Tên sáng kiến: “Đa dạng hóa các hình thức củng cố bài học và luyện tập nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh ở một số tác phẩm văn học trung đại Việt Nam - Ngữ văn 11”.. Đây
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập – Tự do – Hạnh phúc
MÔ TẢ SÁNG KIẾN
Mã số ( do Thường trực Hội đồng ghi………)
1 Tên sáng kiến: “Đa dạng hóa các hình thức củng cố bài học và luyện tập nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh ở một số tác phẩm văn học trung đại Việt Nam - Ngữ văn 11”.
(Mai Thị Châu Pha, Bùi Thị Mỹ Linh,@THPT Chê Guê-va-ra,
Võ Thị Mười Em,@THPT Lê Anh Xuân)
2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Chuyên môn Ngữ văn
3 Mô tả bản chất của sáng kiến:
3.1 Tình hình thực trạng của vấn đề:
Tác phẩm văn học là sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ Nó thể hiện những nghiền ngẫm, tìm tòi của nhà văn, nhà thơ về cuộc sống, về con người được diễn tả bằng những hình thức nghệ thuật ngôn từ tinh tế, đặc sắc Mỗi tác phẩm văn học tác động sâu sắc đến nhận thức tư tưởng, tình cảm của người đọc Dạy học tác phẩm văn chương là một loại hình dạy học đặc thù, đòi hỏi sự nỗ lực từ cả hai phía: giáo viên và học sinh Song qua thực tế dạy học chúng tôi nhận thấy trong một tiết học ngữ văn, học sinh có nắm vững, mở rộng và khái quát được kiến thức hay không một phần lớn phụ thuộc vào bước củng cố và luyện tập của tiết học Đây là biện pháp để giáo viên kiểm tra kết quả học tập của học sinh, khắc sâu kiến thức sau giờ dạy học đồng thời khơi gợi ở các em những hướng suy nghĩ, tư duy sáng tạo, những tìm tòi mới mẻ thông qua tác phẩm văn học Vì vậy khi thiết kế giáo án cho giờ lên lớp, chúng tôi thường quan tâm đến việc tổ chức cho học sinh các hình thức củng cố và luyện tập ngay sau bài học Khi tiến hành trên lớp, với mỗi bài, tôi chọn lựa các hình thức phù hợp với đối tượng học sinh và đã thu được kết quả bước đầu
Với những yêu cầu đổi mới trong phương pháp dạy học, nhằm từng bước khắc phục tình trạng thụ động trong lĩnh hội kiến thức, khẳng định vai trò chủ động sáng tạo của học sinh nên việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh trong giờ văn là rất quan trọng, góp phần khắc phục những bất cập của phương pháp dạy học văn theo lối truyền thụ một chiều Chính vì thế, việc đổi mới theo hướng phát huy tính tích cực, sáng tạo của
Trang 2học sinh là một việc làm cần thiết trong dạy học văn ở nhà trường Giờ dạy học văn bao gồm các khâu: đọc, tìm hiểu tác giả, tác phẩm, phân tích tác phẩm, tổng kết và củng cố luyện tập Theo tinh thần đổi mới phương pháp và thiết kế bài dạy thì khâu tổng kết, củng
cố và luyện tập đã được đặt ra song khi tiến hành vẫn chưa được coi trọng Phần vì học sinh quá chú trọng vào phần phân tích, phần vì việc phân bố thời gian chưa hợp lí nên thời gian cho khâu củng cố và luyện tập vẫn bị hạn chế Mặc dù khâu củng cố và luyện tập không chiếm quá nhiều thời gian (chỉ từ 3 đến 5 phút cho bài học có phân phối chương trình 1 tiết và từ 7 đến 10 phút cho bài học có phân phối chương trình 2 tiết trở lên) nhưng lại có vai trò rất lớn trong việc khơi gợi những sáng tạo trong suy nghĩ, hình thành năng lực tư duy văn học cho học sinh Tổ chức được các hình thức củng cố và luyện tập cho học sinh chính là giáo viên đã phát huy được vai trò chủ động, tích cực của học sinh trong quá trình học tập thông qua việc lĩnh hội kiến thức sau giờ học Nếu như giờ học Tiếng Việt, thời gian luyện tập chiếm tới 30% trong một tiết học thì với giờ dạy học Văn, thời gian dành cho phần củng cố và luyện tập chiếm rất ít Ta thấy rất rõ điều đó
