bên kia biên giới Bằng góc nhìn này, nhóm người Hoa sinh sống tại Lục Ngạn được hiểu là một thực thể không tách rời khỏi cộng đồng các dân tộc Việt Nam, đồng thời có những nét độc đáo do lịch sử tộc người, quan hệ đồng tộc xuyên biên giới dựa vào lợi ích từ kinh tế

4.2 Phương pháp nghiên cứu

4.2.1 Phương pháp nghiên cứu điền dã dân tộc học/ nhân học

Tác giả luận án đã sử dụng phương pháp điền dã dân tộc học cùng với các kỹ thuật của phương pháp này trong suốt quá trình nghiên cứu tại thực địa Trong đó, kỹ thuật quan sát trực tiếp, quan sát tham dự, phỏng vấn nhanh, phỏng vấn sâu, phỏng vấn cấu trúc, phỏng vấn bán cấu trúc thường xuyên được sử dụng linh hoạt trong các hoạt động nghiên cứu cụ thể của luận án Trong quá trình thu thập thông tin, tác giả luận án đã tham gia vào đời sống của người Hoa tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc, huyện Lục Ngạn nhằm mục đích thấu hiểu cuộc sống, văn hóa cũng như nắm rõ các hoạt động kinh

tế của họ Để thu thập được đầy đủ thông tin cần có cho việc viết luận án, nghiên cứu sinh đã thực hiện nhiều đợt nghiên cứu điền dã từ năm 2015 đến năm 2018 Các đợt nghiên cứu tập trung diễn ra vào tháng 10/2015, tháng 5-6 năm 2016, 2017, 2018 Đợt 1, diễn ra khi người Hoa tham gia chính vào các hoạt động phi nông nghiệp, trong đó có làm thuê xuyên biên giới Đợt 2 và đợt 3 được tiến hành vào tháng 5 và tháng 6 các năm 2016, 2017, 2018, khi

mà người dân thu hoạch vải, bán cho các thương lái Trung Quốc tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc Nghiên cứu sinh đã thực hiện 40 cuộc phỏng vấn sâu với 15 người Hoa sinh sống tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc trong suốt quá trình nghiên cứu Có nhiều trường hợp nghiên cứu sinh sử dụng phương pháp phỏng vấn theo “lịch sử cuộc đời”, nhưng có những trường hợp lại sử dụng phương pháp phỏng vấn lặp lại trong 3 năm tiến hành nghiên cứu

Đối tượng phỏng vấn sâu được chọn ưu tiên là những người có hoạt động kinh tế tiêu biểu (diện tích trồng cấy cao nhất, diện tích trồng cấy thấp nhất, thu nhập cao nhất, thu nhập thấp nhất, có điều kiện kinh tế cao hơn các

hộ khác, các hộ trong diện nghèo và cận nghèo, những người là trưởng dòng

họ, những người đã di cư đi làm ăn xa ở một số tỉnh của Trung Quốc )

Trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu này, nghiên cứu sinh đã gặp phải không ít khó khăn khi khai thác thông tin của người được phỏng vấn, đặc biệt là những vấn đề liên quan đến thu nhập và các hoạt động lao động làm thuê xuyên biên giới Tuy nhiên, sau nhiều lần thay đổi cách tiếp cận và kiên trì trong thu thập thông tin, nghiên cứu sinh đã có được bức tranh tương đối đầy đủ về hoạt động kinh tế của người Hoa trong những năm gần đây tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc, huyện Lục Ngạn Từ đó giúp nghiên cứu sinh phân tích, đánh giá được các yếu tố tác động đến hiệu quả kinh tế từ các hoạt động nông nghiệp, phi nông nghiệp của người Hoa tại địa bàn nghiên cứu

Cộng đồng người Hoa sinh sống tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc cũng như tại các xã khác của huyện Lục Ngạn hiện nay đều sử dụng tiếng phổ thông thành thạo Tuy nhiên, để có thể tìm hiểu rõ và đầy đủ hơn về quan hệ làm ăn, buôn bán giữa họ và thương lái Trung Quốc vào mỗi vụ thu hoạch vải hay giữa họ và chủ lao động tại tỉnh Vân Nam của Trung Quốc thì nghiên cứu sinh đã phải nhờ đến sự hỗ trợ của những người Hoa sinh sống tại Việt Nam

có sử dụng chung ngôn ngữ với người Trung Quốc tại tỉnh Vân Nam Giải được bài toán về ngôn ngữ, nghiên cứu cứu đã có thể tìm hiểu rõ hơn về lịch

sử di cư, đặc trưng văn hóa của nhóm người Hoa sinh sống tại huyện Lục Ngạn Từ đó có thể nhận biết và đánh giá được những yếu tố ảnh hưởng đến các hoạt động kinh tế cụ thể của họ tại địa phương

4.2.2 Phương pháp điều tra xã hội học

Trong quá trình thực hiện luận án, nghiên cứu sinh có sử dụng phương pháp điều tra định lượng trong nghiên cứu xã hội học để đánh giá các chỉ số

liên quan đến tăng trưởng kinh tế hộ gia đình người Hoa tại địa bàn nghiên cứu Nghiên cứu sinh sử dụng bảng hỏi để phỏng vấn ngẫu nhiên 250 hộ gia đình người Hoa sinh sống tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc nhằm mục đích thống kê định lượng các chỉ tiêu liên quan đến đánh giá hiệu quả kinh tế của các hộ gia đình này 250 hộ gia đình được phỏng vấn điều tra nằm trong số hơn 1000 hộ dân có chủ hộ là người Hoa sinh sống tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc đạt tỷ lệ 1/5 trên tổng cỡ mẫu tại địa bàn nghiên cứu Các hộ gia đình này được chọn theo phương pháp ngẫu nhiên Một số hộ được chọn nghiên cứu có quan hệ họ hàng để phục vụ yêu cầu nghiên cứu mức độ hỗ trợ nhau trong sản xuất giữa những người cùng dòng họ trong cộng đồng người Hoa ở hai xã trên

Qúa trình điều tra xã hội học các hộ gia đình sinh sống tại xã Tân Lập và

xã Đồng Cốc được tiến hành qua các bước cơ bản như sau:

- Xây dựng bộ chỉ số: nghiên cứu sinh xây dựng bộ chỉ số với 31 chỉ tiêu dành cho các hộ gia đình người Hoa có tham gia hoạt động nông nghiệp và hoạt động phi nông nghiệp nhằm thu thập tối đa thông tin về hoạt động kinh

tế của họ Các chỉ số này thể hiện trên bảng hỏi điều tra hộ gia đình của luận

án bao gồm thông tin liên quan đến nhân khẩu hộ gia đình, đánh giá nhanh tài sản của gia đình, ngành nghề sản xuất, thu nhập, mức độ vay nợ, nguồn gốc khoản vay, chi tiêu trong hộ, khó khăn gặp phải trong các hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp… Sau đó nghiên cứu sinh thực hiện phỏng vấn từng chủ hộ gia đình để điền thông tin trong bảng hỏi vào thời điểm tháng 6/2016 và có bổ sung thông tin vào đợt điền dã tháng 5/2018

- Chọn mẫu điều tra: Nghiên cứu sinh lập danh sách các hộ người Hoa sinh sống tại xã Tân Lập và xã Đồng Cốc, sau đó tiến hành chọn ngẫu nhiên 250 hộ

để phỏng vấn phân theo tỷ lệ nam/nữ và độ tuổi Qua đó nghiên cứu sinh có được bảng thống kê mẫu nghiên cứu với tỷ lệ giới tính và độ tuổi như sau:

Bảng 1: Mẫu nghiên cứu định lượng dựa theo chỉ tiêu về giới tính và độ tuổi của chủ hộ người Hoa ở huyện Lục Ngạn

