Từ khi ra đời đến nay học thuyết phân chia quyền lực ngày càng có ảnh hưởng sâu rộng và được áp dụng rộng rãi ở nhiều quốc gia trên thế giới. Các nước tư bản hiện nay hầu hết đều tiếp thu học thuyết này và đã ghi nhận việc phân chia quyền lực trở thành một trong những nguyên tắc quan trọng và đặc trưng trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Sự phân chia quyền lực này đối với một số nước có thể là mềm dẻo với khả năng can thiệp của trung ương đến địa phương, ví dụ như Trung Quốc. Hoặc quyền lực có thể phân định một cách rạch ròi, chẳng hạn ở Mỹ, Canada... Phân quyền theo chiều dọc giữa nhà nước trung ương và nhà nước ở địa phương hình thành nên các chính quyền địa phương tự quản.
Trang 1M C L C ỤC LỤC ỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 2
PHẦN NỘI DUNG 2
I)Học thuyết tam quyền phân lập 2
1 Quá trình hình thành 2
1 Nội dung cơ bản 3
2 Phân quyền ngang 4
4 Phân quyền dọc 5
5 Vai trò của học thuyết 6
II Xu hướng phân quyền của các quốc gia hiện nay 6
1 Hợp chủng quốc Hoa Kỳ 6
2 Vương quốc Anh 10
3 Cộng hòa Pháp 13
4 Cộng hòa liên bang Đức 14
III Thực trạng phân cấp, phần quyền địa phương ở Việt Nam hiện nay 15
IV Một số đề xuất, kiến nghị đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và tự quản địa phương ở Việt Nam hiện nay 16
PHẦN KẾT LUẬN 20
TÀI LIỆU THAM KHẢO 21
Trang 2số nước có thể là mềm dẻo với khả năng can thiệp của trung ương đến địa phương,
ví dụ như Trung Quốc Hoặc quyền lực có thể phân định một cách rạch ròi, chẳnghạn ở Mỹ, Canada Phân quyền theo chiều dọc giữa nhà nước trung ương và nhànước ở địa phương hình thành nên các chính quyền địa phương tự quản
Nghiên cứu về đề tài tiểu luận “xu hướng phân quyền của các quốc gia trênthế giới hiện nay” Nhận thấy tính cấp thiết của đề tài, trong bài tiểu luận này,nhóm chúng em chú trọng nghiên cứu sự phân quyền theo chiều dọc của một sốquốc gia tiêu biểu, từ đó hiểu thêm về việc mức độ quyền hạn và thẩm quyền đượcgiao từ cấp trung ương đến địa địa phương của mỗi nước Từ đó, rút ra kết luận về
xu hướng phân quyền của các quốc gia hiện nay và nhận xét xu hướng đó có nên
áp dụng vào nước ta trong bối cảnh hiện nay hay không?
Trang 3PHẦN NỘI DUNG I)Học thuyết tam quyền phân lập
1 Quá trình hình thành
Trước chế độ dân chủ tư sản và dân chủ xã hội chủ nghĩa, mọi quyền lực nhànước hầu như đều tập trung trong tay một cá nhân Đây chính là căn nguyên chomọi hành vi độc tài, chuyên chế của người đứng đầu nhà nước Vì vậy muốn chốngchế độ này, một lý thuyết của nhiều học giả tư sản đã ra đời, đó là thuyết phân chiaquyền lực
1 Nội dung cơ bản
Học thuyết này cho rằng quyền lực nhà nước luôn có xu hướng tự mở rộng,
tự tăng cường vai trò của mình Bất cứ ở đâu có quyền lực là xuất hiện xu thế lạmquyền và chuyên quyền, cho dù quyền lực ấy thuộc về ai Do vậy để đảm bảo cácquyền tự do cơ bản của công dân, ngăn ngừa các hành vi lạm quyền của chủ thểnắm giữ quyền lực nhà nước thì phải thiết lập pháp chế nhằm giới hạn quyền lựcnhà nước Cách tốt nhất để chống lại lạm quyền là giới hạn quyền lực bằng cáccông cụ pháp lý và phân chia quyền lực để mỗi nhánh quyền lực chỉ được phéphoạt động trong phạm vi quy định của pháp luật
