Tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở việt nam hiện nay

Những vấn đề đặt ra từ sự tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam đối với công tác tôn giáo hiện nay...116 3.4.1.. Nhiệm vụ nghiên cứu Thứ nhất,

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: 1 GS.TS Lê Hữu Nghĩa

2 PGS.TS Lê Văn Lợi

HÀ NỘI - 2019

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,kết quả trong luận án là kết quả điều tra thực địa và thu thập tư liệu của tác giảluận án.

Nghiên cứu sinh

Bùi Thị Thủy

đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, ngoài sự nỗ lực phấn đấu

của bản thân tôi đã nhận được sự giúp đỡ, động viên rất nhiều từ tập thể, các cánhân Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới:

- Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Lê Hữu Nghĩa và PGS.TS Lê Văn Lợi

đã tư vấn, định hướng khoa học rõ ràng cho tôi trong quá trình học tập và thực hiệnluận án, đồng thời có những ý kiến gợi mở và đóng góp quý báu trực tiếp vào cácnội dung nghiên cứu của luận án

- Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Khoa Triết học, TrườngĐại học Sư phạm Hà Nội– nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện về thời gian và hỗtrợ một phần kinh phí để tôi hoàn thành chương trình học tập nghiên cứu sinh;

- Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Triết học đã tận tìnhgiúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận án;

- Các ban ngành chức năng, các cơ quan quản lý văn hóa, các trung tâmnghiên cứu, các tổ chức tôn giáo, tín ngưỡng, các tín đồ đã nhiệt tình giúp đỡ vàcộng tác giúp tôi thu thập thông tin, tư liệu của luận án;

- Các thành viên trong gia đình đã động viên, tạo mọi điều kiện về vật chất

và tinh thần cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án

- Người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã chia sẻ, khích lệ, động viên tôi trongthời gian thực hiện luận án này;

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Nghiên cứu sinh

Bùi Thị Thủy

CNDVBC : Chủ nghĩa duy vật biện chứng

KHXH & NV: Khoa học xã hội và Nhân văn

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu 3

5 Đóng góp mới của Luận án 4

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận án 5

7 Kết cấu của Luận án 5

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 6

1.1 Những công trình nghiên cứu về lý luận tác động của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay 6

1.2 Những công trình nghiên cứu thực trạng tác động của xu hướng biến đổi

tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam 12

1.3 Những công trình nghiên cứu về quan điểm và giải pháp nhằm phát huy những tác động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của một số xu hướng biến đổi tôn giáo ở Việt Nam hiện nay 21

1.4 Một số nhận xét những kết quả nghiên cứu của các công trình trước và

những vấn đề đặt ra mà luận án tiếp tục giải quyết 27

1.4.1 Một số nhận xét 27

1.4.2 Những vấn đề nghiên cứu đặt ra đối với Luận án 28

CHƯƠNG 2 TÁC ĐỘNG CỦA MỘT SỐ XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI TÔN GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 30

2.1 Quan niệm về “Đời sống tôn giáo” và “Xu hướng biến đổi tôn giáo” 30

2.1.1 “ Đời sống tôn giáo”, các yếu tố của đời sống tôn giáo 30

2.1.2 “Xu hướng biến đổi tôn giáo” và các tiền đề cho sự hình thành các xu hướng biến đổi tôn giáo 36

2.2 Một số xu hướng biến đổi tôn giáo ở Việt Nam hiện nay 43

2.2.1 Xu hướng đa dạng hóa và cá nhân hóa tôn giáo 43

2.2.2 Xu hướng vừa cạnh tranh vừa đối thoại giữa các tôn giáo 51

2.2.3 Xu hướng toàn cầu hóa và dân tộc hóa tôn giáo 53

2.2.4 Xu hướng vừa “thế tục hóa” vừa “thiêng hóa”của các tôn giáo 60

2.2.5 Xu hướng hiện đại hóa tôn giáo 65

2.3.1 Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về mối quan hệ tôn giáo và xã hội 68

2.3.2 Quan điểm của các nhà xã hội học tôn giáo và các nhà nghiên cứu

tôn giáo học 71

2.3.3 Cách tiếp cận của luận án về tác động của một số xu hướng biến đổi

tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay 73

Tiểu kết chương 2 75

CHƯƠNG 3 TÁC ĐỘNG CỦA MỘT SỐ XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI TÔN GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO VIỆT NAM HIỆN NAY - THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 76

3.1 Tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến ý thức tôn giáo

ở Việt Nam hiện nay 76

3.1.1 Tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến ý thức tôn giáo

ở Việt Nam hiện nay – cấp độ cá nhân 76

3.1.2 Tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến ý thức tôn giáo –

cấp độ cộng đồng tôn giáo 86

3.2 Tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến các quan hệ tôn giáo

ở Việt Nam hiện nay 96

3.2.1 Các tôn giáo ở Việt Nam hiện nay đang có cái nhìn cởi mở, sẵn sàng

đối thoại với các tôn giáo khác 96

3.2.2 Mối quan hệ giữa các tôn giáo Việt Nam với các tổ chức tôn giáo thế giới ngày càng mở rộng và chặt chẽ 98

3.3 Tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến các hoạt động tôn giáo

ở Việt Nam hiện nay 100

3.3.1 Các hoạt động tôn giáo hướng vào việc giải quyết các vấn đề xã hội: các hoạt động từ thiện, giáo dục, ý tế, các hoạt động kinh tế 100

3.3.2 Địa bàn hoạt động của các tôn giáo ở Việt Nam hiện nay ngày càng được mở rộng 108

3.3.3 Một số hoạt động tôn giáo bị các thế lực thù địch lợi dụng 110

3.4 Những vấn đề đặt ra từ sự tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo

đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam đối với công tác tôn giáo hiện nay 116

3.4.1 Nâng cao nhận thức toàn diện, sâu sắc về những tác động của xu hướng biến đổi đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay 116

3.4.3 Nhận rõ những tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống

tôn giáo ở Việt Nam hiện nay để khai thác các giá trị tích cực hạn chế tác động

tiêu cực của tôn giáo nhằm phát huy sức mạnh của dân tộc 118

Tiểu kết chương 3 121

CHƯƠNG 4 QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY TÁC ĐỘNG TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ NHỮNG TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC CỦA MỘT SỐ XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI TÔN GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 122

4.1 Quan điểm nhằm phát huy những tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay .122 4.1.1 Phát huy những giá trị tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của

xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay 122

4.1.2 Đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo đồng thời chống lợi dụng

tôn giáo thực hiện các âm mưu chính trị phản động 125

4.1.3 Đảm bảo lợi ích dân tộc và hòa bình quốc tế qua các quan hệ tôn giáo

Việt Nam và các tổ chức tôn giáo quốc tế 126

4.2 Một số giải pháp nhằm phát huy những tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay 128

4.2.1 Nâng cao nhận thức của các cấp ủy Đảng và các cấp chính quyền về các xu hướng biến đổi tôn giáo hiện nay 128

4.2.2 Tăng cường công tác quản lý tôn giáo từ Trung ương đến địa phương 133

4.2.3 Tăng cường vận động quần chúng trong công tác tôn giáo 136

4.2.4 Phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao đời sống đồng bào có tôn giáo 143

Tiểu kết chương 4 147

KẾT LUẬN 148

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ 151

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC

ta ngày nay” [133,13].