Giới tính người trả lời

Thấp nhất Cao nhất Trung bình Thấp nhất Cao nhất Trung bình

(Nguồn: Kết quả nghiên cứu của tác giả luận án trong năm 2016 và 2018)

- Bố cục của bảng hỏi định lượng bao gồm ba phần:

1) Thông tin cá nhân người trả lời và đánh giá sơ bộ tình hình tài chính hiện có của hộ gia đình

2) Khái quát chung về tài sản, thu nhập và phương tiện sinh hoạt: đánh giá nhanh tài sản tại hộ phỏng vấn, đánh giá và phân loại các nguồn thu của hộ gia đình và đánh giá nhanh các phương tiện sinh hoạt của hộ gia đình

3) Qúa trình hoạt động kinh tế của hộ gia đình: khảo sát các hoạt động kinh tế nông nghiệp và kinh tế phi nông nghiệp của hộ gia đình diễn ra trong những thời điểm khảo sát

Sau cùng, nghiên cứu sinh nhập số liệu trên phần mềm SPSS 22.0 và thực hiện các lệnh thống kê mô tả, tần suất, tính tương quan, tính hồi quy tuyến tính để biết được mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến thu nhập và chi tiêu của 250 hộ gia đình

4.2.3 Phương pháp thu thập, tổng hợp và kế thừa các tài liệu sẵn có

Nghiên cứu sinh đã tiến hành thu thập, khai thác các công trình nghiên cứu trước đó được công bố dưới dạng sách, báo cáo khoa học, luận án, tạp chí, báo, hình ảnh… có liên quan đến hoạt động kinh tế của người Hoa tại huyện Lục Ngạn cũng như nhiều địa bàn nghiên cứu khác

Nghiên cứu sinh cũng tìm cách tiếp cận những thông tin tổng hợp từ phía địa phương về hoạt động kinh tế và các hoạt động khác liên quan đến người Hoa sinh sống tại huyện Lục Ngạn Trong đó có các báo cáo được công

bố từ nhiều phòng, đơn vị khác nhau của UBND huyện Lục Ngạn và những báo cáo được Ban Dân tộc tỉnh Bắc Giang gửi về Ủy ban Dân tộc để tổng kết

các chương trình phát triển liên quan đến cộng đồng người Hoa sinh sống trên

cả nước

4.2.4 Phương pháp chuyên gia

Nghiên cứu sinh đã tiến hành tham vấn ý kiến của các chuyên gia, đặc biệt là các chuyên gia nghiên cứu về sinh kế tộc người và nghiên cứu về người Hoa tại Việt Nam Qua đó, nghiên cứu sinh đã nhận được những lời khuyên, tư vấn học thuật bổ ích để có thêm cái nhìn tổng thể, toàn diện hơn về đối tượng nghiên cứu Nghiên cứu sinh cũng đã kế thừa các nguồn tài liệu phong phú, đa dạng từ những tác giả đã từng thực hiện nghiên cứu về người Hoa trên địa bàn huyện Lục Ngạn, điều này rất cần thiết để hiểu rõ hơn về hoạt động kinh tế của người Hoa trong những bối cảnh và thời gian cụ thể

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Việc nghiên cứu về người Hoa tại Việt Nam cho đến nay chủ yếu tập trung vào các nhóm người Hoa sinh sống tại miền Nam Việt Nam và các hoạt động kinh tế của người Hoa trước chiến tranh biên giới (năm 1979) Người Hoa cũng thường được nghiên cứu nhiều trong những hoạt động kinh tế thương mại, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ mà ít được đề cập đến ở lĩnh vực kinh tế nông nghiệp Do vậy, kết quả nghiên cứu và những phát hiện mới trong luận án này góp phần bổ sung thêm dữ liệu khoa học về nhóm người Hoa sinh sống tại miền Bắc, với dân số sinh sống tập trung và tham gia chủ yếu vào các hoạt động nông nghiệp tại địa phương Kết quả nghiên cứu của luận án cũng cung cấp đến các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách những giải pháp cụ thể nhằm góp phần phát triển bền vững một tộc người có nhiều nét văn hóa đặc thù hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận án có những đóng góp nhất định trong lĩnh vực khoa học xã hội nói chung và ngành Dân tộc học/Nhân học nói riêng, bổ sung thêm nguồn tài liệu tham khảo của khoa học xã hội Hướng tiếp cận chính từ Nhân học mà đặc biệt là Nhân học kinh tế, sử dụng các phương pháp nghiên cứu của Dân

tộc học/Nhân học, Xã hội học, luận án lý giải rõ quy trình sản xuất, các hoạt động thương mại trong và ngoài nước, nguồn lợi nhuận thu được của người Hoa

từ hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp hiện nay Ngoài ra, luận án còn phản ánh được tác động tích cực và hạn chế của hoạt động giao thương buôn bán giữa người Hoa tại huyện Lục Ngạn và người Trung Quốc bên kia biên giới

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Về mặt xã hội, luận án góp phần giúp người đọc có cái nhìn đầy đủ hơn

về các hoạt động kinh tế của người Hoa sinh sống tại miền Bắc sau chiến tranh biên giới năm 1979 Về mặt kinh tế, dưới góc độ Nhân học kinh tế, luận

án phản ánh được thu nhập, mức sống và đời sống của người Hoa, kiến nghị chính sách để phát triển kinh tế cho cộng đồng người Hoa tại huyện Lục Ngạn Kết quả nghiên cứu của luận án là nguồn tư liệu giá trị trong việc quy hoạch phát triển các ngành nông nghiệp và phi nông nghiệp tại địa phương Ngoài ra, luận án cũng góp phần nhận diện đầy đủ về cộng đồng người Hoa sinh sống

tập trung đông đảo nhất ở khu vực phía Bắc Việt Nam

7 Cơ cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung của luận án gồm có 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý thuyết và địa bàn nghiên cứu

Chương 2: Kinh tế nông nghiệp hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn

Chương 3: Kinh tế phi nông nghiệp hiện nay của người Hoa ở huyện Lục Ngạn

Chương 4: Một số yếu tố tác động và những vấn đề đặt ra từ hoạt động kinh tế của người Hoa ở huyện Lục Ngạn

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT

VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế tộc người, hoạt động kinh tế của người Hoa trên thế giới của các học giả nước ngoài

- Nghiên cứu về hoạt động kinh tế các tộc người

Hoạt động mưu sinh/phương thức sinh kế/hoạt động kiếm sống được

mô tả là hoạt động lao động nhằm đem lại thức ăn/lợi tức/thu nhập để phục vụ nhu cầu sinh tồn của các tộc người Trước đây, việc nghiên cứu hoạt động kinh

tế của các tộc người hầu hết được phác họa lại nhằm làm sáng tỏ văn hóa, giúp người đọc có thêm nhận thức về tộc người đó Do vậy, mô tả là phương pháp chủ yếu mà các nhà dân tộc học/nhân học thời kỳ trước sử dụng trong nghiên cứu của họ