là do yêu cầu đặc trưng của bộ môn song không phải vì ít hay nhiều mà ta coi trong hay xem nhẹ Thực tế dạy học đã có nhiều giáo viên chú ý đến khâu củng cố và luyện tập của học sinh nhưng cũng nhiều giáo viên coi đây là việc làm “phụ” trong một giờ học nên còn đại khái, qua loa Thông thường, sau khi phân tích tác phẩm, giáo viên thường đặt
câu hỏi “Em hãy tóm lại những nét lớn về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm.” sau đó
gọi 1, 2 học sinh trình bày Học sinh phát biểu ý kiến giáo viên chốt lại và cho học sinh ghi nhận vào vở Nếu không có học sinh phát biểu thì giáo viên tự thuyết trình ngắn ngọn nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Sau đó giáo viên dặn học sinh về nhà đọc và xem kĩ lại bài học hôm nay Như vậy coi như hoàn thành bài học, phần củng cố và luyện tập hầu như giáo viên yêu cầu học sinh tự làm ở nhà Một số giờ học đã chú ý đến phần củng cố
và luyện tập nhưng việc kích thích cảm thụ còn hạn chế do không ít những câu hỏi không thích hợp
Chính vì thấy được tầm quan trọng của việc củng cố và luyện tập trong giờ học văn, nên chúng tôi xin đưa ra những kinh nghiệm nhỏ để phát huy tính tích cực, sáng tạo của
học sinh qua sáng kiến “Đa dạng hóa các hình thức củng cố bài học và luyện tập nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh ở một số tác phẩm văn học trung đại Việt Nam - Ngữ văn 11”.
Trang 33.2.1 Mục đích của giải pháp
Nhằm giúp học sinh nắm vững, mở rộng, nâng cao kiến thức, rèn luyện các kĩ
năng, đồng thời phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh trong quá trình học bài Đọc văn - Ngữ văn 11 Đồng thời mang lại hiệu quả cao cho HS trong quá trình học bài Đọc văn nói riêng và chất lượng dạy và học Ngữ văn nói chung.
3.2.2 Nội dung giải pháp
3.2.2.1 Vai trò của việc củng cố và luyện tập
Việc củng cố và luyện tập trong bài Đọc văn có vị trí, vai trò vô cùng quan trọng Là
phần giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản của bài học, nâng cao kiến thức, phát triển khả năng tư duy, sáng tạo của HS Đồng thời giúp các em có nhận thức đúng đắn hơn về vai trò của môn Ngữ văn cũng như tình yêu đối với văn học
3.2.2.2 Mục đích của việc củng cố bài học và luyện tập
Trước hết, việc củng cố bài học và luyện tập giúp giáo viên kiểm tra mức độ tiếp
nhận kiến thức của học sinh trên lớp sau mỗi bài học, giáo viên sẽ kiểm tra kiến thức cơ bản và đánh giá được mức độ hiểu bài của học sinh Từ đó, giáo viên nắm bắt được thực
tế quá trình học tập của mỗi học sinh để kịp thời giúp các em lấy lại những kiến thức cơ bản đã mất
- Thứ 2 là giúp học sinh mở rộng, nâng cao và vận dụng kiến thức:Việc củng cố và luyện tập sáng tạo là phương tiện hữu hiệu giúp học sinh nắm vững kiến thức cơ bản của bài học một cách khái quát nhất Không chỉ vậy việc củng cố và luyện tập còn giúp HS
mở rộng kiến thức đã học giúp học sinh đến với cuộc sống bên ngoài với những bài học
thiết thực từ tác phẩm văn học “Văn học là nhân học”, dạy văn là dạy làm người, cảm
hóa con người, dạy cái hay, cái đẹp, những điều có ý nghĩa trong cuộc sống, phê phán cái
xấu, cái ác Khi dạy tác phẩm “ Bài ca ngắn đi trên bãi cá” của Cao Bá Quát ngoài việc
giúp học sinh nắm vững kiến thức trong bài học thì giáo viên còn giúp học sinh nhận ra
bài học cuộc sống cho bản thân qua những câu hỏi sau: 1 Quan niệm về công danh trong
xã hội ngày nay 2 Qua tác phẩm này, em rút ra được bài học gì cho bản thân?