Việt Nam là một quốc gia đa tôn giáo, các tôn giáo tuy xuất hiện khônggiống nhau và có vai trò khác nhau trong sự phát triển của dân tộc nhưng có mộtđiều đặc biệt là dù tôn giáo khác nhau, nhưng đại đa số tín đồ đều có một mụcđích chung mong muốn được đóng góp vào công cuộc xây dựng và phát triển đấtnước, để vừa là một công dân tốt vừa là một tín đồ tốt của tôn giáo mình

Cùng với công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, tôn giáo và đời sống tôngiáo ở Việt Nam cũng có những biến đổi mạnh mẽ Trong đời sống tôn giáo,xuất hiện những xu hướng biến đổi tôn giáo có tính chất mâu thuẫn nhau như: xuhướng đa dạng hóa và cá nhân hóa tôn giáo; xu hướng vừa cạnh tranh vừa đốithoại giữa các tôn giáo; xu hướng quốc tế hóa và dân tộc hóa tôn giáo; xu hướngvừa thế tục vừa tăng tính thiêng của tôn giáo, xu hướng hiện đại hóa tôn giáoNhững xu hướng đó có cả những tác động tích cực và có cả những tác động tiêu

cực đến đời sống xã hội nói chung và đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam nóiriêng, ảnh hưởng không nhỏ tới các lĩnh vực của đời sống xã hội như kinh tế,chính trị, văn hóa, xã hội.Trước những tác động đó, nhiều cấp ủy và chính quyền

ở địa phương còn nhiều lúng túng trong nhận thức giải quyết, thậm chí cònnhững lệch lạc, sơ hở để các thế lực thù địch lợi dụng, gây mất trật tự an ninh xãhội

Nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn về xu hướng biến đổi tôn giáo,xem xét những mặt tích cực và những tiêu cực trong những tác động đó đền đờisống tôn giáo, nhận thức rõ những xu hướng biến đổi đó, làm rõ nguyên nhân, hệquả, , đề xuất một số những giải pháp nhằm hạn chế những tác động tiêu cực,phát huy những tác động tích cực là một việc làm có ý nghĩa cả về mặt lý luận và

thực tiễn Chính vì vậy, tác giả lựa chọn vấn đề “Tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài

nghiên cứu của Luận án tiến sĩ Triết học

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Thứ nhất, trên cơ sở tổng quan những công trình nghiên cứu về xu hướng

biến đổi tôn giáo ở trong và ngoài nước, Luận án khái quát, tổng hợp các tư liệu

có liên quan đến xu hướng biến đổi tôn giáo, tác động của xu hướng biến đổi tôngiáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, xác định rõ những vấn đề cầntiếp tục nghiên cứu

Thứ hai, Luận án làm rõ những vấn đề lý luận về tác động của một số xu

hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

Thứ ba, Phân tích thực trạng tác động của một xu hướng biến đổi tôn giáo

đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, từ đó rút ra nguyên nhân và một sốvấn đề đặt ra

Thứ tư, Đề xuất quan điểm và giải pháp nhằm phát huy những tác động

tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đờisống tôn giáo Việt Nam hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Xu hướng biến đổi tôn giáo và những tác động của nó đối với đời sống tôngiáo ở Việt Nam hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Có rất nhiều xu hướng biến đổi tôn giáo hiện nay đang diễn ra trên thếgiới trong đó có Viêt Nam, tuy nhiên Luận án lựa chọn 5 xu hướng biến đổi tôngiáo nổi bật và tác động mạnh mẽ đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong giaiđoạn từ khi đổi mới đến nay Đó là các xu hướng: xu hướng đa dạng hóa và cánhân hóa niềm tin tôn giáo; xu hướng vừa cạnh tranh vừa đối thoại giữa các tôngiáo; xu hướng toàn cầu hóa và dân tộc hóa tôn giáo; xu hướng vừa thế tục vừathiêng hóa của các tôn giáo và xu hướng hiện đại hóa tôn giáo

Nghiên cứu một số xu hướng biến đổi tôn giáo trên đây cũng như đánhgiá tác động của chúng đối với đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay được thựchiện qua phân tích các tôn giáo lớn: Phật giáo, Công giáo và Tin Lành

4 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận của Luận án là chủ nghĩa Mác - Lê nin, tư tưởng Hồ ChíMinh và quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nướcViệt Nam về tôn giáo

- Cơ sở thực tiễn, Luận án dựa trên tổng kết 30 năm đổi mới của Đảng,xem xét, tổng kết quá trình tồn tại, biến đổi của các tôn giáo, những xu hướngbiến đổi, tác động xã hội và nguyên nhân

- Phương pháp nghiên cứu: Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duyvật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đề tài sử dụng các phương pháp như:phân tích – tổng hợp, lịch sử - logic, so sánh, kết hợp phân tích lý luận với tổng kếtthực tiễn, phương pháp chuyên gia, phỏng vấn sâu, phương pháp hệ thống cấu trúc,phương pháp liên ngành

- Cách tiếp cận chủ đạo của Luận án là cách tiếp cận triết học, dựa trêncác nguyên lý của chủ nghĩa duy vậy biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử vềmối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, giữa đời sống vậtchất và đời sống tinh thần Trong đó, để hiểu được xu hướng biến đổi tôn giáo,tác giả đặc biệt vận dụng cặp phạm trù khả năng – hiện thực, nguyên nhân – kếtquả làm cơ sở trực tiếp để nghiên cứu về những xu hướng biến đổi tôn giáo hiệnnay, đó là cơ sở để đánh giá những tác động của chúng đến đời sống tôn giáo ởViệt Nam hiện nay

Ngoài ra, Luận án cũng quan tâm đến cách tiếp cận đa ngành như: Nhânhọc tôn giáo khi xem xét đời sống tôn giáo trong sự biến đổi cả về thời gian,không gian, trong đời sống cá nhân và đời sống công cộng Thông qua cách tiếpcận này giúp cho luận án có cái nhìn sâu hơn vào trong đời sống tôn giáo

Cách tiếp cận Xã hội học tôn giáo giúp cho luận án có thể nhìn nhận, đánhgiá được những tác động của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ởViệt Nam qua các số liệu, biểu bảng, thống kê,…

5 Đóng góp mới của Luận án

Thứ nhất, luận án đưa ra những luận cứ mới về những xu hướng biến đổi

tôn giáo hiện nay như: xu hướng vừa cạnh tranh vừa đối thoại giữa các tôn giáo,

xu hướng vừa thế tục hóa vừa thiêng hóa của các tôn giáo, xu hướng hiện đạihóa tôn giáo,… Luận án bước đầu làm rõ khái niệm đời sống tôn giáo, nhữngyếu tố của đời sống tôn giáo, mối quan hệ giữa xu hướng biến đổi tôn giáo vàđời sống tôn giáo

Thứ hai, luận án phân tích, đánh giá tác động của xu hướng biến đổi tôn

giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay ở trên 3 khía cạnh: ý thức tôn

giáo, quan hệ tôn giáo và hoạt động tôn giáo.Từ đó, đưa ra một số những vấn đềđặt ra đối với sự tác động này của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôngiáo ở Việt Nam hiện nay

Thứ ba, luận án đề xuất quan điểm và giải pháp nhằm phát huy những tác

động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của xu hướng biến đổi tôn giáođến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, khuyến nghị về hoạch định chính sáchtôn giáo và công tác tôn giáo đối với việc quản lý tôn giáo ở các cấp, các banngành, địa phương

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận án

Luận án góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về xuhướng biến đổi tôn giáo ở Việt Nam cũng như tác động của một số xu hướngbiến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo của Việt Nam

Kết quả nghiên cứu của Luận án góp phần cung cấp cơ sở khoa học choĐảng và Nhà nước trong việc hoạch định các chủ trương, chính sách, pháp luật

về tôn giáo và quản lý tôn giáo ở nước ta hiện nay

Luận án cũng có thể làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu vàgiảng dạy lý luận về tôn giáo trong các trường chính trị, các trường Đại học

và Cao đẳng

7 Kết cấu của Luận án

Luận án ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục các Tài liệu tham khảo,Phụ lục, Các công trình khoa học của tác giả đã công bố, luận án bao gồm 4chương, 13 tiết

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Trong nghiên cứu ngày nay đã xuất hiện rất nhiều những dạng thứcnghiên cứu tôn giáo mới, dưới hình thức liên ngành văn hóa – tôn giáo, tôn giáo– triết học, tôn giáo và các khoa học khác, Mỗi một lĩnh vực đều có nhữngcông trình khá tiêu biểu Đi sâu nghiên cứu những xu hướng biến đổi tôn giáo vàtác động của chúng ở Việt Nam hiện nay là vấn đề khá mới, luận án khảo cứucác công trình nghiên cứu với nội dung sau:

1.1 Những công trình nghiên cứu về lý luận tác động của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

Nghiên cứu về tôn giáo và những xu hướng biến đổi của tôn giáo tồn tạidưới dạng các đề tài nghiên cứu khoa học, sách giáo trình và các Luận án, có thể

kể đến các công trình có liên quan đến vấn đề này như:

- Đặng Nghiêm Vạn (2006), Về những điều mới xuất hiện trong đời sống

tôn giáo hiện nay, tập trung phân tích những biểu hiện mới trong đời sống tôn giáo