Khái niệm “phương cách sinh tồn” và “phương thức mưu sinh” đã được

tác giả Emily A Schultz và H Lavenda đưa ra trong công trình Nhân học một

quan điểm về tình trạng nhân sinh [95] Các tác giả cho rằng, con người tự tạo

ra những phương thức sử dụng các mối quan hệ giữa họ với nhau và với môi trường tự nhiên để kiếm sống Sinh tồn thường được dùng để chỉ việc thỏa mãn những nhu cầu vật chất thiết yếu nhất để tồn tại của con người, chủ yếu

là nhu cầu về thức ăn, quần áo và chỗ ở Các tác giả đã đề xuất một sơ đồ các thành tố hợp thành “phương cách sinh tồn” Theo đó, mỗi “Phương cách sinh tồn” gồm hai thành tố thuộc hai cấp độ khác nhau: cấp độ một là thu lượm lương thực; cấp độ hai là sản xuất lương thực Tiếp đến, ở cấp độ hai, sản xuất lương thực lại gồm hai thành tố hợp thành là chăn nuôi và trồng trọt Sau đó,

bộ phận trồng trọt lại chia tách và phát triển thành cấp độ ba, gồm ba thành tố cấu thành là nông nghiệp quảng canh, nông nghiệp thâm canh và nông nghiệp

cơ giới hóa mang tính chất công nghiệp [65:10] Trong giai đoạn này, các nghiên cứu dân tộc học/nhân học thiên về mô tả sinh kế đơn thuần với công

cụ, hành vi và lợi tức đem lại đối với các tộc người

Trong bối cảnh kinh tế của các nước đang phát triển tại khu vực Châu Á nói chung, Đông Nam Á nói riêng ngày càng được thế giới quan tâm, các kết quả nghiên cứu dân tộc học và nhân học hướng đến mục tiêu sinh kế bền vững trong các nghiên cứu về phát triển nông thôn hay giảm nghèo Các mục tiêu này được khái quát theo ba hướng tiếp cận chính: đồng đại, lịch đại và tương lai [94] Trong đó, khung sinh kế bền vững được coi là một cách tiếp cận toàn diện về các vấn đề phát triển thông qua việc thảo luận về sinh kế của con người và đói nghèo trong các bối cảnh khác nhau Về mặt khái niệm, các tiếp cận này có nguồn gốc từ các nghiên cứu phát triển liên quan đến đói nghèo và giảm nghèo, nổi bật nhất là các phân tích của Amartya Sen, Robert Chambers và một số học giả khác Nhấn mạnh đến tính hiệu quả của các hoạt động phát triển, các tiếp cận sinh kế bền vững (sustainable livelihood approaches) là kết quả của cuộc tranh luận giữa các nhà nghiên cứu và thực hành phát triển về phát triển nông thôn Trong đó, khung phân tích sinh kế bền vững

do ộ Phát triển Quốc tế Anh (Department for International Development – DFID) (Carney (ed.), 1998) được các học giả và các cơ quan phát triển ứng dụng rộng rãi (Bebbington, 1999; Neefjes, 2000; Ellis, 2000)

Càng về sau, hàng loạt các dự án phát triển đánh giá mức sống của con người được tiến hành nên vấn đề sinh kế giống như mảnh đất được đào xới kỹ lưỡng Các công trình nghiên cứu về cách kiếm sống của các dân tộc trên thế giới đã đưa ra những chiến lược sinh kế bền vững và coi như là bộ chỉ tiêu của sự phát triển Những năm đầu của thế kỷ XXI, khái niệm “sinh kế” xuất hiện nhiều hơn trong các nghiên cứu của F.Ellis, Barrett và Reardon, Morrison…Có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau, song, có sự nhất trí rằng khái niệm “sinh kế” bao hàm nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động

sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình Về căn bản, các hoạt động sinh kế là

do mỗi cá nhân hay nông hộ tự quyết định dựa vào năng lực và khả năng của

họ, chịu sự quyết định của các thể chế, chính sách và những quan hệ xã hội

mà cá nhân hộ hoặc hộ gia đình đã thiết lập trong cộng đồng” [58]

Nghiên cứu hoạt động kinh tế tộc người dựa vào đánh giá các “nguồn vốn” (vốn con người, vốn tự nhiên, vốn xã hội, vốn vật chất, vốn tài chính) theo khung phân tích của DFID hiện nay đáp ứng được yêu cầu làm sáng rõ thuận lợi và khó khăn để định hướng chính sách của Chính phủ Khung phân tích sinh kế bền vững này đặc biệt phù hợp với những tộc người sinh sống ở vùng dân tộc thiểu số, vùng khó khăn/đặc biệt khó khăn và những tộc người nghèo đói Khung phân tích do DFID đưa ra cũng phù hợp với tộc người hoạt động kinh tế nông nghiệp, sinh sống tại các vùng sinh thái đặc thù

- Nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa hải ngoại

Hoạt động kinh doanh của người Hoa hải ngoại nhận được sự quan tâm đặc biệt của nhiều nhà nghiên cứu, chính khách, doanh nhân thành đạt trên thế giới Các thuật ngữ “China town”, “khu người Hoa”, “khu Hoa kiều”, “tỷ phú người Hoa”, “nhà tài phiệt người Hoa”…thường được lưu tâm trên các trang thông tin và tạo nên quan điểm “người Hoa ở đâu là hoạt động kinh tế sôi động ở đó” Hiện nay, người Hoa có mặt tại nhiều quốc gia trên thế giới, đạt được nhiều kỳ tích trong phát triển kinh tế

Cuốn sách Inside Chinese Business (Hiểu rõ triết lý kinh doanh của người Trung Quốc: cẩm nang dành cho các lãnh đạo trên toàn thế giới) của tác giả Minh – Jer Chen (2003) [99] đã diễn giải triết lý, quan niệm và thực tiễn kinh doanh của người Hoa một cách đầy đủ, rõ ràng Minh – Jer Chen lý giải rằng,

“Người Hoa có mặt gần như mọi nơi trên thế giới không chỉ vì họ đông Cái chính là vì dù là công dân những quốc gia khác nhau, cộng đồng Hoa kiều vẫn cứ là một khối liên kết vững chắc Hiện nay, phần lớn người Hoa ở hải ngoại có nguồn gốc từ ba tỉnh gần bờ biển phía Nam Trung Quốc: Quảng

Đông, Phúc Kiến, Hải Nam (bờ biển là con đường di dân chính của họ) Lịch

sử di dân của người Hoa đồng thời là một lịch sử thành công lớn về kinh tế

Dù chỉ là một cộng đồng thiểu số ở những nước họ định cư, họ kiểm soát một

tỷ lệ có ảnh hưởng đến nền kinh tế của quốc gia đó Hoa kiều chiếm 4% dân

số Indonesia nhưng kiểm soát 70% nền kinh tế Tại Philippines, tương ứng là 3% và 70% Ở Thái Lan là 3% và 60% Năm 1999, người Hoa ở Hồng Kông, Đài Loan và Singapore sở hữu 250 tỉ USD dự trữ ngoại tệ, bằng với nguồn dự trữ ngoại tệ của Nhật và Đức cộng lại, trong khi dự trữ ngoại tệ của Trung Quốc vào năm này là 154,6 tỉ USD Năm 1998, Diễn đàn kinh tế thế giới xếp Hồng Kông, Đài Loan và Singapore đứng hạng 1,2 và 4 về cạnh tranh toàn cầu Và tổng cộng tài sản Hoa kiều trên thế giới bao gồm cả người Hoa ở Vancouver, Sydney, Toronto, New York và San Francisco ước tính 2 – 3 ngàn tỉ USD Xem xét như vậy, cộng đồng Hoa kiều đại diện cho nền kinh tế lớn thứ ba trên thế giới, chỉ sau Hoa Kỳ và Nhật” Tác giả đã lý giải cặn kẽ nguyên căn dẫn đến thành công của người Hoa trên thương trường Có thể kể đến các triết lý căn bản trong kinh doanh của Hoa kiều với các chương sách chính: Chương 1: Người Trung Quốc là ai?; Chương 2: Kinh tế gia đình – gia đình làm kinh tế; 3) Mạng và “Guan xi” Hiện nay, cuốn sách này được coi là cẩm nang cho những ai muốn thâm nhập vào thị trường Trung Quốc

Người Hoa hải ngoại sinh sống tại nước ngoài còn được chứng minh rằng họ dễ dàng vượt qua được khó khăn kinh tế của nước sở tại để đạt được những thành tích về kinh tế rất đáng khâm phục Tác giả Quỳnh Hoa (2013)

