Giải pháp dạy học lịch sử theo định hướng tiếp cận năng lực học sinh ở trường phổ thông

Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực”; “Phải đổi mới phương pháp giáo dục, đào tạo

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

MÔ TẢ SÁNG KIẾN

Mã số:………

1 Tên sáng kiến: “Giải pháp dạy học Lịch sử theo định hướng tiếp cận năng lực học sinh ở trường phổ thông”

(Nguyễn Thị Thùy Dương, Huỳnh Thanh Mộng, @THPT Mạc Đĩnh Chi)

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến:

Lĩnh vực dạy học

3 Mô tả bản chất sáng kiến:

3.1 Tình trạng giải pháp đã biết

Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của nước ta để đạt được mục tiêu trở thành nước công nghiệp, hiện đại và hội nhập quốc tế vào năm 2020 là phát triển nguồn nhân lực Nhân tố quan trọng và là điều kiện để phát triển nguồn nhân lực là giáo dục và đào tạo, như Nghị quyết hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện Giáo dục và đào tạo đã xác định: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy

tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Chính những đổi mới của GD –ĐT đã đặt đội ngũ giáo viên trong trường phổ thông trước những

cơ hội và thách thức to lớn, đòi hỏi họ phải có sự thay đổi căn bản vai trò từ chỗ là người truyền thụ tri thức có sẵn sang đóng vai trò của người chịu trách nhiệm trong “phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh” Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học

tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực”; “Phải đổi mới phương pháp giáo dục, đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học, đảm bảo điều kiện và thời gian TH, tự nghiên cứu”

Hiện nay, vấn đề dạy học theo hướng tiếp cận năng lực học sinh đang được quan tâm nghiên cứu ở các phương diện (lí luận và thực tiễn)

Năng lực lịch sử là tổ hợp các thuộc tính tâm lí của cá nhân, được hình thành và phát triển ở học sinh trong quá trình học tập lịch sử, đảm bảo cho việc học tập lịch sử của học sinh diễn ra một cách nhanh chóng thuận lợi đem lại hiệu quả cao

Năng lực học tập lịch sử là những tri thức, kĩ năng kinh nghiệm về một mặt nào đó và tinh thần, thái độ, ý chí…của học sinh trong hoạt động học tập Hình thành và phát triển năng lực nói chung, năng lực học tập lịch sử nói riêng

có vai trò đặc biệt quan trọng Hình thành và phát triển năng lực cho học sinh

trong dạy học lịch sử có tác dụng thiết thực đối với học sinh về mặt hình thành kiến thức, rèn luyện kĩ năng và bồi dưỡng những thái độ đúng đắn

3.2 Nội dung giải pháp đề nghị công nhận sáng kiến:

3.2.1 Mục đích nghiên cứu:

Mục tiêu của chương trình môn Lịch sử mới là truyền cảm hứng và giúp cho học sinh yêu thích môn lịch sử, thông hiểu lịch sử và quan trọng hơn là biết kết nối lịch sử với hiện tại để hiểu rõ hơn về thế giới, về đất nước mà họ là những chủ nhân tương lai

- Dạy học theo định hướng tiếp cận năng lực học thực hiện đúng tinh thần Nghị quyết 29 của Ban chấp hành Trung ương Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

- Việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử theo định hướng phát triển năng lực là trọng tâm của chương trình môn Lịch sử, không chỉ trang bị kiến thức cho học sinh mà đặt trọng tâm rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống; đồng thời gắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn

+ Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của người học, hình thành và phát triển năng lực tự học (sử dụng sách giáo khoa, nghe, ghi chép, tìm kiếm thông tin ), khả năng làm việc nhóm, trên cơ sở đó trau dồi các phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy

+ Hướng học sinh tới nhận thức đúng về những giá trị truyền thống của dân tộc, giúp học sinh hình thành, phát triển những phẩm chất tốt đẹp của con người Việt Nam và những giá trị phổ quát của công dân toàn cầu

+ Mở rộng, nâng cao kiến thức và năng lực sử học đáp ứng yêu cầu phân hoá sâu ở cấp trung học phổ thông Tăng cường hoạt động trải nghiệm thực tế, giúp học sinh phát triển tình yêu, sự say mê, ham thích tìm hiểu lịch sử dân tộc Việt Nam, lịch sử thế giới

+ Giúp học sinh hiểu sâu hơn vai trò của sử học trong đời sống thực tế, những ngành nghề có liên quan đến lịch sử để học sinh có cơ sở định hướng nghề nghiệp sau này cũng như có đủ năng lực cơ bản để giải quyết những vấn

đề có liên quan đến lịch sử và tiếp tục tự học lịch sử suốt đời

- Giúp giáo viên đa dạng hóa các hình thức tổ chức dạy học, lựa chọn và phối hợp có hiệu quả giữa các hình thức tổ chức và phương pháp dạy học lịch

sử

- Tiến hành đổi mới hoạt động kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực học sinh