ở Việt Nam và thế giới Tác giả lý giải sự phục hổi của các hình thức thờ cúngtrong nhân dân, sự trỗi dậy của các dạng thức tôn giáo mà trước đây chúng ta quanniệm là mê tín Từ đó tác giả nêu lên thái độ ứng xử cụ thể đối với những điều mớixuất hiện trong đời sống tôn giáo nước ta hiện nay

Lê Hữu Nghĩa (Chủ nhiệm đề tài), 2003, Xu hướng phát triển tôn giáo hiện

nay ở nước ta và những vấn đề đặt ra cho công tác lãnh đạo, quản lý (Đề tài Độc

lập Nhà nước) đã trình bày một cách khái quát thực trạng tôn giáo ở Việt Nam, về

sự phân bố, đặc điểm tôn giáo của Việt Nam những năm đầu của thế kỷ XXI,

đồng thời đi sâu, làm rõ xu hướng phát triển tôn giáo và những nguyên nhân của

sự phát triển đó Đề tài đã nêu ra 6 xu hướng phát triển tôn giáo ở Việt Nam, đó là:

xu hướng ý thức chính trị của đồng bào có đạo sẽ tăng lên tuy nhiên vẫn tồn tạinhững ý thức chính trị tiêu cực trong một số bộ phận chức sắc tín đồ; xu hướngđoàn kết giữa đồng bào có đạo và đồng bào không có đạo, giữa đồng bào theo cáctôn giáo khác nhau sẽ gia tăng; Các tôn giáo đẩy mạnh thích nghi với truyền thốngvăn hóa dân tộc; Các thế lực thù địch tăng cường lợi dụng tôn giáo và gắn vấn đềtôn giáo với dân tộc để phá hoại sự nghiệp cách mạng của Đảng; sự xuất hiện củacác hiện tượng tôn giáo mới gia tăng; tín đồ các tôn giáo vẫn tiếp tục gia tăng.Như vậy, các tác giả đã khái quát những xu hướng phát triển tôn giáo Việt Nam,tuy nhiên, hướng tiếp cận ở đây chủ yếu theo hướng tôn giáo gắn với những vấn

đề có tính chính trị

“Sự biến đổi của tôn giáo tín ngưỡng ở Việt Nam hiện nay” (2008) của

tác giả Nguyễn Thị Hiền, Trần Hồng Liên, Nguyễn Thị Minh Ngọc, gồm nhữngcông trình nghiên cứu về vấn đề tôn giáo, tín ngưỡng và sự biến đổi của nó ởViệt Nam hiện nay Mỗi hiện tượng tín ngưỡng, tôn giáo đều được xem xét dướigóc độ văn hoá nhằm phác hoạ thực trạng tôn giáo tín ngưỡng trước tác động củatoàn cầu hoá và hội nhập quốc tế Tuy nhiên, ở đây, các tác giả chưa chỉ ra xuhướng biến đổi của các tôn giáo ở Việt Nam là gì?

Trần Văn Trình, Trao đổi về một số xu hướng phát triển tôn giáo (2008) có

bàn đến một số xu hướng phát triển tôn giáo trong những năm đầu của thế kỷ XXI.Trong khuôn khổ của một bài báo, tác giả cũng đã chỉ ra 3 xu hướng đó là: xuhướng đa dạng hóa tôn giáo, xu hướng thế tục hóa tôn giáo và xu hướng phát triểnquan hệ quốc tế về tôn giáo Ở mỗi một xu hướng phát triển tôn giáo, tác giả cũng

đã khái quát những đặc điểm cơ bản của xu hướng đó là gì như: ở một trình độ nhậnthức được nâng cao, không gian được mở rộng, con người không chỉ biết tiếp thumột tôn giáo truyền thống của riêng mình mà còn biết đến các tôn giáo khác, conngười một khi tiếp thu một tôn giáo mới, đồng thời bị níu kéo bởi những tôn giáotruyền thống, từ đó dẫn đến hệ quả chia rẽ tín đồ thành 3 loại khác nhau: “khô đạo,

nhạt đạo và đậm đạo” [119,10], nảy sinh hiện tượng nhiều tôn giáo song hành trongcùng một con người, Hay khi bàn đến xu hướng thế tục hóa tôn giáo, Trần VănTrình cũng chỉ ra rằng, ở Việt Nam thể hiện ở 2 khía cạnh: “thứ nhất là tôn giáohòa nhập với đời sống kinh tế xã hội và với cộng đồng, thứ hai là xu hướng vậtchất hóa các hoạt động tôn giáo” [119,11] Như vậy, dựa trên những tác động củatôn giáo lên đời sống kinh tế, xã hội Trần Văn Trình đã thấy được điểm giao thoagiữa chúng và chỉ ra sợi dây gắn bó mật thiết giữa đời sống tôn giáo và đời sống

xã hội

Nguyễn Phú Lợi (chủ nhiệm, 2010), Sự biến đổi đời sống tôn giáo ở Việt

Nam trước tác động của toàn cầu hóa, Đề tài cấp Bộ, Học viện Chính trị - Hành

chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội Đề tài đã đi sâu phân tích sự tác động củatoàn cầu hóa đến sự biến đổi của đời sống tôn giáo mới ở Việt Nam, trong đó,đặc biệt tác giả chỉ ra xu hướng toàn cầu hóa tôn giáo là một xu hướng đang diễn

ra trên thế giới cũng như ở Việt Nam Mặc dù cũng đề cập đến các xu hướngbiến đổi khác nữa, nhưng xu hướng toàn cầu hóa là xu hướng chủ đạo bởi đóchính là vụ chính của đề tài Các tác giả cũng đề cập đến sự xuất hiện của các

HT TGM Theo đó, sự xuất hiện của các HT TGM làm cho hệ thống tôn giáohiện nay trở nên đa dạng hơn, phức tạp hơn

Đỗ Quang Hưng (2012), Tái cấu hình đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện

nay: Những vấn đề pháp lý và thách thức, đã giải thích tái cấu hình đời sống tôn

giáo như là nguyên nhân cơ bản cho mọi sự biến đổi trong đời sống tôn giáo ởViệt Nam hiện nay Trong đó, tái cấu hình đời sống tôn giáo được hiểu là: “sự táicấu trúc bên trong thế giới mỗi tôn giáo và sự biến đổi cấu trúc cái tôn giáo, dẫnđến sự biến đổi sự hiện diện của chúng trong đời sống xã hội và pháp lý, phù hợpvới điều kiện thị trường tôn giáo đã thay đổi và bản thân lô gic các tôn giáo cũng

đã biến đổi” [63, 7] Từ đó tác giả đã chỉ ra những hệ luỵ khi quá trình tái cấu trúcđời sống tôn giáo ở Việt Nam như: sự thay đổi về nhân khẩu học tôn giáo, sự thayđổi địa – chính trị tôn giáo, đặt ra những thách thức có tính pháp lý về vấn đề tôn

giáo, đặc biệt là “ mô hình nhà nước thế tục ưu tiên cho sự đa dạng các tôn giáo”

[63,3]

Đặng Thị Lan (2012), Xu hướng biến đổi của Phật giáo Việt Nam hiện

nay, trong “Tính hiện đại và đời sống tôn giáo hiện nay ở Việt Nam” của Trung

tâm nghiên cứu tôn giáo đương đại, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đạihọc Quốc gia Hà Nội, Nxb Tôn giáo, đề cập đến xu hướng biến đổi của Phậtgiáo, trong đó tác giả nhấn mạnh đến xu hướng thế tục hóa tôn giáo, khẳng định

“xu hướng thế tục hóa, hiện đại hóa đang chi phối chiều hướng và cả nội dungphát triển của Phật giáo Việt Nam từ khi đất nước đổi mới” [121,233] và phântích biểu hiện của nó, đó là hiện nay hoạt động của Phật giáo không giới hạntrong chùa chiền, lễ bái và cầu nguyện mà đang tích cực cùng với xã hội thamgia giải quyết những vấn đề nan giải: thiện nguyện, xóa đói giảm nghèo, môitrường, Nói chung, quan điểm “thế tục hóa” của tác giả Đặng Thị Lan giốngvới Đặng Nghiêm Vạn về cách thức thể hiện