đã đăng một nghiên cứu trên tạp chí danh tiếng The New York Times về “Kinh

nghiệm làm giàu của người Hoa trong khủng hoảng” [105] Tác giả phân tích thành công của người Hoa tại hai thành phố Barcelona và Madrid giữa lúc Tây Ban Nha rơi vào khủng hoảng kinh tế trầm trọng do vỡ bong bóng bất động sản “Giữa lúc người Tây an Nha đang gặp rắc rối trong việc giữ công việc và nhà cửa của chính mình, thì dân nhập cư Trung Quốc tại hai thành phố

Barcelona và Madrid lại lợi dụng sự đổ vỡ của bong bóng bất động sản để xây dựng các doanh nghiệp và mua bán nhà đất Theo thống kê của Liên đoàn Lao động Tự do Quốc gia Tây Ban Nha, trong số 8.613 người nước ngoài xin giấy phép mở doanh nghiệp hồi 10 tháng qua, có tới 2.569 người Trung Quốc, chiếm khoảng 30%”

Theo lý giải của Quỳnh Hoa “Thành công đó là nhờ vào sức lao động không mệt mỏi, cùng đức tin vào những điều răn của Nho giáo về lòng trung thành với gia đình…” và rằng “Các gia đình Trung Quốc không bị lệ thuộc quá nhiều vào chính phủ, bởi bản thân mỗi gia đình đã là một nhà nước phúc lợi, một ngân hàng và một xã hội thu nhỏ”

Hoa kiều đã bắt kịp các xu hướng phát triển tiên tiến nhất để hòa nhập và thành công tại nhiều nơi trên thế giới Điều đó có được là nhờ vào sự chăm chỉ, nỗ lực, trọng chữ “Tín” của từng cá nhân và hiệu quả của siêu mạng lưới kinh doanh của người Hoa trên toàn cầu

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa tại Việt Nam

- Nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam của các tác giả nước ngoài

Trong số những tài liệu đầu tiên và quan trọng nhất của người nước ngoài nghiên cứu về người Hoa tại Việt Nam phải kể đến công trình nghiên

cứu của Bộ phận quân lực Hoa Kỳ xuất bản năm 1966 có tựa đề Minority

groups in the Repblic of Vietnam (Các nhóm dân tộc thiểu số ở Việt Nam

Cộng Hòa), trích dịch chương 22 Người Hoa [91] Đây là một trong những tư

liệu quý, hiện đang được lưu giữ tại thư viện của Viện Dân tộc học Cuốn sách đã khảo sát, thống kê dân số người Hoa di cư vào Việt Nam gắn với nhiều giai đoạn biến động lịch sử Tập thể các tác giả cũng đã phân tích những chính sách của chính quyền Việt Nam đối với người Hoa theo từng giai đoạn một cách khách quan và mang tính học thuật cao Kết quả nghiên

cứu đã chỉ ra nhiều đặc điểm cơ bản của người Hoa tại Việt Nam về tập quán sinh sống, đời sống văn hóa, xã hội và đặc biệt là hoạt động kinh doanh, buôn bán dưới nhiều chế độ khác nhau từ trong Nam cho đến ngoài Bắc Xét về đặc trưng tâm lý, người Hoa được nhận định “Người Hoa rất năng nổ trong kinh doanh, họ có mặt trong tất cả các ngành nông nghiệp và công nghiệp Thật vậy, cho đến năm 1946, họ nắm trong tay 90% việc buôn bán lẻ và đóng vai trò quan trọng trong các ngành xay sát gạo, buôn bán gỗ và vận tải Song nhìn chung, người Hoa thích hòa bình và không thích chính trị…” Nghiên cứu này cung cấp những thông tin quan trọng, cho chúng ta biết được hoạt động sinh

kế của người hoa tại phía Bắc, trong đó có vùng Đông ắc Việt Nam trước năm 1979

Trong thời kỳ Việt Nam Cộng Hòa, nhiều tác giả nước ngoài cũng nhận thấy vai trò quan trọng của người Hoa tại đây Các tác giả đã nghiên cứu và

tìm hiểu những Chính sách đối với dân Trung Hoa di cư của các triều đại

Việt Nam (Fujiwara Ruchiro), Người Hoa ở miền Nam Việt Nam (Tsai Mau

Kuay, xuất bản tại Pháp), đưa ra Mấy điều nhận xét về Minh Hương xã và các

cổ tích tại Hội An (Chen Ching Ho) [50] để giúp công chúng có cái nhìn rõ

ràng hơn nữa về khu vực dân tộc kinh doanh thịnh vượng vào diện bậc nhất khi Việt Nam đang là thuộc địa Với cái nhìn khách quan, các tác giả nước ngoài không bị quy định bởi cái nhìn của kẻ mất nước hay kẻ đi xâm lược, họ nghiên cứu quá trình di cư cụ thể của người Hoa từ thời Lý-Trần, đến thời Hậu-Lê, dưới thời chúa Trịnh, chúa Nguyễn, thời kỳ Pháp thuộc Những tác giả này cũng đã tìm hiểu các tên gọi khác nhau của người Hoa tại nước bản địa Tiếc thay, những ấn phẩm này còn lại rất ít và khó tiếp cận Chúng tôi chỉ

có thể đọc được qua những trích dẫn của các nhà nghiên cứu sau này

Vào năm 1971, Trung tâm nghiên cứu Đông Á và đại học Harvard (East

Asian Research center & Harvard University) đã tiến hành nghiên cứu Some

aspects of the Chinese community in Vietnam 1650 – 1850 [103] (Vài khía

cạnh của cộng đồng người Hoa ở Việt Nam) Công trình nghiên cứu này đã nêu ra những vấn đề người Hoa ở Việt Nam trong thời kỳ từ năm 1650 đến năm 1788; vấn đề Minh Hương xã ở Hội An và Huế; vấn đề Hoa kiều ở Đồng bằng sông Cửu Long; vấn đề định cư của người Hoa ở Hà Tiên; Thời kỳ từ những năm 1788 – 1850 So với những nghiên cứu trước đó, kết quả của nghiên cứu này không chỉ tập trung ở một số trung tâm buôn bán lớn có người Hoa sinh sống mà còn tìm hiểu quá trình di cư của người Hoa từ Sài Gòn đến các tỉnh lân cận Các tác giả đã chỉ ra nhiều yếu tố tác động từ phía chính quyền phong kiến lúc bấy giờ, mức độ ảnh hưởng của chế độ thực dân đã dẫn đến cuộc di cư của người Hoa xuống phía Nam nhằm khai hoang, mở mang

bờ cõi

Năm 1997, tác giả Leo Suryadinata đã công bố nghiên cứu Ethnic

Chinese as Southeast Asians (Người Hoa ở Đông Nam Á) Cuốn sách bàn về

đặc điểm, vai trò của người Hoa ở các nước Đông Nam Á Trong đó, tại Chương 7, Leo Suryadinata đã đưa ra những phân tích, nhận định về đặc trưng của người Hoa ở Việt Nam, quan hệ giữa người Hoa và các dân tộc khác tại Việt Nam [98]

Năm 1993, sau nhiều năm nghiên cứu về cộng đồng người Hoa, tác giả

Alain G.Marsot đã cho xuất bản cuốn The Chinese Community in Vietnam

Under The French (Cộng đồng người Hoa tại Việt Nam dưới thời Pháp thuộc) tại San Francisco [89] Với những quan sát sắc sảo của một nhà nghiên

cứu, Alain G.Marsot đã phân tích căn nguyên lịch sử di cư, sự tồn tại, quá trình phát triển, các chặng đường biến động của người Hoa tại Việt Nam trong giai đoạn thuộc Pháp Tác giả đã lý giải căn nguyên với số liệu rất cụ thể về việc người Hoa di cư đến các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam Mặc

dù chiến tranh đã qua đi nhưng hệ thống kinh doanh của người Hoa tại Việt Nam, đặc biệt là Thành phố Hồ Chí Minh vẫn được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm, tìm hiểu Đây là một trong những tài liệu quan trọng giúp cho

tác giả luận án có thể hiểu rõ hơn về văn hóa kinh doanh của người Hoa-một dân tộc thiểu số đặc thù

