Rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh thông qua hướng dẫn chuẩn bị bài mới

Tự học giúp nâng cao kết quả học tập của học sinh và chất lượng giáo dục của nhà trường, là biểu hiện cụ thể của việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường phổ thông.. Hình thức hoạt

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

-MÔ TẢ SÁNG KIẾN

Mã số:

1 Tên sáng kiến:

“RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH THÔNG QUA HƯỚNG DẪN CHUẨN BỊ BÀI MỚI”

(Trương Hoàng Thúy Phượng, Lê Thanh Tâm, @THPT Trần Văn Kiết)

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Đổi mới phương pháp dạy học.

3 Mô tả bản chất của sáng kiến

3.1 Tình trạng giải pháp đã biết

Để đáp ứng được yêu cầu đổi mới trong giáo dục phổ thông hiện nay, mỗi thầy

cô giáo đã áp dụng nhiều biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của học sinh (HS) Người giáo viên (GV) không chỉ hướng dẫn học sinh tìm tòi tri thức mà còn phải rèn luyện các kĩ năng sống Trong đó cần chú trọng rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh Trong cách học, phải lấy tự học làm cốt (Hồ Chí Minh) Tự học là một xu thế tất yếu, bởi vì quá trình giáo dục thực chất là quá trình biến người học từ khách thể giáo dục thành chủ thể giáo dục (tự giáo dục) Tự học giúp nâng cao kết quả học tập của học sinh

và chất lượng giáo dục của nhà trường, là biểu hiện cụ thể của việc đổi mới phương pháp dạy học ở các trường phổ thông Tuy nhiên, thực tế hiện nay, việc rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh ở trường phổ thông chưa được chú trọng đúng mức, còn nhiều

“khoảng trống” dẫn đến nhiều học sinh không biết cách tự học sao cho có hiệu quả Đa

số học sinh chưa có kỹ năng tự nghiên cứu, chưa có phương pháp tự học, tự tìm hiểu kiến thức Ý thức tự chuẩn bị bài mới trước khi đến lớp còn hạn chế, có thói quen ỷ lại, trông chờ vào sự truyền đạt một chiều từ giáo viên Rất nhiều học sinh mất kiến thức ở các lớp dưới cũng như quên bài học trước nên khó có thể vận dụng giải quyết nội dung bài mới Trong tiến trình bài giảng, giáo viên thường dành nhiều thời gian tập trung chuyển tải nội

dung bài học, chưa thật sự chú trọng khâu hướng dẫn học sinh chuẩn

bị bài mới cho tiết học sau Giáo viên thường giao nhiệm vụ chuẩn bị bài mới một cách chung chung nên học sinh rất khó khăn, lúng túng khi chuẩn bị bài học mới Do đó sự hướng dẫn chuẩn bị bài mới từ GV là một khâu vô cùng quan trọng giúp HS tự tìm hiểu và chuẩn bị nội dung bài học trước khi đến lớp Qua đó rèn luyện kĩ năng tự học cho HS Rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh là một trong những nhiệm vụ vô cùng quan trọng trong công tác giáo dục để đào tạo ra những công dân toàn cầu, đáp ứng được với nhu cầu của thời kỳ hội nhập Hình thức hoạt động độc lập này của học sinh giúp rèn luyện cho các em kĩ năng và hứng thú biết độc lập thu nhận kiến thức, đó là một kĩ năng và một phẩm chất rất cần thiết đối với mỗi người học sinh không chỉ trong khi đang học tập ở nhà trường mà trong suốt đời công tác sau này Để phát huy tối đa năng lực tự học và thúc đẩy HS tận dụng hết thời gian tự học, GV cần giao nhiệm vụ cụ thể cho HS Có như thế, các em mới định hướng được cụ thể các nhiệm vụ mình cần làm tiếp theo Sau khi đã tiếp nhận được kiến thức

cũ, các em có thể tìm hiểu kiến thức mới Khi có sự chuẩn bị trước ở nhà, việc học trên lớp sẽ trở nên có hiệu quả hơn rất nhiều Tuy nhiên, vấn đề tự học ở HS là một vấn đề không hề đơn giản Muốn hoạt động học tập đạt kết quả cao, đòi hỏi HS phải tự giác, không ngừng tìm tòi học hỏi Ngoài ra, sự định hướng của người thầy đóng vai trò quyết định thúc đẩy sự thành công trong việc chiếm lĩnh tri thức của người học

Thông qua việc thực hiện đề tài này, học sinh cảm thấy hứng thú và yêu thích môn học hơn, đồng thời bổ sung cho học sinh vốn kiến thức về kỹ năng trong cuộc sống Đây một phương pháp dạy học mới đang được rất nhiều nước tiên tiến trên thế giới