Tôn giáo, tín ngưỡng các dân tộc ở Việt Nam (2013), (Giáo trình sau đại

học) của tác giả Nguyễn Văn Minh, Nxb Khoa học Xã hội, bên cạnh việc trìnhbày một số vấn đề chung về tôn giáo, tín ngưỡng; các hình thức tôn giáo, tínngưỡng truyền thống; các tôn giáo đã được nhà nước công nhận; Ảnh hưởng củatôn giáo, tín ngưỡng đến văn hoá, kinh tế, chính trị, cuốn sách cũng đã bước đầu

đề cập đến một số xu hướng biến đổi của tôn giáo, tín ngưỡng ở Việt Nam hiệnnay Tuy rằng, chưa bao quát hết đời sống tôn giáo, cũng chưa đi vào những biểuhiện cụ thể của các xu hướng biến đổi đó, nhưng đây là một công trình khá hữuích đối với tác giả khi nghiên cứu những xu hướng biến đổi tôn giáo hiện nay

Trung tâm nghiên cứu Tôn giáo (2014), Chủ nghĩa hậu hiện đại và phong

trào tôn giáo mới trên thế giới và Việt Nam Đây là tập hợp những bài viết của

những nhà nghiên cứu trong nước và quốc tế về HT TGM, về mối quan hệ giữa thời

kỳ hậu hiện đại và sự xuất hiện, tồn tại của các HT TGM trên thế giới cũng như ởViệt Nam Bỏ qua phần đầu với một số bài nghiên cứu về chủ nghĩa hậu hiện đại,

các bài viết còn lại tập trung vào 3 nội dung chính khi nói về HT TGM Thứ nhất,phân tích về sự xuất hiện của các HTTGM trên thế giới và ở Việt Nam, đặc biệtnhấn mạnh đến yếu tố thời kỳ “hậu hiện ,đại” Thứ hai, các bài nghiên cứu tậptrung đi phân tích một số HT TGM cụ thể tồn tại trên thế giới cũng như ở ViệtNam, ví dụ: Nhân chứng Jehova, Scientology, Dương Văn Mình, Hà Mòn, Thứ

ba, đề cập đến những nghiên cứu về HT TGM ở Việt Nam, một số văn bản có liênquan đến việc công nhận, quản lý HTTGM ở Việt Nam hiện nay

Trung tâm nghiên cứu tôn giáo đương đại, Trường Đại học Khoa học xã

hội Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội với các chủ điểm như: Tôn giáo và tính

hiện đại (2012), Tôn giáo trong đời sống xã hội Việt Nam hiện nay (2013) hay Tôn giáo và Văn hóa (2014) của Nxb Tôn giáo, bao gồm rất nhiều bài viết của

các học giả trong và ngoài nước, đề cập đến những vấn đề có tính lý luận chung

về tôn giáo, như tôn giáo và tính hiện đại như là một sự bổ sung cho nhau, là cơ

sở để các tôn giáo biến đổi, cũng là tác nhân có tính khách quan dẫn đến sự thayđổi trong nội bộ các tôn giáo, làm tôn giáo thích nghi đối với đời sống xã hội

Chúng ta có thể kể đến một số bài viết như: Tôn giáo và tính hiện đại: Một số

vấn đề lý luận và thực tiễn của Đỗ Quang Hưng; “Tính hiện đại và đời sống tôn giáo theo Max Weber” của Nguyễn Quang Hưng, hay đi vào một tôn giáo cụ thể

như: Hội nhập văn hóa – xu hướng nổi bật của Công giáo Việt Nam của Phạm Huy Thông, hoặc Sự hội nhập của Ki tô giáo vào thế giới hiện đại của Linh mục Thiện Cẩm; hoặc Tôn giáo và tính hiện đại: Từ lý thuyết đến thực tiễn Trường

hợp Công giáo, Tin Lành và Phật giáo của Đỗ Quang Hưng,

Công trình“Những nẻo đường Phúc âm hóa Công giáo ở Việt Nam”,

(2016) của Nguyễn Hồng Dương đã đưa ra khái niệm về “đời sống đạo” Theotác giả, “đời sống đạo” được thể hiện ở 3 khía cạnh, thực hiện các phép bí tích,việc phụng tự và những hình thức tổ chức thánh lễ trọng thể Khái niệm “đờisống đạo” được thể hiện cụ thể trong thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX của dòng

Đa Minh đó là: niềm tin tôn giáo và thực hành niềm tin tôn giáo

Tác giả Dương Ngọc Dũng (2016), với Tôn giáo nhìn từ viễn cảnh xã hội

học, mặc dù cuốn sách thiên về cách tiếp cận xã hội học, nhưng những từ khóa,

những khái niệm của đời sống tôn giáo cũng được biểu đạt khá rõ ràng như: “tôngiáo” là gì?, niềm tin tôn giáo, nghi thức tôn giáo, trải nghiệm tôn giáo, … Tácgiả cũng đi làm rõ chức năng, vai trò của tôn giáo trong việc tạo ra gắn kết hay là

sự xung đột xã hội

Trong công trình Vai trò của tôn giáo trong xây dựng niềm tin xã hội của

tác giả Nguyễn Minh Ngọc đã đề cập đến một số khái niệm như: niềm tin tôngiáo, lối sống tôn giáo, sinh hoạt tôn giáo, Tuy không đưa ra những khái niệm cụthể, nhưng dựa trên cách đánh giá thực trạng của tôn giáo lên đời sống xã hội, cáckhái niệm thông qua đó được bộc lộ những nội hàm của nó Theo tác giả NguyễnMinh Ngọc, niềm tin tôn giáo có thể được đo lường bằng các chỉ báo về hành vitôn giáo, như “hành vi tham gia vào các hoạt động tôn giáo như tham gia đi lễ tạicác cơ sở tôn giáo, tham gia các hoạt động giảng dạy giáo lý, mực độ hiểu biếtnghi lễ giáo lý tôn giáo,…” [92, 17] Trong công trình này, với lý thuyết về vai tròcủa tôn giáo đối với xã hội, tác giả đã đưa ra hai lý thuyết để áp dụng, làm sáng tỏ

vai trò của tôn giáo, đó là lý thuyết chức năng tôn giáo và lý thuyết về vốn xã hội

của tôn giáo Mặc dù đề tài Luận án của chúng tôi triển khai ở cấp độ hẹp hơn

nhưng với lý thuyết này, giúp chúng tôi đánh giá tác động của xu hướng biến đổitôn giáo tác động lên đời sống tôn giáo giống như vai trò của một yếu tố của kiếntrúc thượng tầng

Olivier B.S.T.ank – Storper (2012), “Xã hội học tôn giáo” cũng là một tàiliệu có thể tìm được những khái niệm có tính chất chìa khóa của Luận án trongphần 1 của chương 2 Những khái niệm như: “thế tục”, “thế tục hóa”, “nhậpthế”, … những biểu hiện của nó được các học giả Việt Nam như: Đặng NghiêmVạn, Đỗ Quang Hưng,… cũng đồng tình với hướng nghiên cứu cũng như nộihàm các khái niệm về những xu hướng cơ bản của đời sống tôn giáo thế giớicũng như ở Việt Nam

Nikitin A A.G (1994), với Chính trị hóa tôn giáo trong “Tôn giáo và Đời

sống xã hội hiện đại”, tập 1 có đề cập đến Chính trị hóa trong tôn giáo từ cái

nhìn bên trong và cái nhìn bên ngoài, trong đó, khi nói về quá trình chính trị hóatôn giáo tác giả đã khẳng định rằng, các quá trình mà cả chính trị và tôn giáo đãtrải qua, trong từng thời điểm lịch sử cụ thể, bị quy định bởi tổng hòa các hiệntượng xã hội khác Vào những thời gian khác nhau, xu hướng phi chính trị hóatôn giáo hoặc chính trị hóa tôn giáo được thay đổi tùy vào vị trí đứng đầu Tácgiả cũng khẳng định thêm rằng, xu hướng nổi trội ngày nay đó chính là chính trịhóa tôn giáo, quá trình này đã thu hút được tất cả các giáo phái tôn giáo mà trướckia đã lảng tránh chính trị một cách tích cực nhất và kín kẽ nhất Như vậy, trongđời sống xã hội hiện đại, các tôn giáo đều tham gia vào đời sống thế tục vàkhông ngại ngần tham gia vào lĩnh vực chính trị