Bàn về vấn đề mạng lưới kinh doanh của người Hoa, Thomas Menkhoff

và Gerke Solvay (2004) đã tập hợp các bài nghiên cứu trong công trình

Chinese Entrepreneurship and Asian Business Networks (Doanh nhân người

Hoa và mạng lưới kinh doanh Châu Á) [102] Trong nội dung nghiên cứu

“Vai trò của khối doanh nghiệp tư nhân đối với biến đổi xã hội và chính trị ở Trung Quốc và Việt Nam” đã bàn về tình hình phát triển kinh tế - chính trị -

xã hội gắn với lịch sử giao bang hai nước Trung Quốc và Việt Nam dưới góc nhìn của doanh nhân Các tác giả trên cũng đã tìm hiểu, phân tích rất rõ hệ thống mạng lưới kinh doanh tư nhân dựa vào đặc điểm văn hóa của người Hoa

ở Thành phố Hồ Chí Minh trong một nghiên cứu Kinh doanh và mối quan hệ

kinh tế - xã hội của cộng đồng người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh

Luận án Tiến sĩ Lịch sử của Đằng Thành Đạt (2007) về đề tài Nghiên

cứu so sánh chính sách dân tộc của Trung Quốc và Việt Nam thời hiện đại, đã

phân tích làm rõ, hệ thống hóa đặc điểm dân tộc, cơ sở lý luận và thực tiễn thực hiện chính sách dân tộc ở Việt Nam và Trung Quốc Tại chương 3 nêu ra chính sách phát triển kinh tế - xã hội vùng nói chung, vùng dân tộc thiểu số nói riêng là cơ sở giúp cho các nhà hoạch định chính sách ở Việt Nam thấy được nét tương đồng, khác biệt về tộc người, chính sách phát triển liên quan đến tộc người giữa hai nước [22]

Như vậy, có thể thấy các nghiên cứu của nước ngoài về hoạt động kinh

tế của người Hoa tại Việt Nam khá đa dạng về cách tiếp cận, phong phú về loại hình nghiên cứu (Báo cáo khoa học, nhật ký thực địa, bài tạp chí, sách, luận án Tiến sĩ) Điều đó cho thấy, việc nghiên cứu người Hoa sinh sống tại khu vực Đông Nam Á nói chung, ở Việt Nam nói riêng vẫn đang có sức thu hút đối với các nhà nghiên cứu Nhân học, Dân tộc học, Lịch sử, Kinh tế học… học trên thế giới Tuy nhiên, các nghiên cứu về người Hoa ở phía Bắc

Việt Nam sau năm 1979 hay người Hoa làm kinh tế nông nghiệp ở Việt Nam cho đến nay vẫn để lại một khoảng trống và cần có sự quan tâm hơn nữa của giới nghiên cứu

- Nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam của các tác giả trong nước

Ngay từ những năm đầu của thế kỷ XX, nhiều nhà nghiên cứu trong nước đã có những quan sát, ghi chép về hoạt động kinh tế của người Hoa ở

Việt Nam Trong đó, nổi bật nhất là công trình Thế lực khách trú và vấn đề di

dân vào Nam Kỳ của Đào Trinh Nhất trong Bút ký Trung Hoa [60] Tác giả đã

lý giải nguồn gốc tên gọi của những người Hoa sinh sống trên đất Việt Nam, quá trình di cư và các chính sách của chính quyền lúc bấy giờ đối với “thế lực khách trú” này Đây được coi là cuốn sách khảo cứu tương đối đầy đủ, toàn diện về cộng đồng người Hoa sinh sống tại miền Nam Việt Nam lúc bấy giờ Đào Trinh Nhất đã sử dụng rất hiệu quả phương pháp nghiên cứu dân tộc học

và thành công trong việc phác họa lại chân dung “các chú”/ “ba Tàu” dưới thời Pháp thuộc Tác giả đã miêu tả nghề nghiệp người Hoa tham gia, cách thức họ bảo ban nhau làm ăn, cách họ dìm giá và thao túng thị trường Việt Nam, cách họ liên kết, cách truyền nghề, cách ứng phó với chính quyền, cho đến các mánh khóe, thu lợi của người Hoa tại Nam Kỳ Trong nghiên cứu này, Đào Trinh Nhất đã có những con số thống kê chi tiết, đầy đủ về mức độ phát

triển kinh tế của người Hoa tại Việt Nam Cho đến hiện nay, cuốn sách Thế

lực khách trú và vấn đề di dân vào Nam Kỳ của Đào Trinh Nhất vẫn được coi

là khảo cứu rất có giá trị

Trong những thập niên 90, nhiều nhà nghiên cứu chuyên sâu về vấn đề người Hoa tại Việt Nam đã công bố những công trình nghiên cứu về mạng lưới kinh doanh, cách thức làm ăn và tầm ảnh hưởng về kinh tế của người Hoa đến nền kinh tế miền Nam Việt Nam Tác giả Mạc Đường đã phân tích, đánh giá tiềm lực kinh tế của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh tại khu

vực Chợ Lớn từ sau năm 1975 đến nay để làm rõ khả năng phát triển vượt trội nhờ liên kết trong làm ăn, cách thức tổ chức phường, hội và các quy tắc trong kinh doanh giúp bảo tồn một xã hội người Hoa khép kín, giúp đỡ cùng nhau

phát triển: Xã hội người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975 – tiềm

năng và sự phát triển (2014), Người Hoa ở Đồng bằng sông Cửu Long (1991), Vấn đề di cư và dân tộc ở đồng bằng sông Cửu Long thế kỷ XVII-XIX (1983), Vấn đề di cư và dân tộc ở đồng bằng sông Cửu Long vào những năm đầu thế

kỷ XX (1983) [28; 55; 56]

Nhà nghiên cứu Châu Thị Hải có nhiều công trình nghiên cứu về người Hoa ở Việt Nam, vấn đề làm ăn kinh tế của người Hoa trên nhiều góc độ, khía

cạnh, tương quan so sánh: Người Hoa ở Việt Nam trong âm mưu bành trướng

của các hoàng đế Trung Hoa (từ thế kỷ XI-XIX) (1984), Người Hoa trong hoạt động thương mại (1990), Các nhóm cộng đồng người Hoa ở Việt Nam

(1992), Vị trí kinh tế người Hoa ở các nước ASEAN (1998), Người Hoa với

liên kết khu vực trong bối cảnh toàn cầu hóa (2001), Người Hoa Việt Nam và Đông Nam Á – hình ảnh hôm qua và vị thế hôm nay (2006) [19; 32; 31; 30;

36] Trong đó, nghiên cứu khá gần với nội dung của luận án là Văn hóa Hoa

thương và những đặc trưng của nó [37] đăng trên Tạp chí Dân tộc học, số 3

năm 2006 Tác giả Châu Thị Hải đã chỉ rõ lịch sử hình thành văn hóa kinh doanh của người Hoa trên đất Trung Quốc, những yếu tố ảnh hưởng và sự biến đổi sau khi người Hoa định cư tại Việt Nam “Có rất nhiều yếu tố để nhận diện được sự khác biệt giữa văn hóa Hoa thương ở trong lãnh thổ Trung Hoa và văn hóa Hoa thương ở ngoài lãnh thổ Trung Hoa và giữa Hoa thương với các tầng lớp thương gia thuộc các dân tộc khác… Đó là sự khác biệt về kết cấu gia đình; tự do hoạt động buôn bán không bị tầng lớp quan lại kiểm soát và ràng buộc trong hệ thống triết lý Khổng giáo; chấp nhận mạo hiểm trong một môi trường kinh doanh mới”

Tác giả Trần Khánh có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến hoạt