Vận dụng kiến thức đã học thành kĩ năng qua những hoạt động cụ thể cũng là mục đích của việc củng cố và luyện tập Vậy giáo viên sẽ cho các em vận dụng kiến thức đã học trong những bài tập như thế nào? Đó là bài tập các dạng như: cho các em viết đoạn văn, bài cảm nhận nêu suy nghĩ của bản thân, bình luận, bình giảng về một d9aon5 văn, đoạn thơ, … đồng thời điều kiện giúp học sinh phát triển kĩ năng, tư duy, sáng tạo của
Trang 4bản thân Đồng thời, giáo viên phải hướng học sinh vận dụng những cái hay, cái đẹp của văn chương vào đời sống tâm hồn của các em như Einstein – nhà vật lí học, nhà khoa học
lỗi lạc nhất của thế kỉ XX đã từng nói: “Hãy đánh thức tâm hồn để thế giới đưa cái đẹp vào cư ngụ.” Giáo viên không chỉ là người hướng dẫn mà còn là người đánh thức “tâm hồn” của học sinh
3.2.2.2.3 Phát triển tư duy cho học sinh
Phát triển tư duy cho học sinh phần củng cố và luyện cũng là một mục đích không
kém phần quan trọng Chỉ có tư duy học sinh mới tiến bộ trong học tập như Einstin đã
nói: “Kiến thức chỉ có được qua tư duy của con người” Các hình thức củng cố và luyện
tập có tác dụng tích cực hóa người học, tạo ra những tình huống khác nhau buộc học sinh luôn luôn ở trong trạng thái tư duy Muốn giải quyết, học sinh phải biết thu thập kiến thức, thông tin, vận dụng các kiến thức đã học Chẳng hạn, giáo viên có thể đưa ra hình thức củng cố bài học bằng hình thức điền khuyết vào sơ đồ hoặc phiếu học tập Mỗi hình thức củng cố và luyện tập không chỉ nhằm giúp học sinh nắm bắt, khám phá kiến thức mà còn hướng đến rèn luyện những kĩ năng cơ bản: phân tích, đánh giá, tự học, tự nghiên cứu, giải quyết vấn đề,…
3.2.2.2.4 Phát huy khả năng tự học, tự nghiên cứu của học sinh
Các hình thức củng cố và luyện tập còn giúp HS phát huy khả năng tự học, tự
nghiên cứu Đây cũng là một trong những năng lực cơ bản để hình thành nhân cách của con người trong thời đại công nghiệp hóa, hiện đại hóa Bởi tự học, tự nghiên cứu là con đường thử thách, rèn luyện và hình thành ý chí cao đẹp của mỗi người, là con đường tạo
ra tri thức bền vững cho mỗi người trên con đường học vấn Như Hồ Chí Minh đã từng
nói: “Lấy tự học làm cốt” Bản thân mỗi người chúng ta phải có ý thức tự học Phần củng
cố và luyện tập sẽ giúp học sinh có ý thức tự học tốt hơn, tạo điều kiện để các em có thời
gian để tự nghiên cứu tác phẩm kĩ hơn, sâu hơn và phát hiện ra nhiều điều mới mẽ hơn
3.2.2.3 Các hình thức củng cố bài học và luyện tập
Trong quá trình dạy học, qua mỗi bài học bản thân tôi nhận thấy phải làm sao cho tiết học thêm sinh động, hứng thú nhất giờ củng cố và luyện tập cho bài học Hiện nay
các hình thức mà giáo viên đưa ra củng cố bài học cho học sinh còn khá đơn điệu Thông thường chỉ là dạng câu hỏi rồi các em trả lời Còn về phần luyện tập thì trong sách giáo khoa cũng có bài tập luyện tập nhưng vẫn còn khá ít, chưa đa dạng các loại bài tập Vì
Trang 5vậy, với kinh nghiệm của bản thân chúng tôi xin đề xuất các hình thức củng cố bài học và luyện tập như sau:
3.2.2.3.1 Dạng trả lời câu hỏi