Trác Tân Bình - tác giả người Trung Quốc với “Lý giải tôn giáo” (2007),

(Trần Nghĩa Phương dịch), cung cấp cho chúng ta cái nhìn khá toàn diện về tôngiáo, về bộ môn Tôn giáo học ở Trung Quốc cũng như những đặc điểm nổi bậttrong đời sống tôn giáo ở Trung Quốc trong những năm gần đây Qua đó, tác giảcũng muốn đề cấp đến một trong những xu hướng nổi bật trong tôn giáo hiệnnay đó là xu hướng đối thoại tôn giáo, khẳng định đối thoại tôn giáo như một xuhướng tất yếu cũng như đây chính là cái nhìn mới mẻ của các tôn giáo Chínhbản thân các tôn giáo cũng phải có những sự thay đổi cho phù hợp với tình hìnhthực tế

1.2 Những công trình nghiên cứu thực trạng tác động của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam

Một số công trình nghiên cứu đến chủ đề này chúng ta có thể kể đến như:

“Đời sống tinh thần của xã hội và xây dựng đời sống tinh thần của xã hội

Việt Nam trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội” (1992), Luận án Tiến sĩ

Triết học của Trần Khắc Việt đã trình bày những vấn đề lý luận cơ bản về đờisống tinh thần, trả lời cho câu hỏi, đời sống tinh thần là gì? Đời sống tinh thần cónhững yếu tố nào? Tính qui luật của sự vận động đời sống tinh thần trong xã hội

hiện đại; Thực trạng và phương hướng xây dựng đời sống tinh thần ở Việt Nam.

Có thể nói, đây là tài liệu vô cùng quý giá để tác giả có thể tham khảo thực hiệnđược phần lý luận cơ bản về đời sống tinh thần

Viện Trung tâm Khoa học xã hội, 1997, Tôn giáo và đời sống hiện đại, là

bộ sách gồm 5 tập của Viện Khoa học xã hội gồm các chủ điểm khác nhau, song

có tập cũng đề cập đến các xu hướng phát triển, biến đổi đời sống tôn giáo ViệtNam và thế giới hiện đại Ngay từ những năm đầu của thập kỷ 90 thế kỷ XX, cácnhà khoa học đã nhận thấy có hai xu hướng biến đổi, phát triển của tôn giáo thếgiới và Việt Nam, đó là: một mặt đó là xu hướng thế tục hóa mà biểu hiện của nó

là sự phai nhạt niềm tin vào Chúa, sự suy giảm ảnh hưởng vai trò của tôn giáotrong đời sống xã hội, hay đó chính là sự thu hẹp phạm vi của tôn giáo về lĩnh vựcđời sống riêng tư (sau này, trong nghiên cứu của mình, Đỗ Quang Hưng cũng đãchỉ ra đó chính là xu hướng Cá thể hóa niềm tin tôn giáo) nhưng bên cạnh đó là xuhướng phục hưng tôn giáo với sự mở rộng ý nghĩa xã hội của tôn giáo, đó chính làlúc bắt đầu của sự xuất hiện các Hiện tượng tôn giáo mới Tuy không trực tiếp đềcập đến các khái niệm nhưng, qua những nghiên cứu về đời sống tôn giáo củaTrung Quốc, Đông Nam Á,… thì bức tranh đời sống tôn giáo cũng đã hiện diện,các yếu tố của đời sống tôn giáo đã bắt đầu được trình bày rải rác trong một vàinghiên cứu và cũng để lý giải cho chủ đề của tập sách đó là tuy hình thức tồn tại

có thể khác, tuy xu thế phát triển có thể đa dạng, đa chiều, trong quá trình pháttriển có thể bao hàm những nhân tố, những xu hướng khác nhau, mâu thuẫnnhau, nhưng tôn giáo và tổ chức tôn giáo vẫn còn những chức năng xã hội cầnthiết mà những nhân tố và tổ chức xã hội khác không thể thay thế được,… Để

có thể xây dựng được một xã hội tiến bộ, hài hòa, bao dung, giàu có cả về đờisống vật chất lẫn đời sống tinh thần, trong lĩnh vực hình thể lẫn lĩnh vực tâmlinh…

“Đời sống tín ngưỡng, tôn giáo: Những vấn đề lý luận và thực tiễn cấp bách

ở Việt Nam hiện nay” (2013), Luận án Tiến sĩ triết học của Nguyễn Hoài Sanh, tác

giả Luận án trên cơ sở phân tích khái niệm “Đời sống tín ngưỡng tôn giáo” và làm

rõ những đặc điểm về lịch sử và thực tiễn của đời sống tín ngưỡng tôn giáo ở ViệtNam, đặt ra những vấn đề cấp bách về mặt lý luận: đó là mối quan hệ giữa tínngưỡng tôn giáo với chính trị, tín ngưỡng tôn giáo với văn hóa và tín ngưỡng tôngiáo với đạo đức cùng những vấn đề thực tiễn trong đó tác giả đặc biệt nhấn mạnhđến mối quan hệ giữa nhà nước với các tổ chức tôn giáo ở Việt Nam hiện nay.Nguyễn Hoài Sanh cho rằng: Đời sống tôn giáo bao gồm toàn bộ các quan hệ nội

bộ của các tôn giáo và các quan hệ giữa các tôn giáo với xã hội

Lê Văn Lợi (2012) trong “Văn hóa tôn giáo trong đời sống tinh thần xã

hội Việt Nam” đã phân tích ảnh hưởng của văn hoá tôn giáo đối với một số lĩnh

vực trong đời sống tinh thần xã hội Việt Nam hiện nay Đề xuất một số nguyêntắc và giải pháp nhằm khai thác, phát huy ảnh hưởng tích cực của văn hoá tôngiáo trong quá trình xây dựng đời sống xã hội thời kỳ mới Tuy công trình chỉ đềcập đến ảnh hưởng của văn hóa tôn giáo nói chung đến đời sống tinh thần ở ViệtNam hiện nay, chưa đi vào những xu hướng biến đổi, nhưng Luận án cũng gợi

mở cho tác giả những cách tiếp cận, lý giải, phân tích sự ảnh hưởng của những

xu hướng biến đổi đến đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam nói chung, củađồng bằng Bắc Bộ nói riêng

Ảnh hưởng tôn giáo đối với tín ngưỡng của người Chăm ở Việt Nam(2002), Luận án Tiến sĩ Dân tộc học của Nguyễn Đức Toàn, đã phân tích

những ảnh hưởng của tôn giáo đối với tín ngưỡng người Chăm cụ thể là Bà lamôn giáo và Islam; Sự biến đổi của tín ngưỡng văn hoá Chăm dưới tác động củacác tôn giáo du nhập; Vai trò của tôn giáo với quá trình tộc người ở Chăm; Dựbáo hướng phát triển của tôn giáo, tín ngưỡng và đề xuất những giải pháp hoạchđịnh chính sách xã hội ở vùng dân tộc Chăm Kết quả nghiên cứu của Luận ángiúp tác giả biết cách khai thác tài liệu cũng như sử dụng các phương pháp điền

dã dân tộc, phỏng vấn chuyên sâu, điều tra xã hội học trong việc phân tích sựảnh hưởng của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tinh thần xã hội ở đồng

bằng Bắc Bộ hiện nay, qua đó có được những gợi ý mang tính giải pháp nhằmphát huy những giá trị tích cực trong những xu hướng biến đổi tôn giáo đó.