động kinh tế của người Hoa rất có giá trị: Những khuynh hướng cơ bản phát

triển kinh tế xã hội, và chính trị tộc người cộng đồng người Hoa ở Việt Nam (từ nửa sau thế kỷ XIX đến 1945 ở miền Bắc và đến 1975 ở miền Nam) (1987); Vai trò người Hoa trong nền kinh tế các nước Đông Nam Á (1992); Bàn về thuật ngữ và khái niệm người Hoa Đông Nam Á (1997), Đặc trưng văn hóa kinh doanh của người Hoa (2004) Sau này tác giả đã hoàn thiện và cho ra đời cuốn

sách Người Hoa trong xã hội Việt Nam (Thời Pháp thuộc và dưới chế độ Sài

Gòn) (2002) [48; 50; 49; 51 ] Đây là công trình tương đối đầy đủ nghiên cứu về

vấn đề kinh tế, chính trị của dân tộc Hoa Mạng lưới liên kết làm ăn và nhiều đặc tính về cách thức tổ chức làm ăn của người Hoa đã được Trần Khánh phân tích,

mô tả rất cụ thể như hình thức kinh tế gia đình, truyền nghề và dạy nghề, quy ước ngầm về giá cả của nhóm cùng buôn bán chung một mặt hàng, giúp đỡ người mới vào nghề, hội nghề và ảnh hưởng của hội nghề đến cá nhân/ hộ kinh doanh, quan niệm về chữ “Tín” trong làm ăn và việc giữ gìn chữ “Tín” trong đời sống cộng đồng v.v… Các nghiên cứu của Trần Khánh hiện nay được cho là có đóng góp lớn đối với các nhà nghiên cứu về người Hoa ở Việt Nam

Tác giả Bùi Minh Hào (2013) với bài viết Truyền Thống hướng thị - Một

cách lý giải về quyền lực kinh tế của người Hoa ở Đông Nam Á [36], đã tìm

ra căn nguyên của việc người Hoa có tiềm lực kinh tế tương đối mạnh hơn các dân tộc khác ở Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam Theo Bùi Minh Hào,

truyền thống hướng thị thứ nhất: Thị với nghĩa là chợ Người Hoa vươn tới sự trao đổi, buôn bán hàng hoá; Truyền thống hướng thị thứ hai: Thị với nghĩa là

thị thành, đô thị, là các trung tâm buôn bán lớn; Truyền thống hướng thị thứ

ba: Thị với nghĩa là thị trường trong nền kinh tế hàng hoá phát triển cao của

thời hiện đại

Tác giả Huỳnh Trung Nghĩa (2013) đã bàn về Thuật làm ăn của người

Hoa chợ Lớn [58] Tác giả đi sâu tìm hiểu đời sống kinh doanh khu vực chợ

Lớn Sài Gòn, miêu tả cụ thể một số tập quán bao gồm cách thức truyền nghề, cam kết trong làm ăn, niềm tin kinh doanh, cách giải quyết xung đột, phân chia lợi ích, khép kín, ít tiết lộ tình hình kinh doanh với khu vực bên ngoài, với người Việt Tác giả đã miêu tả khá kỹ một số đặc điểm tính cách của người Hoa trong làm ăn như giữ chữ Tín, trọng người tài, ít khoa trương, để lộ tài sản, cố gắng giữ hòa khí trong giao thương với người Việt, đặc biệt là không chia sẻ bí quyết kinh doanh, chỉ truyền một số nghề cho con trai trong gia đình

Gần đây tác giả Lư Nguyễn Xuân Vũ đã bảo vệ thành công luận án tiến

sĩ Nhân học: Mạng lưới kinh doanh phế liệu của người Hoa tại Thành phố Hồ

Chí Minh sau năm 1975 [87] Đây là một trong những nghiên cứu đầu tiên và

đầy đủ về một hoạt động kinh tế cụ thể là mạng lưới kinh doanh phế liệu của người Hoa ở thành phố Hồ Chí Minh sau năm 1975 Những nghiên cứu trước

đó có đề cập đến hoạt động kinh doanh của người Hoa nhưng không tiến hành những hoạt động khảo cứu chuyên biệt về một hoạt động sinh kế cụ thể giống như Lư Nguyễn Xuân Vũ đã thực hiện Luận án này được đánh giá cao, đã

mở ra một hướng nghiên cứu mới cho việc nghiên cứu về hoạt động kinh tế người Hoa ở Việt Nam dưới góc độ chuyên ngành Nhân học

Có thể thấy rằng, hoạt động kinh tế của người Hoa tại Việt Nam đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm trên nhiều góc độ Về không gian: các nghiên cứu chủ yếu tập trung tại khu vực từ miền Trung (đặc biệt là Hội An) trở vào đến Nam Bộ (trong đó tập trung nhiều nhất tại Thành phố Hồ Chí Minh) Tuy nhiên, hoạt động kinh tế này đa phần diễn ra ở thành thị Về thời gian: hoạt động kinh tế của người Hoa diễn ra trong đầu thế kỷ XX được quan tâm nhiều hơn so với hiện tại Những khía cạnh khác nhau trong nghiên cứu hoạt động kinh tế của người Hoa bao gồm: các ngành nghề có sự tham gia của người Hoa, quan hệ trong kinh doanh, mạng lưới liên kết trong chuỗi giá trị sản phẩm, chữ tín trong làm ăn…

Như vậy, các nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam đã diễn ra trong nhiều năm qua từ nghiên cứu một khu vực (người Hoa Thành phố Hồ Chí Minh, người Hoa Đồng Nai, người Hoa Hà Tiên…), đến nghiên cứu một ngành nghề cụ thể (nghề làm đá của người Hoa Đồng Nai, nghề buôn bán phế liệu của người Hoa quận 5 Thành phố Hồ Chí Minh) Các tác giả

đã phân tích, tìm hiểu nguyên nhân phát triển kinh tế của người Hoa so với các dân tộc thiểu số khác Tuy nhiên, nghiên cứu về người Hoa ở phía Bắc, trong đó

có người Hoa ở tỉnh Bắc Giang từ sau năm 1975 đếm nay chưa được quan tâm thỏa đáng

1.1.3 Tình hình nghiên cứu người Hoa tại tỉnh Bắc Giang

Việc nghiên cứu người Hoa tại phía Bắc trong những năm qua gặp rất nhiều khó khăn Hiện nay, tộc người này không sinh sống tập trung thành khu vực có dân số lớn như ở các tỉnh phía Nam mà cư trú xen kẽ với nhiều tộc người khác Sau sự kiện chiến tranh biên giới Việt – Trung (1979), nhiều người Hoa đã chuyển đổi tộc danh sang thành phần dân tộc khác trong khi có những người vốn dĩ thuộc thành phần dân tộc khác Hoa nhưng lại khai là người Hoa vì các lý do khác nhau Các tổ chức nghiệp đoàn, bang/ hội hay chùa của riêng người Hoa đã không còn hoạt động từ sau năm 1979 Và đặc biệt, hoạt động kinh tế của nhiều người Hoa phía Bắc chủ yếu tập trung vào khu vực nông nghiệp, buôn bán nhỏ lẻ, không tập trung

Tuy nhiên, trong một vài năm trở lại đây, việc nghiên cứu về nhóm người Hoa phía Bắc được đề cập trở lại trong một số cuốn sách, tạp chí, luận

án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ và khóa luận tốt nghiệp của sinh viên các trường đại học thuộc lĩnh vực Khoa học xã hội và Nhân văn Các thông tin về người Hoa sinh sống tại miền Bắc Việt Nam hiện giờ còn khá rải rác, chỉ tập trung vào những nhóm nhỏ và xem xét tại những góc độ nhất định