áp dụng

3.2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận là sáng kiến

 Mục đích của giải pháp

Để góp phần nâng cao chất lượng giáo dục trước hết phải tập trung đổi mới phương pháp dạy học Phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh thì giáo viên bộ môn đóng vai trò chủ đạo hướng dẫn học sinh biết cách học sáng tạo, chủ động trong giờ học và qua đó học sinh tự mình tìm hiểu và khám phá tri thức mới thông qua bài học Với thực tiễn giảng dạy nhiều năm và cơ

sở lý luận dạy học đã tiếp thu được, tôi nhận thấy : Để phát huy tính chủ động tích cực của học sinh, nâng cao kết quả dạy học thì giáo viên bộ môn cần có sự định hướng, hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài mới trước khi đến lớp, học sinh phải tích cực chủ động, chuẩn bị bài

kỹ lưỡng trước khi đến lớp Sáng kiến kinh nghiệm : “Rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh thông qua hướng dẫn chuẩn bị bài mới” góp một phần không nhỏ trong việc nâng cao kết quả dạy học

 Nội dung giải pháp

 Điểm mới trong sáng kiến

Nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo là một mục tiêu quan trọng của sự nghiệp đổi mới giáo dục ở nước ta hiện nay, trong đó đổi mới phương pháp dạy học được coi là một trong những nhiệm vụ chiến lược Mục tiêu của việc đổi mới là đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, thành thạo các kĩ năng sống, đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện nay Học sinh có kĩ năng tự học sẽ tự hình thành được kiến thức mới cho bản thân Do đó, rèn luyện kĩ năng tự học giúp học sinh rèn luyện sự tự tin về bản thân Thông qua đó học sinh không những chủ động lĩnh hội kiến thức mà còn rèn luyện cho học sinh tính độc lập, sáng tạo và phương pháp học tập Cần rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh mỗi ngày để rút ngắn con đường đến thành công của các em Giáo viên có vai trò tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh theo hướng tiếp cận vào người học, dạy cách học thông qua quá trình dạy, tạo năng lực học tập cho học sinh, qua đó vừa phát huy tính tích cực nhận thức, vừa rèn luyện phương pháp tự học, chuyển thành phong cách học tập độc lập, sáng tạo, thành năng lực để học suốt đời

Đối với phương pháp này, người GV cần dành thời gian hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài mới, xem đây là một khâu quan trọng trong tiến trình bài dạy GV cần có biện pháp hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài mới với định hướng rõ ràng, cụ thể thông qua câu hỏi, câu lệnh SGK, câu hỏi và bài tập cuối bài hay dùng phiếu học tập Chuẩn

bị bài mới không có nghĩa là chuẩn bị hết nội dung bài học mà có thể chuẩn bị một phần nội dung hay chỉ cần tìm những ví dụ liên hệ thực tế chẳng hạn, …

 Các bước thực hiện giải pháp

So với các phương pháp dạy học khác thì phương pháp “Rèn luyện kĩ năng

tự học cho học sinh thông qua hướng dẫn chuẩn bị bài mới” có nhiều ưu điểm nổi bật Học sinh không lĩnh hội kiến thức dưới dạng những thực đơn đã có sẵn

mà sẽ học cách tìm tòi tri thức như các nhà khoa học Đó là khi đứng trước một vấn đề

sẽ tìm cách lí giải, tìm cách chứng minh những lập luận của mình và kiểm tra tính đúng đắn các lập luận của mình Để làm được điều này học sinh phải biết cách tự tìm kiếm thông tin từ nhiều nguồn khác nhau Chính điều này sẽ làm tăng khả năng tự học của học sinh Nếu tự lực tìm kiếm kiến thức và được trao đổi cùng bạn, cùng thầy thì kết quả học tập sẽ cao

Trong quá trình dạy học, sách giáo khoa (SGK) là nguồn cung cấp kiến thức cơ bản, là phương tiện hỗ trợ đắc lực, tài liệu chính thống đối với giáo viên và học sinh Tuy nhiên HS cũng có thể tìm kiếm thông tin ở nhiều nơi khác như các tài liệu khoa học, sách tham khảo hay thậm chí trên internet

Để tổ chức có hiệu quả hoạt động tự học cho học sinh cần có sự hướng dẫn cụ thể

từ giáo viên Nội dung bài học sau được chuyển đến cho HS từ tiết học trước thông qua

bộ câu hỏi định hướng để mỗi HS có thời gian nghiên cứu, chuẩn bị trước ở nhà Phần này GV yêu cầu HS soạn vào vở và kiểm tra để tính điểm thưởng học tập cho các em