Đây là dạng được giáo viên thường sử dụng nhất trong việc củng cố bài học và luyện tập cho bài dạy của mình Câu hỏi đưa ra ở phần củng cố thường mang tính khái quát về nội dung và nghệ thuật của bài học Ngoài những câu hỏi như dạng đã nêu thì chúng ta có thể nêu những câu hỏi nâng cao hơn, sáng tạo hơn để phát huy tính tích cực của học sinh Bên cạnh câu hỏi củng cố bài học thì giáo viên cũng có nêu câu hỏi luyện tập nhưng chưa nhiều và thông thường thì giáo dặn học sinh về nhà làm Trong sách giáo khoa thì có một vài câu hỏi luyện tập nhưng chưa nhiều Do vậy trong bài viết này tôi vẫn đưa ra hình thức củng cố bài học và luyện tập ở dạng câu hỏi bởi nó khá dễ sử dụng Nhưng vẫn phát huy hết vai trò của một câu hỏi trong việc củng cố bài học và luyện tập sau mỗi bài học của học sinh Tức là câu hỏi khai thác ở nhiều vấn đề khía cạnh khác nhau trong bài học
3.2.2.3.2 Bài tập vận dụng nhật kí đọc sách và phiếu học tập
Nhật kí đọc sách: là một trong những đề xuất khá hay của Taffy E Raphael – Efrieda H.Hiebert trong cuốn Phương pháp dạy đọc hiểu văn bản Đây là một trong những
phương pháp nhằm tạo điều kiện cho học sinh khám phá những yếu tố, những gócđộ
trong tác phẩm bằng cảm quan của học sinh dựa trên những yếu tố: Hình ảnh, quan điểm,
từ hay, hồ sơ nhân vật, bản thân và truyện, điểm sách/phê bình, trình tự sự kiện, giải thích, nghệ thuật và thủ pháp đặc biệt của tác giả, phần đặc sắc của truyện Với mười
yếu tố trên, học sinh có thể khám phá tác phẩm với nhiều góc độ Tuy vậy, tùy vào mỗi
bài mà giáo viên có thể nội dung phù hợp Với bài Câu cá mùa thu giáo viên có thể cho học sinh cũng cố bài học theo mẫu 3 (Từ hay – Nhật kí đọc sách)
Từ hay Trang Ý nghĩa
………
………
………
………
………
…………
…………
…
…………
…………
………
………
………
………
………
3.2.2.3.3 Dạng sử dụng sơ đồ, biểu bảng
Đây là một trong những hình thức củng cố và luyện tập phát huy hiệu quả nhất tính tích cực sáng tạo của học sinh Với hình thức củng cố và luyện tập này, giáo viên có
Trang 6thể thiết kế sơ đồ, biểu bảng sẵn, cho học sinh điền khuyết hoặc yêu cầu học sinh tự thiết
kế Điều này, giúp học sinh cảm thấy hứng thú hơn so với cách truyền đạt thông thường
là giáo viên hỏi rồi gọi 1 đến 2 học sinh trả lời Giáo viên có thể thiết kế nhiếu hình thức
sơ đồ, biểu bảng khác nhau tùy theo tình hình của lớp học để mang lại hiệu quả cao hơn Chẳng hạn như giáo viên đưa ra hệ thông các phần của sơ đồ, học sinh hoàn thành, hoặc
bỏ trống ngẫu nhiên một vài ô của sơ đồ học sinh hoàn thành,v,v… Ở phần này giáo viên
có thể thiết kế trên giấy hoặc trên powerpoint mang lại tính trực quan sinh động hơn
3.2.2.3.4 Bài tập dạng sưu tầm tư liệu
Chức năng của dạng bài tập này là giúp HS hiểu, nắm bắt tác phẩm sâu hơn qua
việc các em tự tìm hiểu, tìm tòi kiến thức có liên quan đến bài học để đào sâu kiến thức Đồng thời còn giúp học sinh tự rèn cho bản thân phương pháp học tập: tự học, tự nghiên cứu tài liệu Các em có thể sưu tầm tranh ảnh, hoặc các bài thơ có liên quan Đây là dạng bài tập mà tôi cho rằng không khó đối với HS vì các em có nhiều thời gian và có điều kiện để hoàn thành