Muốn hạn chế quyền lực nhà nước thì trước hết phải phân quyền, và sau đóphải làm cho các nhánh quyền lực đã được phân chỉ được phép hoạt động trongphạm vi quy định của pháp luật Sau này, trong một bức thư gửi cho một ngườicùng thời, ông Samuel Kercheval, Thomas Jeffeson – tổng thống thứ ba của Hoa
Kỳ, đã chỉ rõ thêm của sự phân quyền không đơn thuần chỉ diễn ra ở một chiềungang, mà còn cần thiết ở cả chiều dọc, và ở bất cứ lĩnh vực nào của nhà nước
“Sự phân quyền” mà Jefferson đã mô tả như sau:
Phân bổ quyền lực chính quyền giữa các nhánh riêng rẽ của chính quyền
Sự phân chia các quyền lực đó theo một cách thức sao cho chức năng củamột nhánh chính quyền trong một vấn đề cụ thể thì bị giới hạn bởi chứcnăng của một nhánh khác có thẩm quyền về cùng vấn đề ấy hoặc về một vấn
đề khác có liên quan Thường được gọi là: “các biện pháp kiểm soát và đốitrọng quyền lực lẫn nhau” – “checks and balance” Về cốt lõi, đây là một hệ
Trang 4thống nằm ngay bên trong chính quyền nhằm đảm bảo tính trách nhiệm củachính quyền, được gọi là kiểm tra, giám sát bên trong Vì sự kiểm tra này tạo
ra một cơ chế mặc nhiên ai nắm và được phân công sử dụng quyền lực nhànước cũng phải bị kiểm tra, theo nguyên tắc phòng ngừa, còn cơ chế kiểmtra được tiến hành từ bên ngoài hầu như chỉ được tiến hành một khi đã cóhậu quả xảy ra
Khía cạnh thứ ba của sự phân bổ này là sự phân chia quyền lực của chínhquyền theo ngành, dọc theo cách thức sao cho mỗi một nhiệm vụ của chínhquyền được giao cho đơn vị nào nhỏ nhất, cơ sở nhất trong chính quyền mà
có thể đảm trách được nhiệm vụ đó
2 Phân quyền ngang
Đây là cách thức phân quyền cổ điển mà mầm mống là của J Locke, C.L.Montesquieu và J Rousseau Nội dung cơ bản của phân quyền ngang cũng ít thayđổi trong thời đại hiện nay:
Quyền lực nhà nước được phân chia thành các nhánh khác nhau, do các cơquan khác nhau nắm giữ để không một cá nhân hay tổ chức nào nắm đượctrọn vẹn quyền lực nhà nước Điển hình như là: ở Mỹ, nghị viện nắm quyềnlập pháp, chính phủ tổng thống nắm quyền hành pháp, còn tòa án nắm quyền
tư pháp
Hoạt động của các cơ quan quyền lực công có sự chuyên môn hóa, mỗi cơquan chỉ hoạt động nhằm thực hiện chức năng riêng của mình, không làmảnh hưởng tới hoạt động của các cơ quan khác
Quyền lực giữa các cơ quan quyền lực cân bằng, không có loại quyền lựcnào vượt trội hơn Các cơ quan quyền lực giám sát, kiềm chế đối trọng vàchế ước lẫn nhau, để không có một cơ quan nào có khả năng lạm quyền
Ở nhiều nhà nước hiện nay, tư tưởng phân quyền ngang có một số thay đổi,
mà chủ yếu là số nhánh quyền lực được phân chia ra từ quyền lực nhà nước Ở một
số nước Nam Mỹ, quyền lực nhà nước nhiều khi được chia thành 4, 5, 6, bộphận Ví dụ: Nicaragoa có thêm quyền kiểm tra do Tổng thanh tra thực hiện;Argentina phân làm 6 quyền
Có ba mức độ biểu hiện của cách thức phân quyền ngang trong bộ máy nhànước hiện nay:
Trang 51 Phân quyền cứng rắn được áp dụng trong chính thể cộng hòa tổng thống, đặcđiểm là chính phủ phải chịu trách nhiệm trước nhân dân như: Hoa Kỳ,Philippines,
2 Phân quyền mềm dẻo được áp dụng trong chính thể đại nghị, chính phủ phảichịu trách nhiệm trước quốc hội, như: Anh, Nhật,
3 Phân quyền trong chính thể cộng hòa hỗn hợp, chính phủ vừa phải chịu tráchnhiệm trước nhân dân vừa phải chịu trách nhiệm trước quốc hội, như ở cácnước: Pháp, Nga,