Bước 1 : Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập tương ứng với phần nội dung kiến

thức học sinh sẽ tự học

Giáo viên sẽ đưa ra nội dung cụ thể, tùy theo nội dung kiến thức, có thể là một phần hoặc cả bài Giáo viên định hướng cho học sinh bằng hệ thống câu hỏi gợi ý giúp học sinh chuẩn bị Hệ thống câu hỏi hướng dẫn cần được chuẩn bị thật cụ thể, rõ ràng

Mỗi câu hỏi, bài tập phải định hướng rõ vấn đề cần nghiên cứu (Vấn đề cần giải quyết là gì? Nội dung nào? Trang nào? Bài nào? SGK nào?) Giáo viên có thể gợi ý học sinh cần nghiên cứu nội dung nào của bài học hay vận dụng kiến thức của lớp nào, bài nào đã học để trả lời Hay có thể gợi ý để các em tìm đọc sách tham khảo trả lời những vấn đề khó, đòi hỏi cao sự vận dụng kiến thức Mỗi câu hỏi, bài tập cần nêu ra được một hoặc một số nhiệm vụ mà học sinh phải giải quyết để lĩnh hội tri thức và rèn luyện

kĩ năng tự học tương ứng, như: tìm ý chính, lập bảng, lập sơ đồ, khai thác thông tin từ

tranh, ảnh, khai thác thơng tin từ bảng, khai thác thơng tin từ sơ đồ GV cũng cĩ thể

sử dụng phiếu học tập định hướng học sinh chuẩn bị bài mới Giáo viên chuẩn bị phiếu học tập, cĩ thể phát hẳn cho học sinh hay yêu cầu các em tự kẻ vào tập Bản chất phiếu học tập đã thể hiện rõ ràng nội dung cần đạt nên giáo viên sẽ nhẹ nhàng hơn trong việc hướng dẫn học sinh, cĩ thể gợi ý cho học sinh trả lời những yêu cầu địi hỏi sự vận dụng kiến thức Câu hỏi, bài tập sắp xếp theo logic tổ chức hoạt động học tập cho học sinh Logic tổ chức hoạt động học tập cho học sinh trong quy trình này kết hợp logic nhận thức, logic khoa học và quá trình thơng tin Nghĩa là trình tự sắp xếp câu hỏi, bài tập theo trình tự nội dung học tập mà học sinh cần khai thác được trình bày trong SGK Mỗi nội dung dạy học cĩ thể mã hĩa thành các câu hỏi, bài tập khác nhau tùy theo mục tiêu đã xác định GV cần dành thời gian từ 7 đến 10 phút ở cuối giờ để chuyển tải phần hướng dẫn này đến HS

Bước 2: Học sinh thực hiện nhiệm vụ tự học (ở nhà)

Học sinh tự tìm kiếm thơng tin để thực hiện các hoạt động đã được giáo viên định hướng Cơng việc này HS sẽ thực hiện ở nhà nên sẽ cĩ nhiều thời gian chuẩn bị Đây là quá trình nhận thức, phương pháp học thơng qua con đường thu nhận, xử lí và vận dụng thơng tin Học sinh phải thực hiện hoạt động theo các bước tương ứng dành cho từng loại hoạt động mà học sinh đã biết Mỗi loại hoạt động (tìm ý chính, tĩm tắt, lập sơ đồ, khai thác thơng tin từ sơ đồ…) cĩ các bước thực hiện riêng.Kết quả làm việc này là của

cá nhân học sinh Đĩ là tri thức và kĩ năng mang tính cá nhân (chưa được kiểm chứng)

Bước 3 : Thảo luận nhĩm và trình bày (ở lớp).

Giáo viên tổ chức hoạt động học tập hợp tác Trong nghiên cứu này, chúng tơi tổ chức hoạt động theo nhĩm nhỏ từ 4 - 6 học sinh/nhĩm Dạy hợp tác trong nhĩm nhỏ cũng là cách gĩp phần tăng hiệu quả làm việc, gia cơng và lĩnh hội kiến thức Đây là cách học hướng tới hợp tác trên cơ sở nỗ lực của mỗi cá nhân Giáo viên tổ chức, điều khiển hoạt động thảo luận cho học sinh Ở đây, giáo viên đĩng vai trị là người tổ chức đồng thời là người trọng tài, cố vấn cho hoạt động học tập hợp tác của học sinh theo đúng mục tiêu Học sinh tự thể hiện kết quả hoạt động cá nhân và thảo luận với tập thể nhĩm, lớp Sau đĩ GV sẽ chỉ định người trình bày trong nhĩm để để đảm bảo tất cả thành viên trong nhĩm đều phải cĩ sự chuẩn bị Giáo viên quy định thời gian cho mỗi phần trình bày để đảm bảo tiến độ tiết học Sau mỗi phần trình bày các học sinh nhĩm

khác sẽ đặt câu hỏi đối với phần trình bày trên Sau cùng giáo viên sẽ nhận xét, góp ý

và hoàn thiện lại nội dung bài học để học sinh học tập và rút kinh nghiệm Những kiến thức, kĩ năng của học sinh được giáo viên chính xác hóa Đây là tri thức khoa học mà học sinh cần lĩnh hội và là chuẩn để học sinh đối chiếu, kiểm tra và điều chỉnh kết quả

tự học của bản thân Cuối cùng giáo viên sẽ đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của từng cá nhân, từng nhóm bằng điểm số và có thể thêm một bài kiểm tra ngắn