Phố cổ Hà Nội là nơi hiện nay người Hoa sinh sống và buôn bán khá tập trung Tại đây còn lưu giữ một số lối kiến trúc nhà cửa, ngành nghề buôn bán,

tín ngưỡng, hội quán của người Hoa Nhiều nhà nghiên cứu đã dành thời gian

để quan tâm đến nhóm người Hoa tại đây thông qua các nghiên cứu: Người

Hoa với việc hình thành các phố nghề ở Hà Nội; Người Hoa ở khu phố cổ Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX qua tư liệu địa chính (trường hợp 4 phố: Hàng Bạc,

Mã Mây, Tạ Hiện, Lương Ngọc Quyến) của Đào Thanh Thủy [76]; Người Hoa với sự hình thành các phố nghề ở Hà Nội của Nguyễn Vinh Phúc [61]; Hội quán Phúc Kiến, Phố Lãn Ông, Hà Nội, một công trình kiến trúc rất quen

mà rất lạ của Nguyễn Thị Hòa [41] Nguyễn Văn ằng trong luận văn tốt

nghiệp chuyên ngành lịch sử Việt Nam đã tìm hiểu về Đời sống văn hóa vật

chất của người Hoa ở Hà Nội từ đầu thế kỷ XX đến nay Những nghiên cứu

này chủ yếu tập trung trình bày về một vài giá trị văn hóa tiêu biểu của người Hoa tại Phố cổ như kiến trúc, một số ngành nghề như bốc thuốc bắc, ẩm thực,

hoặc nhân khẩu của người Hoa

Có thể nói rằng, rất khó khăn để tìm được những công trình nghiên cứu chuyên sâu có bề dày về lịch sử cũng như đầu tư về thời gian đối với người Hoa ở khu vực phía Bắc Tuy nhiên, tác giả Phạm Đăng Hiến đã có một báo

cáo khoa học với nội dung Khái lược về người Hoa ở huyện Lục Ngạn tỉnh

Bắc Giang hoàn thành tháng 12 năm 2000 [39] Vào thời điểm nghiên cứu,

tỉnh Bắc Giang là một trong số các tỉnh ở phía Bắc có số lượng người Hoa sinh sống đông nhất (khoảng 20 ngàn người, có mặt ở tất cả 10/10 huyện, thị của tỉnh) Địa bàn cư trú chủ yếu của người Hoa ở Bắc Giang là ba huyện trung du, miền núi: Lục Ngạn, Lục Nam và Sơn Động Tác giả Phạm Đăng Hiến đã tiến hành nghiên cứu điền dã dân tộc học tại huyện Lục Ngạn để làm

rõ những vấn đề về nguồn gốc, đặc điểm cư trú và cấu trúc làng xóm, các công trình sinh hoạt gia đình, một số tập quán sinh hoạt, hoạt động kinh tế Mặc dù những hoạt động kinh tế được miêu tả trong báo cáo còn ở dạng khái lược, dung lượng khoảng ½ trang A4, nhưng nghiên cứu này là nghiên cứu đầu tiên về người Hoa ở Bắc Giang, đóng góp quan trọng cho tư liệu của luận

án Sau đó, vào năm 2005, Phạm Đăng Hiến đã thực hiện đề tài nghiên cứu

cấp cơ sở về Thờ cúng gia đình của người Hoa tại huyện Lục Ngạn Trong

nghiên cứu này, tác giả đã trình bày khá cụ thể về các nghi thức thờ cúng tổ tiên, thờ cúng các vị thần của gia đình, các nghi thức cúng lễ theo chu kỳ đời người, vai trò của các thầy cúng trong nghi lễ [39]

Những năm 2015, 2016, 2017 việc nghiên cứu cộng đồng người Hoa sinh sống tại huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang được tác giả Nguyễn Văn Chính cùng nhóm nghiên cứu của ông quan tâm đến Một số sinh viên và học viên cao học tại Khoa Nhân học của Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) dưới sự hướng dẫn của Nguyễn Văn Chính đã tìm hiểu lịch sử tụ cư, đặc trưng văn hóa và hoạt động di cư xuyên biên giới của nhóm người Hoa tại huyện Lục Ngạn Kết quả nghiên cứu khoa học của nhóm nghiên cứu do Nguyễn Văn Chính chủ trì thực hiện, đã có những đóng góp nhất định cho việc làm rõ hơn về đời sống vật chất, tinh thần của người Hoa tại địa phương Đối với luận án, kết quả của những nghiên cứu này là “địa chỉ” tham khảo đáng tin cậy và có ý nghĩa

Năm 2015, tác giả Hoàng Thị Hỏi [42] đã bước đầu nghiên cứu về Lịch

sử tụ cư, đặc điểm văn hóa và biến đổi của người Hoa Hẹ ở thôn Cầu Vồng

Hoàng Thị Hỏi đã thực hiện 29 cuộc phỏng vấn sâu theo phương pháp khai thác câu chuyện cuộc đời đối với những người lớn tuổi trong dòng họ để tìm hiểu quá trình tụ cư tại cộng đồng Trong công trình này, Hoàng Thị Hỏi đã thành công khi mô tả lại khá chi tiết một số đặc điểm văn hóa truyền thống của người Hoa như: ẩm thực, nhà ở, tín ngưỡng, nghi lễ tang ma, quan hệ dòng họ, hôn nhân, gia đình Đối với luận án của nghiên cứu sinh, kết quả nghiên cứu này có đóng góp không nhỏ khi bước đầu đưa ra một số phân tích, nhận xét về hoạt động kinh tế của người Hoa tại thôn Cầu Vồng, bao gồm: kinh tế nông nghiệp, kinh tế phi nông nghiệp, những thay đổi trong đời sống của người Hoa (thu nhập hộ gia đình, cơ giới hóa trong sản xuất)

Năm 2017, Lương Thị Trang đã bảo vệ thành công luận văn Thạc sĩ

chuyên ngành Nhân học với vấn đề lao động di cư xuyên biên giới của người

Hoa ở huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang Lương Thị Trang đã thực hiện nghiên cứu tại xã Tân Hoa, huyện Lục Ngạn với 31 cuộc phỏng vấn sâu các đối tượng đã từng di cư sang Trung Quốc để làm thuê Lương Thị Trang đã miêu tả cuộc hành trình vượt biên với biết bao khó khăn của nhóm người này

từ Bắc Giang, qua các cửa khẩu Tân Thanh, Móng Cái, Hữu Nghị, Tà Lùng sang tỉnh Vân Nam, Quảng Đông để làm thuê Các loại hình công việc làm thuê bao gồm: chặt mía, làm công nhân trong các công xưởng, giúp việc, phụ hồ… Lương Thu Trang cũng tìm hiểu các công đoạn của quá trình làm thuê với những mức thu nhập cụ thể và việc chi tiêu tài chính sau khi lao động làm thuê di cư sang bên kia biên giới tìm kiếm việc làm Nghiên cứu này đã cung cấp cho tác giả luận án những tư liệu có giá trị tham khảo về hoạt động kinh tế phi nông nghiệp của nhóm người Hoa ở Lục Ngạn tại nơi “đất khách quê người”

Tác giả Ngô Thu Hường có nghiên cứu Đôi nét về văn hóa, tín ngưỡng

của người Hoa tỉnh Bắc Giang đăng trên Tạp chí Tôn giáo Chính phủ [107]

Tác giả đi sâu tìm hiểu hệ thống thần linh, quan niệm về ma quỷ, niềm tin, bùa chú của người Hoa ở Bắc Giang Theo Ngô Thu Hường, “Cũng như một

số dân tộc thiểu số anh em cư trú trên địa bàn tỉnh Bắc Giang, đồng bào dân tộc Hoa không theo tôn giáo nào cụ thể Trong đời sống tâm linh, họ chịu ảnh hưởng sâu sắc của các tôn giáo lớn có nguồn gốc từ Trung Quốc như: Phật giáo, Đạo giáo, Khổng giáo Ngoài ra, ở một số địa phương còn có sự ảnh hưởng của tín ngưỡng thờ Thành Hoàng của người Việt Do việc định cư xen

kẽ với người Việt đã tạo ra sự giao thoa về các yếu tố tín ngưỡng của cả hai dân tộc” Các tín ngưỡng đó thể hiện ở việc thờ cúng trong gia đình: cúng tổ tiên, thờ Phật, lễ tiết khác (giống như người Việt) và thờ cúng trong cộng đồng mà tiêu biểu là thờ Thành Hoàng làng Người Hoa cũng tin vào các hình thức bùa chú và các ma thuật do thầy cúng thực hiện