Hoàng Thị Lan (2009), Ảnh hưởng của Phật giáo đến đời sống tinh thần

nhân dân Đồng Bằng Bắc Bộ, tuy không phân tích xu hướng biến đổi của Phật giáo

hay của tôn giáo nói chung, nhưng cách tiếp cận về đời sống tinh thần cũng khátoàn diện khi tác giả nhấn mạnh đến những khía cạnh mà Phật giáo đã ảnh hưởngđến đời sống tinh thần của nhân dân đồng bằng Bắc Bộ: đời sống chính trị - tưtưởng; Lối sống đạo đức; phong tục, tập quán của nhân dân Qua đó, tác giả cũngđánh giá những ảnh hưởng tiêu cực của Phật giáo đối với đời sống tinh thần củanhân dân đồng bằng Bắc Bộ hiện nay

Đỗ Quang Hưng (2010), Đời sống tôn giáo tín ngưỡng Thăng Long Hà

Nội, Nxb Hà Nội, đã tái hiện lại bức tranh đời sống tín ngưỡng Thăng Long Hà

Nội theo dòng lịch sử và những chuyển biến trong đời sống tín ngưỡng tôn giáocủa Thăng Long thời hiện tại Trong công trình này, mặc dù không đưa ra mộtđịnh nghĩa về “đời sống tín ngưỡng, tôn giáo” nhưng đã chỉ ra những yếu tố củađời sống tín ngưỡng, ngoài những vấn đề như đức tin, về tổ chức, về lịch sử, đặcbiệt tác giả còn đưa ra một lý thuyết mới về đời sống tôn giáo nói chung, đó là lýthuyết về “không gian thiêng”, trong đó, không gian thiêng là một phần – là địabàn trên đó diễn ra các hoạt động của các tôn giáo

Nguyễn Phú Lợi (chủ nhiệm, 2010), Sự biến đổi đời sống tôn giáo ở Việt

Nam trước tác động của toàn cầu hóa, Đề tài cấp Bộ, Học viện Chính trị - Hành

chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội Sau khi trình bày một số xu hướng phát triểntôn giáo trên thế giới cũng như ở Việt Nam, các tác giả đã đề cập đến những biếnđổi trong đời sống tôn giáo Việt Nam dưới tác động của xu hướng toàn cầu hóa tôngiáo Đời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay được tác giả làm rõ ở các khía cạnhbiến đổi nổi bật đó là, sự trở lại của niềm tin tôn giáo, sự phục hồi của các tôngiáo, sự chuyển đạo, cải đạo, tái cấu trúc tôn giáo, thậm chí là thêm các thành tốmới trong trong khái niệm “tôn giáo” Đồng thời, các tác giả cũng đề cập đến sựxuất hiện của các HT TGM Theo đó, sự xuất hiện của các HT TGM làm cho hệ

thống tôn giáo hiện nay trở nên đa dạng hơn, phức tạp hơn, nó khác với các khônggian sống không phải tôn giáo

Hoai Huong Aubert – Nguyen et Michel Espagne (Sous la direction de),

2010, Le VietNam – Une Histoire de Transferts Culturels, Demopolis là một cuốnsách xuất bản tại Pháp đã khái quát bức tranh về đời sống tôn giáo Việt Nam với sựphân tích sắc sảo những đặc trưng sống động về tôn giáo của Việt Nam

Tác giả Đoàn Đức Phương (2015) với nghiên cứu Những biến chuyển

trong đời sống tôn giáo của người Mông Tin Lành di cư ở Đăk Lăk, có nhấn

mạnh những chuyển biến mạnh mẽ của cộng đồng người HMông Tin Lành ởĐăk Lăk trên các phương diện như: những chuyển biến mạnh mẽ trong niềm tintôn giáo; Những chuyển biến trong các nghi lễ tôn giáo của người HMông TinLành ở tỉnh Đăk Lăk; Những chuyển biến về mặt cộng đồng tôn giáo của ngườiHMông Tin Lành ở Đăk Lăk Tuy không chỉ ra những xu hướng biến đổi tôngiáo ở Việt Nam cũng như trên thế giới hiện nay dẫn đến những chuyển biến đónhưng trong phạm vi của bài viết này, tác giả cho thấy được khung lý thuyết vềđời sống tôn giáo cũng như những chuyển biến mạnh mẽ trong đời sống tôn giáocủa công đồng người HMông Tin Lành ở Đăk Lăk

Nguyễn Thanh Xuân, 2016 (Chủ biên), Tôn giáo và Chính sách tôn giáo

ở Việt Nam là công trình Kỷ niệm 60 năm Ngày thành lập Ban tôn giáo Chính

phủ và Ngày truyền thống ngành quản lý Nhà nước về tôn giáo (1955 - 2015), đãtrình bày những biến đổi lớn trong đời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay đó lànhững biến đổi trong: sinh hoạt của tín đồ - có sự gia tăng mạnh; việc công nhậncác tổ chức tôn giáo; biến đổi trong việc mở trường đào tạo chức sắc tôn giáo (cónhiều cơ sở đào tạo được mở và công nhận của cả Phật giáo, Công giáo và TinLành); Về việc xây dựng cơ sở thờ tự; Về việc in ấn ấn phẩm tôn giáo; Về hoạtđộng đối ngoại của các tổ chức, cá nhân tôn giáo,… Tuy nhiên, đây mới chỉdừng lại ở những mô tả có tính chất sơ lược trong một công trình tổng kết Hơnnữa, cách phân chia biểu hiện của sự biến đổi chịu ảnh hưởng nhiều bởi phươngpháp Tôn giáo học Trên cở sở kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thanh Xuân, tác

giả Luận án nhìn nhận xu hướng biến đổi của tôn giáo như là một một phần củađời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay, đánh giá lại một cách đúng đắn về tôn giáotrong mối quan hệ với xã hội với những biểu hiện tích cực của sự biến đổi – vừa

là nhu cầu của sự biến đổi nhưng cũng là sự “thích ứng” với hoàn cảnh mới, điềukiện mới của thế giới cũng như Việt Nam

Nguyễn Hồng Dương, (2017), Công giáo Việt Nam đối với phát triển bền

vững đất nước, đã đề cập đến những biến đổi của đời sống tôn giáo liên quan đến

người Công giáo Thông qua việc phân tích vai trò của Công giáo đối với hộinhập văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng truyền thống trong phát triển bền vững đấtnước, tác giả đã làm nổi bật được sự biến đổi trong đời sống tôn giáo của ngườiCông giáo thể hiện qua phạm vi gia đình, cộng đồng tôn giáo cũng như liên tôngiáo – việc thực hiện bổn phận kép giữa Đạo với Đời và vai trò của nó trong cáchoạt động an sinh xã hội, thể hiện như một xu hướng mới trong đời sống đạo củangười có tôn giáo Những chi tiết được mô tả để thấy được sự thay đổi từ quanniệm đến cách hành đạo của người Công giáo trong niềm tin và các nghi thứcthực hành là một tài liệu vô cùng quý giá để tác giả có một cái nhìn khái quát vềđời sống Công giáo hôm nay

Cao Huy Thuần, (2006) “Tôn giáo và xã hội hiện đại: biến chuyển lòng

tin ở Phương tây” đã phân tích vai trò, ảnh hưởng của các tôn giáo phương

Đông, nhất là Phật giáo với xã hội phương Tây, đặc biệt là đối với nước Pháp –nơi ông sinh sống và công tác Tác giả cũng đi sâu vào việc phân tích cái đượcgọi là “tôn giáo công dân” ở Mỹ và vai trò quan trọng của tôn giáo trong đờisống xã hội của nước Mỹ

Ban tôn giáo Chính phủ trong khuôn khổ của hợp tác với Liên minh châu Âu

đã có cuốn Kỷ yếu quốc tế “Chính sách pháp luật nhằm đảm bảo quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo – Chia sẻ kinh nghiệm giữa châu Âu và Việt Nam” (năm 2016) đã

đề cập đến 3 chủ đề chính, đặc biệt là hai chủ đề 2 và 3 là đời sống tín ngưỡng, tôn

giáo Việt Nam và Đóng góp của tôn giáo đối với quá trình xây dựng đất nước, đã

có được sự đánh giá đúng đắn về những đóng góp của một số tôn giáo vào trong sự

ổn định, phát triển xã hội Việt Nam trong những năm qua, qua đó, thấy được nhữngbiến đổi trước những xu hướng thay đổi của các quá trình biến đổi tôn giáo Nhữngchủ đề phân tích làm sáng tỏ như: vai trò của tôn giáo đối với vấn đề an ninh tôngiáo, hoặc những hoạt động đối ngoại của tôn giáo trong xu thế hội nhập quốc tếhiện nay cũng như việc nhìn nhận đóng góp của một số tôn giáo cụ thể đối với cáchoạt động như: Hoạt động xã hội của Dòng thánh Phaolo Đà Nẵng, hay Phật giáoViệt Nam – những thành tựu và đổi mới, Những đóng góp của Tịnh độ Cư sĩ Phậthội Việt Nam trong việc tham gia chăm sóc sức khỏe cộng đồng,… rõ ràng, chứcnăng của tôn giáo đã có những biến đổi rõ rệt trong đời sống xã hội hiện đại, đóchính là hệ quả tất yếu của những xu hướng biến đổi tôn giáo hiện nay.