Montesquieu đã khẳng định: “Khi mà quyền lập pháp và hành pháp nhập lạitrong tay một người hay một Viện Nguyên lão, thì sẽ không có gì là tự do nữa, vìngười ta sợ rằng chính ông ta hoặc viện ấy chỉ đặt những luật độc tài để thi hànhmột cách độc tài Cũng không có gì là tự do nếu quyền tư pháp không tách rờiquyền lập pháp và hành pháp Nếu quyền tư pháp được nhập với quyền lập phápthì người ta sẽ độc đoán với quyền sống và quyền tự do của công dân, quan tòa sẽ
là người đặt ra luật Nếu quyền tư pháp được nhập với quyền hành pháp thì quantòa sẽ có cả sức mạnh của kẻ đàn áp”
4 Phân quyền dọc
Để hạn chế quyền lực nhà nước thì quyền lực nhà nước không chỉ phân chiatheo chiều ngang thành các ngành lập pháp, hành pháp và tư pháp mà còn phải tiếptục phân chia ở chiều dọc giữa trung ương và địa phương Chính ở sự phân quyềnnày mà quyền lực nhà nước trung ương bị hạn chế Đến lượt mình, quyền lực của
cơ quan địa phương – chính phủ địa phương lại bị phân chia thành lập pháp địaphương và hành pháp địa phương
Nội dung chủ yếu của tư tưởng phân quyền dọc
Tồn tại hệ thống các cơ quan quyền lực nhà nước do dân bầu ở các cấp địaphương, song song với bộ máy nhà nước trung ương
Có sự phân công nhiệm vụ, trách nhiệm và quyền hạn cụ thể giữa chínhquyền trung ương và chính quyền địa phương trong những lĩnh vực cụ thể;
mà chủ yếu là chính quyền trung ương sẽ giải quyết các vấn đề công, vì lợiích của cả cộng đồng xã hội, như vấn đề: chủ quyền lãnh thổ, dịch vụcông, ; còn chính quyền địa phương sẽ phụ trách các vấn đề phát triển kinh
tế - xã hội, giáo dục, văn hóa ở địa phương, ngoài ra còn có thể chủ động
Trang 6tiến hành hợp tác, giao lưu với các địa phương khác hoặc các tổ chức quốc tếtrong quyền hạn của mình.
Tổ chức và hoạt động của các cấp chính quyền trong nhiệm vụ và quyền hạncủa mình là tương đối độc lập với nhau Chính quyền trung ương không có quyềnđiều hành, chỉ đạo chính quyền địa phương, mà chỉ có thể xây dựng chủ trươngchính sách, tạo dựng khuôn khổ pháp lý, và kiểm tra, giám sát hoạt động của cácchính quyền cấp dưới, mọi phạm vi của chính quyền địa phương sẽ do Tòa ánHành chính xét xử độc lập
5 Vai trò của học thuyết
Học thuyết tam quyền phân lập đã đóng vai trò quyết định trong lịch sử đấutranh của giai cấp tư sản chống lại sự độc đoán chuyên quyền của nhà vua Cùngvới sự thành lập của chế độ tư bản, nguyên tắc “phân chia quyền lực” đã trở thànhmột trong những nguyên tắc chính của chủ nghĩa lập hiến tư sản, lần đầu tiên thểhiện trong các đạo luật mang tính hiến định của cuộc cách mạng Pháp và sau đóthể hiện đầy đủ trong Hiến pháp Hoa Kỳ 1787 Việc phân chia quyền lực trong bộmáy nhà nước tư sản được áp dụng khác nhau, theo nguyên tắc “kiềm chế đốitrọng”, tức là có quyền kiểm tra và giám sát lẫn nhau, tạo ra sự cân bằng giữa cácquyền
Ví dụ như những quốc gia lớn như Anh, Pháp, Mỹ đều cùng áp dụng họcthuyết “tam quyền phân lập” trong việc tổ chức quyền lực nhà nước Tuy nhiêntrên thực tế các nước này lại có sự vận dụng học thuyết đó theo những phươngthức khác nhau và ít nhiều chịu sự chi phối của điều kiện lịch sử cũng như đặcđiểm phát triển kinh tế xã hội ở mỗi nước
II Xu hướng phân quyền của các quốc gia hiện nay.
1 Hợp chủng quốc Hoa Kỳ
1.1 Phân quyền ngang
Hoa Kỳ là một nhà nước áp dụng nguyên tắc phân quyền một cách triệt để ,
sự phân chia rạch ròi quyền lực giữa các cơ quan nhà nước Trong đó quyền lậppháp trao cho Quốc hội, quyền hành pháp trao cho tổng thống và quyền tư pháptrao cho tòa án
Trang 7Sự phân định rõ ràng giữa Lập pháp và Hành pháp: Theo quy định của Hiếnpháp thì lập pháp được hình thành lập độc lập với hành pháp: Nghị viện đượcthành lập do bầu cử thông qua cử tri bầu ra Tổng thống được bầu ra theo hình thứcđại cử tri Tổng thống có toàn quyền quyết định nhân sự trong Chính phủ: lựachọn, bổ nhiễm, miễn nhiệm Bộ trưởng Ngoài ra để đảm bảo tính chất phânquyền một cách triệt để Hiến pháp Hoa Kỳ còn quy định: Tất cả quyền lập phápthuộc về Quốc hội Hoa Kỳ bao gồm hai viện: Thượng nghị viện và Hạ nghị viện vàquyền hành pháp chỉ giao cho một người đó là tổng thống.Tổng thống cũng nhưChính phủ không có quyền sáng lập, xây dựng luật, không phải chịu trách nhiệmtrước Quốc hội Cả Quốc hội và Chính phủ đều phải chịu trách nhiệm trước dânchúng.Tổng thống không có quyền giải tán quốc hội và quốc hội cũng không cóquyền lật đổ tổng thống.
Sự độc lập của tư pháp với hành pháp và lập pháp: Toà án độc lập với chínhquyền hành pháp và lập pháp.Trong nhà nước Hoa Kỳ tư pháp là một nhánh quyềnlực rất được đề cao.Theo Hiến pháp quyền tư pháp được trao cho một pháp viện tốicao và các tòa án cấp dưới Các thẩm phán đều có nhiệm kỳ suốt đời và có thể tậptrung vào vấn đề công lý mà không bị các hoạt động chính trị của lập pháp và hànhpháp chi phối Không ai có quyền cách chức thẩm phán trừ trường hợp thẩm phán
vi phạm pháp luật và bị thải hồi theo thủ tục đàn hạch
Tuy nhiên các nhánh quyền lực có thể kiềm chế, đối trọng lẫn nhau: Cácquyết định bổ nhiệm các cá nhân quan trọng trong bộ máy hành pháp và tư phápcủa tổng thống phải được Quốc hội phê chuẩn.Tổng thống có quyền kiểm chếQuốc hội bằng quyền phủ quyết các dự luật mà hai viện thông qua Nếu tổng thốngkhông phê chuẩn thì Quốc hội phải thảo luận và dự luật được thông qua nếu cótrên hai phần ba phiếu thuận Quốc hội có quyền quyết định ngân sách hoạt độngcủa Tổng thống và Tòa án Quốc hội còn có quyền xét xử và buộc tội các quanchức cao cấp kể cả tổng thống theo tục “đàn hạch” Bên cạnh đó Hiến pháp Hoa kỳtrao cho pháp viện tối cao và các tóa án có quyền tuyên bố các đạo luật đã đượcquốc hội ban hành là vi hiến không có hiệu lực thực thi, cũng như ngăn cấm cáchành vi vi phạm hiến pháp của tổng thống Tòa án là nơi cuối cùng có thể xác định
Trang 8nội dung các quy định của hiến pháp mà các cơ quan chính phủ có thể vượt quágiới hạn thẩm quyền.