Kiểm tra, đánh giá có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển toàn diện học sinh; đồng thời giúp giáo viên tự đánh giá được kết quả công tác giảng dạy của bản thân, thấy được thành công và những vấn đề rút kinh nghiệm để có giải pháp thích hợp nâng cao chất lượng bộ môn

- Phát huy được vai trò tối ưu của thiết bị và đồ dùng dạy học trong dạy học Lịch sử

3.2.2 Tính mới của giải pháp

- Nêu lên được sự cần thiết và kết quả tích cực trong việc dạy học theo phương pháp mới nói chung và môn lịch sử nói riêng

- Giáo viên không đặt trọng tâm vào việc truyền đạt kiến thức một chiều cho học sinh mà chú trọng việc hướng dẫn học sinh khai thác các nguồn sử liệu

để tìm kiếm sự thật lịch sử Giờ học lịch sử trở thành quá trình tìm kiếm sự thật lịch sử

- Coi trọng nội dung thực hành lịch sử, kết nối lịch sử với thực tiễn cuộc sống, đa dạng hoá các loại hình thực hành để học sinh được hoạt động trải nghiệm thông qua các hình thức tổ chức giáo dục như: hoạt động nhóm/cá nhân

tự học, học trên lớp, ở bảo tàng, đi thực địa, di sản, nhằm mục tiêu phát triển năng lực sử học cho học sinh Giảng dạy theo hướng mới tăng cường trải nghiệm giúp học sinh thêm trân quí, tự hào và cũng là một cách khắc sâu kiến thức, có cái nhìn đúng về lịch sử

- Phát huy được vai trò tối ưu của thiết bị, tài liệu và đồ dùng dạy học trong dạy học Lịch sử

- Tăng cường việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên - học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội

- Có sự liên kết, tạo mối quan hệ thân thiện giữa bạn đọc và thư viện

+ Giáo viên bộ môn kết hợp với thư viện trường học: tuyên truyền sách báo nhân những ngày lễ lớn, những di sản văn hóa – lịch sử địa phương góp phần nâng cao nhận thức rèn luyện tính sáng tạo, tạo thói quen “ văn hóa đọc”,

tự làm bài tập ở nhà, phát huy trí tuệ và năng lực sáng tạo, ham học hỏi của học sinh

+ Mỗi chuyến thực tế, tham quan về nguồn, hoạt động trải nghiệm: các nhóm viết thu hoạch và lưu tại thư viện, góp phần phong phú thêm tài liệu cho thư viện

3.2.3 Nội dung giải pháp

- Việc đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực thể hiện qua bốn đặc trưng cơ bản sau:

+ Một, dạy học thông qua tổ chức liên tiếp các hoạt động học tập, giúp học sinh tự khám phá những điều chưa biết chứ không thụ động tiếp thu những tri thức được sắp đặt sẵn Giáo viên là người tổ chức và chỉ đạo học sinh tiến hành các hoạt động học tập phát hiện kiến thức mới, vận dụng sáng tạo kiến thức đã biết vào các tình huống học tập hoặc tình huống thực tiễn

+ Hai, chú trọng rèn luyện cho học sinh biết khai thác sách giáo khoa và các tài liệu học tập, biết cách tự tìm lại những kiến thức đã có, suy luận để tìm tòi và phát hiện kiến thức mới Định hướng cho học sinh cách tư duy như phân tích, tổng hợp, đặc biệt hoá, khái quát hoá, tương tự, quy lạ về quen… để dần hình thành và phát triển tiềm năng sáng tạo

+ Ba, tăng cường phối hợp học tập cá thể với học tập hợp tác, lớp học trở thành môi trường giao tiếp GV - HS và HS - HS nhằm vận dụng sự hiểu biết và kinh nghiệm của từng cá nhân, của tập thể trong giải quyết các nhiệm vụ học tập chung

+ Bốn, chú trọng đánh giá kết quả học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình dạy học thông qua hệ thống câu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học) Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh với nhiều

hình thức như theo lời giải/đáp án mẫu, theo hướng dẫn, hoặc tự xác định tiêu chí để có thể phê phán, tìm được nguyên nhân và nêu cách sửa chữa các sai sót

* Vận dụng phương pháp vấn đáp (đàm thoại)