Mục đích của bước này là giáo viên tạo điều kiện để học sinh vận dụng những kiến thức từ hoạt động làm việc của bản thân nhằm củng cố, khắc sâu kiến thức, đồng thời rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức, kĩ năng vào các tình huống khác nhau trong thực tiễn Qua đó khắc sâu kiến thức, rèn luyện kĩ năng và thể hiện tri thức một cách sáng tạo, rèn luyện cho học sinh kĩ năng vận dụng thông tin

3.3 Khả năng áp dụng của giải pháp

Sáng kiến này đã được áp dụng và thể hiện tính khả thi cao Nó có thể áp dụng ở hầu hết các môn học Ngay trong môi trường phổ thông, bằng trách nhiệm, tinh thần nghề nghiệp của mỗi nhà giáo, các nhà trường cần chú trọng, tạo điều kiện cho học sinh rèn luyện kỹ năng tự học để học sinh có đủ sự tự tin, bản lĩnh trong học tập cũng như trong đời sống Ngay từ khi còn học ở trường trung học phổ thông, nếu học sinh rèn luyện tốt năng lực tự học, có khả năng và phương pháp tự học, tự nghiên cứu thì khi lên đến các bậc học cao hơn như cao đẳng, đại học,… học sinh sẽ dễ dàng thích ứng với phương pháp dạy học hiện nay Và đây cũng chính là cơ sở để các em có thể hòa nhập với cuộc sống, trở thành những công dân toàn cầu Tự học – Con đường đi tới thành công

3.4 Hiệu quả, lợi ích thu được do áp dụng giải pháp

Như vậy, nếu rèn luyện được kĩ năng tự học, học sinh không những chủ động lĩnh hội kiến thức mà còn rèn luyện cho học sinh tính độc lập, sáng tạo và phương pháp học tập Biện pháp này có giá trị thiết thực trong đổi mới phương pháp dạy học bộ môn, góp phần biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo Học sinh có kĩ năng tự học

sẽ có thể tra cứu được tư liệu, tự lĩnh hội tri thức khoa học Học sinh sẽ có thể tự ôn tập,

hệ thống hóa kiến thức, khái quát hóa nội dung

Chuẩn bị bài mới trước khi đến lớp là một khâu quan trọng góp phần nâng cao kết quả dạy học Chuẩn bị bài mới tốt, học sinh sẽ nắm bắt được những vấn đề quan trọng, trọng tâm của bài học; tự xác định được những vấn đề đã biết, đã học và những vấn đề chưa biết, chưa hiểu từ đó chủ động lĩnh hội kiến thức Để thực hiện khâu chuẩn bị bài mới đạt hiệu quả nhằm nâng cao kết quả giờ học, giáo viên cần tìm các biện pháp hướng dẫn học sinh tự lĩnh hội kiến thức Trong đó việc sử dụng câu hỏi định hướng hay sử dụng phiếu học tập giúp học sinh chuẩn bị bài mới là biện pháp khả thi, hiệu quả

Kết quả kiểm tra cho thấy việc hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài mới bằng câu hỏi hay phiếu học tập đã hỗ trợ giúp học sinh chuẩn bị bài mới dễ dàng, hiệu quả và tích cực hơn Trong các tiết học, giáo viên không phải tốn thời gian cho việc nhắc lại kiến thức cũ, học sinh chủ động trong việc lĩnh hội kiến thức nên rất thuận lợi cho giáo viên chọn lựa phương pháp, kỹ thuật dạy học tích cực nhằm nâng cao kết quả dạy và học

Kết quả thu được sau quá trình rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh rất khả quan Tỉ lệ học sinh khá giỏi tăng lên đáng kể

Dưới đây là bảng so sánh điểm số hai nhóm lớp có trình độ học sinh tương đương nhau Lớp 10A3, 10A8 giáo viên giảng dạy theo phương pháp thông thường; Lớp 10A4, 10A10 giáo viên hướng dẫn học sinh tự học Sau đó tiến hành cho học sinh làm bài kiểm tra ngắn

3.5 Tài liệu kèm theo: (có)

Bến Tre, ngày 19 tháng 3 năm 2018