Tác giả Trương Văn Chung (2017), trong công trình mới nhất công bố gần

đây, nghiên cứu Chuyển đổi tôn giáo – Những vấn đề lý luận và thực tế, là một

công trình nghiên cứu khá công phu và chi tiết của tác giả về quá trình chuyểnbiến tôn giáo trong đời sống tôn giáo ở Nam Bộ trong những năm qua Có thểnói đây là một công trình rất mới mà tác giả đã cập nhật được, ngay sau khi xuấtbản, ngày 30 tháng 11 năm 2017 nên tính cập nhật về mặt lý thuyết “chuyển đổitôn giáo” là có tính thời sự Trong công trình này, Trương Văn Chung và cáccộng sự của ông tuy không trình bày về khái niệm “biến đổi tôn giáo” hay kháiniệm “đời sống tôn giáo”, nhưng ở một mức độ nhất định, tác giả đã đề cập đến

“chuyển đổi tôn giáo” là một hiện tượng văn hóa xã hội, một trong những dạngthức của sự thay đổi tôn giáo và khẳng định nó “diễn ra thường xuyên trong lịch

sử tôn giáo nhân loại” [27,3] Khi nhắc đến những khái niệm gần, tác giả cũng

đã nói đến “biến đổi tôn giáo”- religious changes “dùng để chỉ sự vận động, thayđổi của một bộ phận hoặc yếu tố cơ bản trong đời sống tôn giáo; phản ánh mốiquan hệ giữa đời sống tôn giáo với đời sống xã hội Nó chỉ sự thay đổi tôn giáo(ở cả 4 yếu tố: giáo lý, niềm tin, hệ thống nghi lễ và tổ chức giáo hội) trong mốiquan hệ tác động từ các nhân tố văn hóa – xã hội của một thời đại cụ thể”[27,26] Ở đây, tác giả Trương Văn Chung phần nào đã gợi ý cho tác giả luận ánkhi đề cập đến khái niệm “biến đổi tôn giáo”, nó được biểu hiện trong mối quan

hệ của đời sống tôn giáo với đời sống xã hội Cũng trong cuốn sách, tác giả nêu

ra 3 dạng biến đổi tôn giáo trong lịch sử phát triển gồm: thứ nhất, Sự phân lythành các trường phái của các tôn giáo; 2) Sự thay đổi bộ phận hoặc yếu tố củacác tôn giáo trong quá trình tiếp biến văn hóa ở một khu vực, dân tộc có môitrường sinh thái – nhân văn khác nhau; 3) Sự thay đổi tôn giáo do quá trình dunghợp tôn giáo (sự kết hợp các yếu tố, các thành phần của tôn giáo, tín ngưỡngkhác nhau),….Tuy nhiên, chúng tôi không thỏa mãn với lập luận của tác giả khicho rằng: “khái niệm thay đổi tôn giáo phản ánh thay đổi về hình thức, nội dung,song, về nguồn gốc giáo lý và bản chất niềm tin thì không thay đổi” [27,27] Nóinhư vậy chưa phản ánh được đúng sự biến đổi trong đời sống tôn giáo hiện nay,bởi có những tôn giáo, trước những xu hướng biến đổi hiện nay, đã có những sựthay đổi cho phù hợp với sự phát triển của thực tiễn lịch sử

Nguyễn Hồng Dương (2017), Công giáo Việt Nam đối với phát triển đất

nước, đã đi sâu nghiên cứu những biến đổi của Công giáo trước những biến cố của

lịch sử Mặc dù cuốn sách thiên về lịch sử, nhưng qua lịch sử đồng hành cùng dântộc của Công giáo, tác giả cũng cho thấy không phải lúc nào Công giáo cũng đồnghành cùng dân tộc, cũng như không phải tất cả chức sắc, tín đồ Công giáo đềusống “tốt đời đẹp đạo”, vẫn còn có rất nhiều những phần tử lợi dụng uy tín cánhân, nói xấu Đảng, bôi nhọ lãnh đạo, đi ngược lại với xu hướng đồng hành cùngdân tộc của Công giáo Nguyễn Hồng Dương cũng đã có những dẫn chứng cụ thểcho việc chính trị hóa tôn giáo cũng như lợi dụng tôn giáo phục vụ mục đích tôngiáo Các sự, vụ cụ thể, có những dẫn chứng là những ví dụ thuyết phục nhất chonhững mặt trái của sự biến đổi đời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay (cụ thể làCông giáo)

Tác giả Nguyễn Minh Ngọc (2017), trong công trình nghiên cứu Vai trò

của tôn giáo trong xây dựng niềm tin xã hội, tuy không trực tiếp đi phân tích ảnh

hưởng của các xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Namhiện nay nhưng qua việc phân tích vai trò của tôn giáo trong xây dựng niềm tin

xã hội, Nguyễn Minh Ngọc đã phản ánh thực trạng niềm tin xã hội, trong đó, đặc

biệt là niềm tin tôn giáo trong xã hội hiện đại Những số liệu, bảng biểu mà côngtrình đề cập đến (Nguồn của Viện Xã hội học) đã phần nào phản ánh được cácmức độ thể hiện niềm tin cũng như thực hành của một số tôn giáo (đặc biệt làPhật giáo và Công giáo) ở các tỉnh thành phía Bắc (Hà Nội, Ninh Bình,…), hoặcphía Nam có Thành phố Hồ Chí Minh Tuy vậy, đây là những cơ sở thực tiễn rất

có giá trị để trong quá trình thực hiện đề tài chúng tôi lấy đó là căn cứ để làmsáng tỏ những nhận định của sự ảnh hưởng của các xu hướng biến đổi tôn giáođến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay Lẽ dĩ nhiên, để lý giải cho nhữngthực trạng này, công trình nghiên cứu đã đề cập đến nguyên nhân của thực trạng

đó chính là do một số những xu hướng biến đổi tôn giáo ở Việt Nam cũng nhưtrên thế giới như: đa dạng hóa, thế tục hóa,

Đi sâu vào sự ảnh hưởng của tôn giáo đến đời sống xã hội của nước Mỹ,

tác phẩm “Tôn giáo Mỹ đương đại” (2009) (Trần Nghĩa Phương dịch), Nxb Tôn

giáo và Nxb Từ điển Bách khoa của tác giả Lưu Bành - học giả người TrungQuốc Tác giả đã giới thiệu một cách khái quát về tình hình tôn giáo ở nước Mỹ

và đồng thời làm rõ mối quan hệ giữa tôn giáo với người dân Mỹ cũng như vai trò

và ảnh hưởng của tôn giáo với đời sống xã hội của nước này Qua đó chúng tathấy, tôn giáo trở thành một phần rất quan trọng trong đời sống xã hội nước Mỹ,với công dân Mỹ Nó tác động đến tất cả các lĩnh vực như chính trị, kinh tế, vănhóa, giáo dục, truyền thông, và dĩ nhiên có vị trí quan trọng trong đời sống côngdân Mỹ, chính điều này khiến cho quốc gia này được coi là một trong ít những ítquốc gia “thế tục” nhất trên thế giới hiện nay Cũng ở tác giả Lưu Bành, trong bài

“Vốn xã hội của đoàn thể tôn giáo Mỹ” (Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, số 2 và số

3/2010, Trần Nghĩa Phương dịch), đã nhấn mạnh sự ảnh hưởng của tôn giáo lênđời sống xã hội nước Mỹ, đặc biệt ông đã quan niệm tôn giáo như một nguồn lựctrong nguồn vốn xã hội to lớn của nước Mỹ Chính nhà nước “thế tục” là nguyênnhân tạo ra sự đảm bảo cho các tổ chức tôn giáo tham dự vào các hoạt động xãhội Các tổ chức tôn giáo ở Mỹ đã nắm giữ nguồn vốn vô cùng phong phú; sửdụng một cách có hiệu quả nó thông qua việc triển khai các hoạt động tôn giáo và

thế tục, phục vụ cho không chỉ tín đồ, thông qua đó còn thúc đẩy xã hội phát triển,đưa ra những phản ứng nhanh chóng trước các vấn đề xã hội, làm tăng chức năng

xã hội của các tổ chức tôn giáo ở Mỹ

Tác giả Sang Gyoo Lee nghiên cứu sự ảnh hưởng của tôn giáo đến đời sống

xã hội Hàn Quốc với đặc trưng là tôn giáo Tin Lành “Đạo Tin Lành ảnh hưởng

đến Hàn Quốc như thế nào?” (2012), xu hướng xuất hiện và phát triển mạnh của

đạo Tin Lành ở Hàn Quốc trở thành nhân tố thúc đẩy xã hội Hàn Quốc phát triểntrên các phương diện: thúc đẩy hiện đại hóa xã hội Hàn Quốc thông qua y tế vàgiáo dục hiện đại, chống lại mê tín dị đoan, chú trọng giáo dục cho phụ nữ và đềcao nữ quyền, Chính Tin Lành là tác nhân quan trọng tạo nên một xã hội HànQuốc hiện đại như ngày nay