Là phương pháp mà giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi và hướng dẫn học sinh suy nghĩ trả lời, qua đó, gợi mở cho các em sáng tỏ những vấn đề mới; tự khai thác những tri thức mới qua việc tái hiện những kiến thức đã học hoặc từ những kinh nghiệm đã tích lũy được trong cuộc sống, giúp học sinh củng cố,

mở rộng, hệ thống hóa những kiến thức đã tiếp thu được, đồng thời còn giúp học sinh tự kiểm tra, đánh giá lĩnh hội tri thức Trong đó, giáo viên đặt ra những câu hỏi với những mục đích khác nhau, ở những khâu khác nhau của quá trình dạy học, nhưng quan trọng nhất là nghiên cứu tài liệu mới Trao đổi, đàm thoại có nhiều ưu thế trong việc hình thành kiến thức trên cơ sở hoạt động

tư duy tích cực, độc lập của học sinh Qua trao đổi, các phẩm chất cần thiết của hoạt động nhận thức: tính tích cực,độc lập, sáng tạo, óc phê phán…, được hình thành; rèn cho các em tính kiên nhẫn trong quá trình học tập; tạo không khí sôi động, cuốn hút hứng thú của học sinh

Ví dụ: khi dạy mục 1: Những cuộc phát kiến địa lí, (bài 11: Tây Âu trung đại, LS 10) GV yêu cầu HS quan sát kênh hình 27 trong sách giáo khoa và hình ảnh tàu Ca-ra-ven, sau đó nêu câu hỏi để gợi mở hướng dẫn sự nhận thức bài học cho học sinh như: Phát kiến địa lí là gì?Vì sao TK XV trở đi phát kiến địa lí lại diễn ra? Vì sao mục tiêu của các cuộc thám hiểm là tìm đường đến Ấn Độ và các nước phương Đông? Vì sao Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha là những quốc gia đi tiên phong trong cuộc phát kiến địa lí? Ai là người tiên phong trong cuộc

thám hiểm ở Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha ?Kết quả to lớn của vương triều Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha đạt được trong các cuộc thá hiểm là gì?Theo em, nhà thám hiểm nào đóng góp to lớn trong các cuộc phát kiến địa lí? Phát kiến địa lí

có đóng góp gì cho sự phát triển của nhân loại?

Thông qua hệ thống câu hỏi “ gợi mở” và “dẫn dắt” trên, giáo viên tổ chức học sinh suy nghĩ trả lời Qua trao đổi đàm thoại giữa GV –HS, HS –HS, các

em sẽ từng bước nhận thức những nội dung trọng tâm, cơ bản của bài học; rèn luyện tư duy logic; kĩ năng trình bày vấn đề theo ý tưởng bản thân

* Vận dụng hình thức dạy học nêu vấn đề

Trong quá trình dạy học, tư duy học sinh chỉ xuất hiện khi gặp những hoàn cảnh, tình huống “có vấn đề” Dạy học nêu vấn đề có nhiểu ưu thế để kích hoạt

và phát triển các thao tác tư duy của học sinh Dạy học theo vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với việc hình thành kiến thức trên cơ sở tư duy độc lập của học sinh, góp phần quan trọng vào việc phát triển năng lực nhận thức của học sinh Quy trình dạy học nêu vấn đề trải qua 3 giai đoạn: Xây dựng tình huống có vấn

đề, Giải quyết vấn đề đặt ra,kết luận vấn đề

Ví dụ: Khi dạy Bài 9 Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 và cuộc đấu tranh bảo vệ cách mạng (1917 -1921), lịch sử 11, giáo viên tổ chức học sinh nghiên cứu nội dung kiến thức của bài để trả lời câu hỏi: Những tiền đề dẫn tới cách mạng bùng nổ và thắng lợi ở Nga năm 1917 là gì? Vì sao cuộc cách mạng tháng Hai năm 1917 ở nước Nga nổ ra nhanh chống giành thắng lợi? Cuộc cách mạng này đã giải quyết vấn đề gì cho nước Nga trước đó? Vì sao cách mạng tháng Hai nước Nga có 2 chính quyền song song tồn tại? Vấn đề này đặt ra

nhiệm vụ gì cho Đảng Bônsêvich Nga ? Đảng Bônsêvich và Lênin đã lãnh đạo nhân dân Nga đấu tranh để chuyển từ cách mạng tháng Hai sang cách mạng tháng Mười như thế nào? Vai trò của Lênin với hai cuộc cách mạng này? Như vậy, thông qua những câu hỏi, những “tình huống có vấn đề”, giáo viên dẫn dắt học sinh tìm tòi, phát hiện kiến thức.Phương pháp dạy học này rèn cho học sinh kĩ năng phân tích, tổng hợp và lí giải vấn đề, giúp học sinh làm quen dần với việc nghiên cứu khoa học một cách đơn giản; giúp học sinh tạo ra

“chất”, “lượng” mới trong việc nắm vững kiến thức, vì những kiến thức vận dụng sẽ được củng cố trong trí nhớ các em và sẽ là công cụ phát triển, công cụ thu nhận kiến thức mới