3.2.2.4 Cụ thể hóa các hình thức củng cố bài học và luyện tập sáng tạo qua một số tác phẩm văn học Trung đại Ngữ văn 11
Số lượng các tác phẩm văn học trung đại trong chương trình Ngữ văn 11 khá nhiều Ở đây, chúng tôi xin đưa ra hình thức củng cố và luyện tập ở từng thể loại của tác
phẩm văn học trung đại văn học Trung đại Ngữ văn 11
* Bài “Vào phủ chúa Trịnh” (Trích Thượng kinh kí sự của Lê Hữu Trác)
- Hình thức cố bài học:
Câu 1: Em hãy khái quát nội dung của đoạn trích bằng cách điền khuyết vào bảng sau:
Trang 7
Câu 2: Hãy so sánh đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh với một tác phẩm hoặc đoạn trích kí của văn học trung đại Việt Nam mà em đã học và nêu nhận xét về nét đặc sắc về nghệ thuật của đoạn trích này? (học sinh dựa vào phiếu học tập) PHIẾU HỌC TẬP Giống nhau Khác nhau Đoạn trích “Vào phủ chúa Trịnh” ………
………
………
………
………
………
Thái độ ………
………
Quang cảnh phủ chúa ………
………
……
……
……
……
……
……
Khinh thường danh lợi, quyền quý, thích tự do và nếp sống thanh nhàn ở quê nhà . Không đồng tình với cuộc sống no đủ, tiện nghi nhưng thiếu sinh khí
Nhiều khuôn phép, uy nghi
. Tù hãm, thiếu sinh khí ……
……
……
……
……
……
……
……
……
……
……
…….
VÀO PHỦ CHÚA TRỊNH
Hình ảnh người thầy
thuốc Bức tranh hiện thực sinh
động trong phủ chúa
Trang 8………
………
Đoạn trích kí khác: …………
………
………
………
Nét đặc sắc về nghệ thuật của đoạn trích“Vào phủ chúa Trịnh”………
………
………
………
Trang 9- Hình thức luyện tập:
Câu 1: Sau khi học xong đoạn trích Vào phủ chúa Trịnh, em có suy nghĩ gì về chế độ
phong kiến Việt Nam nửa cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX? Và có cảm nghĩ gì về Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác?
Câu 2: Em hãy sưu tầm tài liệu về Lê Hữu Trác
Câu 3: Yêu cầu Học sinh chọn một đoạn trong đoạn trích nhập vai nhân vật để diễn lại
đoạn trích ấy
* Bài “Tự tình II” của Hồ Xuân Hương
- Hình thức củng cố:
Câu 1: Suy nghĩ của em về thân phận và tâm trạng của người phụ nữ trong xã hội phong
kiến qua bài thơ Tự tình II của Hồ Xuân Hương
Câu 2 Điền vào sơ đồ diễn biến tâm trạng của nhân vật trữ tình trong bài thơ sau đây:
SƠ ĐỒ DIỄN BIẾN TÂM TRẠNG CỦA NHÂN VẬT TRỮ TÌNH
………… ,
…………
Phản kháng
Phẫn uất
…………
………
Cô đơn,
bẽ bàng
=> Tư tưởng nhân văn sâu sắc
- Hình thức luyện tập:
Câu 1: Sau khi học xong bài thơ em thích câu nào nhất? vì sao? Cảm nhận chung của em
về thân phận người phụ nữ làm lẽ trong xã hội?
Khát vọng sống mãnh liệt
Gắng gượng vươn lên
Trang 10
Câu 2: Hoàn thành phiếu học tập sau:
Từ hay Trang Ý nghĩa
………
………
………
………
………
…………
…………
…
…………
…………
………
………
………
………
………
Câu 3 So sánh sự giống và khác nhau giữa hai bài Tự tình I và Tự tình II của Hồ Xuân Hương theo bảng sau: Khác nhau Giống nhau Bài “Tự tình I” ………
………
………
………
………
………
Bài “Tự tình II” ………
………
Câu 4: Tìm thêm tư liệu về cuộc đời và một số bài thơ cùng đề tài với bài thơ Tự tình II (
Tự tình III)
* Bài “Bài ca ngất ngưởng” của Nguyễn Công Trứ
- Hình thức củng cố:
Câu 1: Hoàn thành sơ đồ sau: