SO SÁNH MÔ HÌNH BẢO HIẾN TẬP TRUNG VÀ PHI TẬP TRUNGI Mô hình bảo hiến Khái niệm: Bảo hiến hay còn được gọi là bảo vệ hiến pháp, kiểm hiến, giám sát tư pháp hoặc tài phán hiến pháp – cons
Trang 1SO SÁNH MÔ HÌNH BẢO HIẾN TẬP TRUNG VÀ PHI TẬP TRUNG
I) Mô hình bảo hiến
Khái niệm: Bảo hiến (hay còn được gọi là bảo vệ hiến pháp, kiểm hiến, giám sát tư pháp hoặc tài phán hiến pháp – constitutional review/judicial review), theo định nghĩa của một số từ điển pháp luật phổ biến, là thẩm quyền của các tòa án của một quốc gia được xem xét
và ánh giá tính hợp hiến của các đạo luật hoặc quyết định của các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp
Theo PGS.TS Trần Ngọc Đường, mô hình bảo hiến có thể khái quát thành 3 mô hình bảo hiến cơ bản:
1 Mô hình bảo hiến phi tập trung (mô hình bảo hiến theo kiểu Mỹ)
2 Mô hình bảo hiến tập trung (mô hình bảo vệ hiến pháp của các nước châu Âu
3 Mô hình hỗn hợp
Trong bài này tác giả chủ yếu phân tích 2 mô hình bảo hiến tập trung và phi tập trung
1) Mô hình bảo hiến tập chung.
Trong hệ thống bảo hiến tập trung hoá, khi hành xử quyền tài phán hiến pháp, nguyên tắc chung là Toà án hiến pháp có quyền tuyên bố huỷ bỏ điều khoản bất hợp hiến của một đạo luật, hoặc văn bản quy phạm pháp luật bất hợp hiến
2) Mô hình bảo hiểm phi tập chung
Hiệu lực phán quyết của Tòa án trong các vấn đề hiến pháp chỉ giới hạn ở các vụ án cụ thể và chỉ dừng ở việc tuyên bố không áp dụng một đạo luật bất hợp hiến trong trường hợp cụ thể đó Tuy nhiên, có một nguyên tắc bổ sung cho sự thiếu hụt hiện lực toàn vẹn của các phán
quyết hiến pháp là nguyên tắc xác định rằng giải thích hiến pháp của
Tòa án tối cao liên quan đến tất cả các toà án cấp dưới
II) Điểm giống nhau
Nhưng dù cho đó là sự giám sát tập trung hay phi tập trung thì vai trò quyết định ở các nước nói trên đều thuộc về cấp toà cao nhất (gọi chung là toà án tối cao) với cơ cấu tổ chức do hiến pháp quy định
III) Điểm khác nhau
Mô hình bảo hiến phi tập trung MỸ
Mô hình bảo hiến tập trung
Về mặt thể
chế ( thẩm Các tòa án bìnhthường có quyền Chỉ có Tòa án hiến pháp có quyềngiám sát bảo hiến; các tòa khác
Trang 2quyền) giám sát bảo hiến –
có thể tuyên một văn bản pháp luật vi hiến
chuyển các vấn đề bảo hiến đến Tòa án Hiến pháp
quyền
khởi kiện
Các bên có tranh chấp trong vụ án bình thường có thể nêu vấn đề bảo hiến
Các chủ thể khác nhau có thể khởi kiện bảo hiến, từ các thiết chế hành pháp, nghị sỹ, cho đến
cá nhân công dân.
Vụ việc cụ
thể hay
trừu
tượng
Cụ thể: Tòa án thực
hiện bảo hiến trong các vụ việc cụ thể
Cả trừu tượng và cụ thể: Hầu hết
các tòa án hiến pháp thực hiện bảo hiến mà không cần có vụ việc
cụ thể; một số thực hiện bảo hiến đối với cả vụ việc cụ thể
Về mặt
thời điểm
Giám sát sau: Tòa án
thực hiện bảo hiến chỉ sau khi văn bản được ban hành hoặc có hiệu lực
Cả giám sát trước và giám sát
sau: Một số tòa án hiến pháp giám
sát bảo hiến trước khi văn bản được thông qua hoặc có hiệu lực; một số thực hiện giám sát cả trước và sau
IV) Quan điểm về việc áp dụng mô hình bảo hiến ở Việt Nam.
Mô hình bảo hiến phi tập trung có ưu điểm là bảo hiến một cách cụ thể
vì nó liên quan đến từng vụ việc cụ thể Nhược điểm là giao quyền cho các tòa các cấp nên thủ tục dài dòng, phán quyết của Tòa án về tính hợp hiến chỉ có hiệu lực ràng buộc đối với các bên tham gia tố tụng và khi một đạo luật được Tòa án xác định là trái Hiến pháp thì đạo luật đó không còn giá trị áp dụng và chỉ có hiệu lực bắt buộc đối với các tòa án cấp dưới (nếu là phán quyết của Tòa án tối cao thì có giá trị bắt buộc đối với cả hệ thống tư pháp) Nghĩa là Tòa án không có thẩm quyền hủy
bỏ đạo luật bị coi là trái với Hiến pháp và về hình thức đạo luật đó vẫn còn hiệu lực mặc dù trên thực tế sẽ không được tòa án áp dụng
Hai mô hình bảo hiến trên đều có những ưu điểm và khuyết điểm riêng biệt có thể nói không có mô hình nào là hoàn hảo Theo tác giả thì tán thành với mô hình bảo hiến phi tập trung nhưng khi lựa chọn mô hình
ấy để áp dụng cho Việt Nam thì khó có thể áp dụng được Vì việc thành lập tổ chức thiết chế bảo vệ hiến pháp phải được quy định công khai tại Hiến pháp mà trong lịch sử lập pháp thì Việt Nam đã chọn mô hình bảo hiến tập trung nên việc sửa đổi mô hình cần phải thay đổi luôn cả hiến pháp Thứ hai, tổ chức bảo vệ hiến pháp phải vừa có tính tài phán, vừa mang tính chất chính trị ở tầm quốc gia Thứ ba, tổ chức bộ máy phải đảm bảo tính khách quan, độc lập và tính chuyên môn hoá cao trong hoạt động bảo vệ Hiến pháp Thứ tư, tổ chức bảo vệ hiến pháp chỉ
Trang 3được thành lập ở Trung ương, không thành lập ở địa phương, đảm bảo tính tập trung, hiệu lực, hiệu quả
Tài liệu tham khảo
1) Marbury v Madison, 5 U.S 137, 177–78 (1803); xem thêm: John
E Ferejohn, Constituional Review in the Global Context, Legislation and Public Policy, Vol 6:49, p 50, Richard C Schroeder (ed.), An Ouline of American Government, 1990, p95.
2) Đặng Văn Chiến (chủ biên), Cơ chế bảo hiến, Nhà xuất bản Tư pháp xuất bản 2005
3) Bùi Ngọc Sơn, Bảo hiến ở Việt Nam , Nhà xuất bản Tư pháp 2006 4) PGS.TS Thái Vĩnh Thắng, Mô hình cơ quan bảo hiến của các nước trên thế giới, Tạp chí Luật học, số 5, 2004
5) PGS.TS Trần Ngọc Đường, Quyền con người, quyền công dân trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia 2011