Sự phân quyền còn được đưa vào để phân định về mặt nhân sự đảm nhiệmtrong bộ máy nhà nước Theo đó một cá nhân chỉ có thể được bổ nhiệm vào mộttrong ba cơ quan là: lập pháp, hành pháp, tư pháp Ví dụ: Nếu là nghị sĩ thì sẽkhông được bổ nhiệm làm bộ trưởng, thẩm phán hay các chức khác trong chínhquyền hành pháp, tư pháp Như vậy, qua việc phân tích các tổ chức và hạt độngcủa bộ máy nhà nước của Hoa Kì cho ta thấy nguyên tắc phân chia quyền lực đượcthể hiện rõ nét với sự vận dụng một cách cứng rắn của chính thể cộng hòa tổngthống
1.2 Phân quyền dọc.
1.2.1 Tiểu bang Hoa Kỳ
Một tiểu bang Hoa Kỳ (tiếng Anh: U.S state) là một trong số 50 bang "tạothành" Hoa Kỳ Mỗi tiểu bang chia sẻ chủ quyền của mình với chính phủ liên bangHoa Kỳ Theo luật Hoa Kỳ, các tiểu bang được xem là các thực thể có chủ quyền,nghĩa là quyền lực của các tiểu bang trực tiếp đến từ người dân của các tiểu bang
đó chứ không phải là đến từ chính phủ liên bang Chính phủ liên bang Hoa Kỳ lúcđầu được thành lập khi các tiểu quốc (bang) có chủ quyền gửi một số đại diện chochủ quyền của mình đến tham gia vào chính phủ trung ương
Hiến pháp Hoa Kỳ phân chia quyền lực giữa hai cấp bậc chính quyền Bằngviệc chấp thuận thông qua Hiến pháp Hoa Kỳ, người dân của các tiểu bang đãthuyên chuyển một số quyền lực có giới hạn của chủ quyền tiểu bang sang chochính phủ liên bang Theo “tu chính án 10”, tất cả quyền lực chưa được trao chochính phủ liên bang Hoa Kỳ, hoặc bị cấm chuyển giao, đều được các tiểu banghoặc nhân dân tiểu bang đó giữ lại
Mỗi tiểu bang được quyền tự do tổ chức chính quyền cá biệt của mình theobất cứ hình thức nào mà mình thích miễn sao chính quyền tiểu bang phải tuân thủmột điều kiện duy nhất của Hiến pháp Hoa Kỳ rằng họ có "một chính thể cộnghòa" (có nghĩa rằng mỗi chính phủ tiểu bang phải là một chính phủ cộng hòa; nókhông có ý nói đến đảng Cộng hòa, là đảng chưa được thành lập cho mãi đến năm
Trang 91854—trên 60 năm sau khi Hiến pháp Hoa Kỳ được thông qua) Trên thực tế, mỗitiểu bang đều áp dụng một hệ thống chính quyền gồm ba ngành (lập pháp, hànhpháp và tư pháp) giống như chính phủ liên bang - mặc dù điều này không phải làbắt buộc Các tiểu bang có thể được phân nhóm thành các vùng; có vô số cáchphân vùng và phân nhóm khác nhau vì đa số các tiểu bang không được xác địnhtheo ranh giới văn hóa hay địa lý rõ rệt nào.