* Sử dụng hệ thống bài tập lịch sử trong dạy học

Nhằm giúp học sinh nắm vững tri thức lịch sử, giáo dục tư tưởng, tình cảm

và phát triển năng lực tư duy độc lập, sáng tạo, rèn luyện trí thông minh và khơi gợi hứng thú học tập của các em Muốn đạt được điều này, giáo viên phải sử dụng tốt hệ thống các phương tiện dạy học, trong đó phải kể đến việc sử dụng

hệ thống bài tập lịch sử trong dạy học

Vì từ trước đến nay không ai phủ nhận vai trò, ý nghĩa của bài tập đối với việc hình thành tri thức, giáo dục tư tưởng, tình cảm và đạo đức đồng thời phát triển năng lực cho học sinh

Cùng với việc ghi nhớ các sự kiện lịch sử, bài tập do giáo viên đưa ra và hướng dẫn học sinh giải sẽ giúp các em khôi phục, tái hiện lại toàn bộ bức tranh quá khứ, đó cũng là cơ sở để học sinh nhận thức lịch sử một cách chân thực, chính xác

+ Sử dụng bài tập lịch sử để tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh:

Trong dạy học lịch sử, để kích thích hoạt động tư duy độc lập của học sinh, giáo viên cần sử dụng bài tập dưới dạng hệ thống câu hỏi có tính chất “gợi mở”, mang nội dung tìm kiếm từng phần, hoặc so sánh, phân tích, đánh giá, lựa chọn

sự kiện, hiện tượng lịch sử

Ví dụ: Khi tổ chức dạy học Bài 38, để giúp học sinh lí giải được bản chất nhà nước “mới” của công xã Pari, GV nêu câu hỏi nhận thức: Lực lượng nào thành lập ra công xã Pari? Hình thức thành lập?Tổ chức bộ máy?Những chính sách mà công xã thực hiện?Trên cơ sở những câu hỏi hướng dẫn hoạt động nhận thức, GV giúpHS so sánh với nhà nước “ cũ” của giai cấp tư sản để thấy được những điểm “mới” của công xã Pari

+ Sử dụng bài tập lịch sử để hướng dẫn học sinh tự học ở nhà: Để

khuyến khích tư duy sáng tạo của HS, GV có thể sử dụng bải tập khác nhau ví

dụ như bài tập sưu tầm tài liệu để viết về đề tài lịch sử địa phương:

Ví dụ: Sau khi dạy xong Bài 19 Phong trào giải phóng dân tộc và tổng khởi nghĩa cách mạng tháng Tám (1939 - 1945 ) Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời (lịch sử 12) về cách mạng tháng Tám năm 1945, giáo viên có thể ra bài tập về nhà như sau: Sưu tầm, đọc tài liệu lịch sử địa phương Bến Tre và trên cơ sở đó hãy trình bày quá trình tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở Bến Tre trong thời kì cách mạng tháng Tám năm 1945

Bài tập đòi hỏi học sinh phải dựng lại bức tranh quá khứ trong điều kiện không gian, thời gian của nó, học sinh phải tái hiện lại khí thế cách mạng của quần chúng nhân dân trong quá trình giành chính quyền, vai trò của lực lượng

vũ trang ra sao? Thái độ của bọn phản động tay sai trước cuộc đấu tranh mạnh

mẽ của nhân dân?

Qua đó thấy rõ được mối quan hệ giữa lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc Khi làm được như vậy thì biểu tượng về những ngày cách mạng tháng Tám

ở địa phương sẽ được khắc sâu trong trí nhớ của các em

Học sinh sẽ tìm hiểu lịch sử địa phương thông qua nguồn sách báo của thư viện, tranh ảnh tài liệu liên quan để làm giàu thêm kiến thức, phát triển năng lực nhận thức, tư duy sáng tạo, nhận định và phân tích vấn đề chặt chẽ nhất

* Tổ chức học sinh trải nghiệm sáng tạo trong dạy học lịch sử đại phương

Trải nghiệm sáng tạo là hình thức dạy học bằng cách tạo ra nhiều hoạt động để học sinh khám phá khả năng sáng tạo của bản thân Việc tổ chức cho học sinh trải nghiệm sáng tạo tại di tích lịch sử trong quá trình dạy học làm cho tiết học trở nên nhẹ nhàng Học sinh được trải nghiệm tại thực tế sẽ hứng thú hơn trong quá trình tìm hiểu và tiếp thu những nội dung lịch sử liên quan đến di tích này Trên cơ sở đó, góp phần trang bị cho các em những kiến thức về lịch

sử, giúp học sinh phát triển năng lực nhận thức Hoạt động này còn góp phần giáo dục cho học sinh ý thức bảo vệ và phát huy những giá trị của di sản văn hóa của quê hương

Ví dụ: Khi dạy bài 21 Xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc đấu tranh chống đấ quốc Mĩ và chính quyền Sài gòn ở miền Nam (1954 – 1960) (lịch sử 12) sau khi dạy về Đồng Khởi;