Công trình Địa chí Bắc Giang miêu tả về người Hoa “Ở ắc Giang, các

làng người Hoa đã và đang đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người, làm tăng khả năng sinh tồn và phát triển của cộng đồng người Hoa ở Việt Nam Sự tập trung người Hoa thành từng quần thể dân cư

đã giúp họ tái tạo lại lối sống và văn hóa Trung Hoa Mặt khác, họ ngày càng tiếp thu nhiều yếu tố sinh hoạt văn hóa cộng đồng của các dân tộc anh em sống bên cạnh Người Hoa làm nhiều nghề khác nhau: nông nghiệp, thủ công nghiệp, công nhân, viên chức, buôn bán, trong đó kinh tế nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi) vẫn là nguồn sinh sống chủ yếu của họ Trang phục phụ nữ dân tộc Hoa ở ắc Giang là chiếc áo 5 thân được may dài quá mông bằng vải

in hoa không có túi, khuy áo được tết bằng vải cùng màu với màu áo và được cài bên nách phải, từ gấu lên thân áo ở hai bên xườn xẻ tà dài 15 cm, may lượn hình vòng cung cao dần lên hai bên xườn Đàn ông người Hoa mặc quần

áo giống như các dân tộc thiểu số ở vùng biên giới Việt – Trung Ngày nay nhiều người Hoa đã chuyển sang mặc âu phục Các món ăn phổ biến của đồng bào dân tộc Hoa như: khâu nhục, vỏong mún, xá xíu, bánh bìa ” [106]

Nhìn một cách tổng quát, việc nghiên cứu hoạt động kinh tế của người Hoa ở Việt Nam nói chung và người Hoa ở tỉnh Bắc Giang, trong đó có huyện Lục Ngạn nói riêng cho đến nay còn rất ít người quan tâm Các nghiên cứu về người Hoa trước đây chủ yếu chú trọng vào khu vực phía Nam, nơi nhóm cư dân này cư trú có số lượng đông đảo và tập trung tại thành phố Hồ Chí Minh, các tỉnh Đồng Nai, Sóc Trăng, Kiên Giang Tuy nhiên, cộng đồng người Hoa

ở miền Bắc không tách rời cộng đồng người Hoa sinh sống tại Việt Nam Trong bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội theo hướng tăng cường mối quan hệ đoàn kết giữa các dân tộc, phát huy những bản sắc văn hóa tốt đẹp của mỗi dân tộc, đòi hỏi vấn đề sinh kế của người Hoa ở khu vực Đông ắc, cụ thể là huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang cần được quan tâm nghiên cứu giống như các tộc người khác ở nước ta Trong bối cảnh đó, nghiên cứu sinh mạnh dạn

tìm hiểu một khía cạnh mới trong nghiên cứu người Hoa tại Việt Nam để đóng góp vào quá trình tìm hiểu văn hóa dân tộc

mà còn tùy theo từng thời điểm lịch sử, tên gọi tự nhận, hay tên người Việt gọi họ là khác nhau Nhiều nhà nghiên cứu đã tìm hiểu, lý giải các tên gọi khác nhau của dân tộc này

Theo Fujiwara Ruchiro (1974), dưới thời Lý – Trần (1009 – 1400), người Việt thường gọi người di trú từ “Vương quốc Trung tâm” (chỉ Trung

Quốc) là người Mãn (người Phúc Kiến), người Hán hay người Tống [96]

Đến thời Hậu Lê (1428 – 1590) có nhiều người ngoại quốc, chủ yếu là người Trung Quốc đến Việt Nam buôn bán tàu thuyền Chính vì vậy lần đầu

tiên ở Việt Nam sử dụng danh từ ngoại kiều để chỉ các thương nhân Trung

Hoa đến Việt Nam buôn bán, không có ý định định cư lâu dài tại Việt Nam

Dưới thời chúa Trịnh ở Đằng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đằng Trong,

sau đó là triều đình nhà Nguyễn, thuật ngữ người Minh, người Thanh, người

Đường cũ, người Đường mới, khách ngoại quốc hay khách trú được sử dụng

khá rộng rãi, nhằm chỉ người Trung Hoa nhập cư Từ thời gian này trở đi có những làn sóng di cư ồ ạt của người Trung Hoa từ các vùng duyên hải thuộc tỉnh Phúc Kiến và Quảng Đông với đủ loại thành phần xã hội và nghề nghiệp

Họ là những binh lính, quan lại của nhà Minh, sau khi bị nhà Thanh lật đổ, đã sang Việt Nam tị nạn Họ là những thương gia sang Việt Nam làm ăn, sau những biến cố lịch sử trong nước, không muốn trở về Trung Quốc Tiếp đó là những trí thức, thợ thủ công và dân nghèo đô thị, những nông dân bị phá sản

cũng di cư ra nước ngoài tìm cơ may mới Tất cả họ quần tụ lại tại một số địa phương và tạo ra những chợ, làng, phố Trung Hoa nhỏ tại Việt Nam Những thuật ngữ mới chỉ những quần thể dân cư Trung Hoa di trú xuất hiện như Minh Hương

xã, Thanh Hà xã, Phố Khách tại Phố Hiến, Hội An, Huế và sau đó tại Biên Hòa, Gia Định và nhiều nơi khác ở Việt Nam trong những thế kỷ XVII – XVIII

Những năm đầu của triều Nguyễn, chính quyền phong kiến Việt Nam bắt đầu thể chế hóa địa vị pháp lý của người Trung Hoa định cư Người Trung

Hoa định cư tại Việt Nam được chia ra làm 2 nhóm gồm người Đường cũ và người Đường mới Tên gọi người Đường cũ là hậu duệ của những người

Trung Hoa di cư sang Việt Nam trong những thế kỷ XVII – XVIII Họ là người Minh Hương Phần lớn trong số đó là người Hoa lai

Dưới thời Minh Mạng (1820 – 1931), con cháu của người Minh Hương được chính thức công nhận là người Việt Nam và được hưởng các quyền lợi chính trị như người Việt Nam Những người này không được phép gia nhập Bang hội của Hoa kiều, không được phép trở về Trung Quốc Thuật ngữ

người Đường mới là chỉ những thần dân của nhà Thanh mới di cư sang Việt

Nam Họ là những người Trung Hoa thực thụ, còn giữ nguyên bản thể văn hóa của mình Những người này được phép lập Bang hội, được định cư lâu dài ở Việt Nam nhưng là công dân ngoại quốc, là khách trú, không có quyền lợi chính trị tại Việt Nam

Dưới thời thuộc địa Pháp, thuật ngữ Minh Hương và Hoa kiều được sử

dụng rộng rãi trong các văn bản của chính phủ và trên các sách báo Luật quốc

tịch của Pháp tại Đông Dương ban hành vào năm 1933 định nghĩa người Minh

Hương là những người có tổ tiên là người Trung Quốc, được sinh ra, lớn lên và

thường trú trên lãnh thổ Việt Nam, được hưởng quy chế bảo hộ như người Việt

Nam Hoa kiều là người ngoại quốc đến Việt Nam tìm việc phải đóng thuế cư trú,

phải gia hạn hộ chiếu, thẻ căn cước và không có quyền bỏ phiếu Đến năm 1935,

người Pháp liệt kê Hoa kiều vào hạng ngoại kiều Á Đông đồng hóa