a Hành pháp
Trong khi chỉ có một tổng thống liên bang, người này sau đó chọn lựacác thành viên nội các của mình để những thành viên này chịu trách nhiệmđối với mình thì đa số các tiểu bang có một “hệ thống hành pháp đa diện”trong đó nhiều thành viên khác nhau của ngành hành pháp được người dântrực tiếp bầu lên Như thế, những người này phục vụ trong vai trò là thànhviên của ngành hành pháp nhưng không phải chịu sự kiềm chế hay chi phốicủa thống đốc và thống đốc cũng không thể bãi chức họ
b Lập pháp
Ngành lập pháp của 49 trong số 50 tiểu bang gồm có hai viện: một hạ
viện (tiếng Anh gọi là House of Representatives, State Assembly hay House
of Delegates) và một thượng viện nhỏ hơn, luôn được gọi trong tiếng Anh
là Senate Ngoại lệ là ngành lập pháp độc viện của tiểu bang Nebraska có
một viện duy nhất
Khác biệt chính giữa các tiểu bang là rằng nhiều tiểu bang ít dân số có cácnghị viện bán-thời gian trong khi các tiểu bang có dân số đông thì có chiềuhướng là những nghị viện toàn thời gian Tiểu bang Texas, tiểu bang đôngdân thứ hai, là một ngoại lệ đáng nói: trừ khi có các phiên họp đặc biệt,ngành lập pháp Texas bị pháp luật hạn chế thời gian hoạt động là 140 ngàycho mỗi hai năm
c Tư pháp
Tiểu bang cũng có thể tổ chức hệ thống tư pháp khác biệt so với hệthống tư pháp liên bang miễn sao các tòa án này bảo vệ quyền hiến định củacông dân tiểu bang theo đúng trình tự pháp lý công chính Đa số tiểu bang có
một tòa án cấp bậc xét xử được gọi là District Court hay Superior court, một tòa án thượng thẩm cấp một thường được gọi là Court of Appeal hay Appeals, và một tối cao pháp viện Tuy nhiên, tiểu bang
Oklahoma và Texas có các tòa án cấp bật cao nhất riêng biệt để xem xét
Trang 10chống án cho các vụ án tội phạm Tiểu bang New York nổi tiếng vì sử dụngthuật từ khác thường như việc tòa án xét xử được gọi là Tối cao Pháp viện.Các vụ chống án được đưa đến Tối cao Pháp viện thuộc Phân bộ Thượngthẩm, và từ đó được đưa lên Tòa Thượng thẩm Đa số tiểu bang sử dụng luật
bang Louisiana là đặc biệt vì áp dụng phần lớn hệ thống pháp lý của mìnhdựa trên căn bản luật dân sự của Pháp
Chỉ có một ít tiểu bang chọn lựa việc cho phép các quan tòa tại các toà
án tiểu bang phục vụ trọn đời Đa số các quan tòa tiểu bang trong đó có cácthẩm phán tại các tòa án cấp cao nhất đều được bầu lên hay được bổ nhiệmvới những nhiệm kỳ phục vụ có giới hạn số năm, ví dụ là 5 năm Họ thườngđược bầu lại hay bổ nhiệm lại nếu như họ được xét thấy là làm việc đángđược ngồi lại tại chức
d Mối quan hệ
Theo Điền khoản 4 Hiến pháp Hoa Kỳ là điều khoản phác thảo ra mốiquan hệ giữa các tiểu bang thì Quốc hội Hoa Kỳ có quyền cho phép các tiểubang mới được gia nhập vào liên bang Các tiểu bang được yêu cầu phải đặtniềm tin và tín nhiệm hoàn toàn đối với các đạo luật của ngành lập pháp vàtòa án của nhau, thường thường bao gồm việc công nhận các bản khế ướcpháp lý, hôn thú, các phán quyết đối với tội phạm, và đặc biệt là trước năm
1865 còn có tình trạng của người nô lệ Nghiêm cấm các tiểu bang kỳ thịcông dân của các tiểu bang khác về quyền cơ bản của họ chiếu theo Mệnh đề
Miễn trừ và Đặc quyền (Privileges and Immunities Clause) trong Hiến pháp.
Các tiểu bang được chính phủ liên bang bảo đảm về dân phòng và quân sự
và ngược lại chính phủ liên bang cũng được yêu cầu là phải chắc chắn rằngmỗi tiểu bang vẫn luôn là một nền cộng hòa
2 Vương quốc Anh.
2.1 Phân quyền ngang
Trong chính thể quân chủ đại nghị Anh quyền lập pháp thuộc về Nghị viện, quyền hành pháp thuộc về Chính phủ, quyền tư pháp thuộc về tòa án Khác với những nhà nước áp dụng nguyên tắc phân quyền một cách cứng rắn, lập pháp và