1.3 Những công trình nghiên cứu về quan điểm và giải pháp nhằm phát huy những tác động tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của một số xu hướng biến đổi tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

Ở nội dung này, có một số các công trình tiêu biểu như:

Lê Hữu Nghĩa (Chủ nhiệm đề tài), 2003, Xu hướng phát triển tôn giáo hiện

nay ở nước ta và những vấn đề đặt ra cho công tác lãnh đạo, quản lý (Đề tài Độc

lập Nhà nước), trên cơ sở chỉ ra một số xu hướng phát triển tôn giáo ở Việt Namtrong những năm đầu thế kỷ XXI, dựa trên những nguyên nhân của những xuhướng phát triển ấy, nhóm đề tài đã đề ra phương hướng, một số giải pháp đối vớitôn giáo Đề tài khẳng định, lấy chủ nghĩa Mác – Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minhlàm cơ sở lý luận, Đảng ta phải tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo chiến lược đối vớitôn giáo, tăng cường sự quản lý của Nhà nước đối với các hoạt động tôn giáo nóichung cũng như các tổ chức sinh hoạt tôn giáo nói riêng

“Tập văn bản về tổ chức và đường hướng hành đạo của các tôn giáo tại

Việt Nam” (2006), của Ban Tôn giáo Chính phủ đã cung cấp cơ sở hướng dẫn và

quản lý đối với hoạt động tôn giáo ở Việt Nam với những tôn giáo đã được chophép (tính đến thời điểm 2006) gồm: Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Cao Đài,Phật giáo Hòa Hảo Mặc dù, do hạn chế về thời điểm xuất hiện (năm 2006), đến

nay chúng ta đã công nhận nhiều tôn giáo hơn, và Nhà nước đã ban hành nhiềuvăn bản khác để bổ sung, đặc biệt Hiến pháp bổ sung năm 2013 liên quan đếnnhững vấn đề Quyền con người Tuy nhiên, có thể thấy, đây vẫn là cuốn sách cógiá trị cho người nghiên cứu và người làm công tác tôn giáo.

Cuốn “Tiếp tục đổi mới chính sách về tôn giáo ở Việt Nam hiện nay” (2014) (chủ biên) của Nguyễn Hồng Dương, đã đề cập đến những vấn đề có tính thời sự

nóng bỏng của tôn giáo Việt Nam, từ đó các tác giả đã trình bày tiến trình nhận thứccủa Đảng ta về bản chất và sự tất yếu tồn tại của tôn giáo, về đích đến “hoàn thiệnvăn bản pháp luật về tôn giáo hướng tới là xây dựng một Bộ luật tôn giáo hiện vẫncòn đang rất xa vời” [31,8]

Đỗ Quang Hưng (2003), (chủ biên) trong công trình của Viện Nghiên cứu

Tôn giáo, Nhà nước và Giáo hội, đặt ra không chỉ là những vấn đề có tính lý

luận về mối quan hệ giữa nhà nước và Giáo hội có rất nhiều bài nghiên cứu nói

về kinh nghiệm xử lý mối quan hệ giữa nhà nước với vấn đề tôn giáo của cácnước như Trung Quốc, Nhật Bản, Liên Xô, Mỹ,… đặc biệt những bài học đắt giácủa Trung Quốc sau Cách mạng văn hóa trong việc ứng xử với tôn giáo cũng gợilên những kinh nghiệm có ý nghĩa nhất định để tác giả luận án coi đó là nhữngcăn cứ để đưa ra những giải pháp hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của xu hướng biếnđổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

Trong bài của Trần Nghĩa Phương (2011) Vấn đề tôn giáo mới trong công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Trung Quốc, Nghiên cứu Tôn giáo, tín ngưỡng, chặng đường 20 năm (1991 - 2011)”, Nxb Chính trị Quốc gia đã nêu rabài học cụ thể của Trung Quốc sau Văn kiện số 19 của Đảng Cộng sản TrungQuốc như: “Tiến hành nhiều đợt giáo dục quan điểm cơ bản và chính sách cơbản về vấn đề tôn giáo thời kỳ xã hội chủ nghĩa,… Chính quyền các cấp nângcao nhận thức khoa học về vấn đề tôn giáo, củng cố và mở rộng đồng minhchính trị yêu nước của giới tôn giáo các dân tộc, thúc đẩy đoản kết, mở rộng giaolưu trong lĩnh vực tôn giáo với các nước trong khu vực và thế giới” [100,253]

Nguyễn Hồng Dương trong (2012), “Quan điểm đường lối của Đảng về Tôn

giáo và những vấn đề tôn giáo ở Việt Nam hiện nay” đã phân tích quan điểm, đường

lối của Đảng về tôn giáo, phân tích kinh nghiệm giải quyết vấn đề tôn giáo ở ViệtNam trên cơ sở cái nhìn so sánh với một số nước trong cùng khu vực châu Á như :Trung Quốc, Xinhgapo, Thái Lan Những kết luận được rút ra từ Nghị quyết 24 –NQ/TW khẳng định, nội dung cốt lõi trong công tác tôn giáo là công tác dân vận, vậnđộng quần chúng, làm tốt công tác tôn giáo là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chínhtrị do Đảng lãnh đạo và nhiệm vụ của công tác tôn giáo là: 1 Bảo đảm cho tín đồ cócuộc sống tốt đời đẹp đạo theo đúng pháp luật; 2 Hướng dẫn các chức sắc các cácgiáo hội tôn giáo hoạt động theo đúng pháp luật; 3 Tăng cường cảnh giác, kịp thờichống lại những âm mưu, thủ đoạn của các thế lực thù địch lợi dụng tôn giáo chốngphá sự nghiệp cách mạng của nhân dân

Đỗ Quang Hưng (2014), Nhà nước – Tôn giáo – Luật pháp, đã tiếp cận

mối quan hệ nhà nước – tôn giáo và luật pháp từ lý thuyết đến thực tiễn, từ kinhnghiệm của các nước Âu Mỹ, Đông Bắc Á đến Việt Nam (trong đó tác giả đặcbiệt nhấn mạnh đến kinh nghiệm ứng xử của các chính phủ đối với các HTTGM) Tác giả đã khái quát hóa lộ trình xây dựng, hoàn thiện luật pháp tôn giáocủa nhà nước Việt Nam trong nỗ lực hướng tới một môi trường thích hợp để cáccộng đồng tôn giáo không những thực hiện tốt pháp luật với tư cách công dân màcòn qua luật pháp về tôn giáo để có thể thỏa mãn đời sống tâm linh, đồng thời đềxuất, gợi mở đối với việc xây dựng một nhà nước pháp quyền về tôn giáo ở nước

ta hiện nay

Hoàng Minh Đô – Lê Văn Lợi (đồng Chủ biên), 2014, Mười năm thực

hiện Nghị quyết lần thứ bảy Ban chấp hành TW khóa IX về công tác Dân tộc và Tôn giáo – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, là một công trình có tính tổng kết

thành quả của 10 năm thực hiện Nghị quyết lần thứ 7 của Ban chấp hành TW khóa

IX về dân tộc và tôn giáo Qua đó, chúng ta thấy, đó là một quá trình, đổi mới,phát triển trong nhận thức của Đảng và Nhà nước ta về công tác tôn giáo và côngtác dân tộc Trong đó, Đỗ Lan Hiền, Hoàng Thị Lan đề cập đến sự phát triển

trong nhận thức của Đảng về công tác tôn giáo, những vấn đề đặt ra; Nguyễn PhúLợi, Ngô Hữu Thảo, Lê Văn Lợi,… đề cập đến một số giải pháp đối với công táctôn giáo hiện nay: khẳng định công tác tôn giáo là nhiệm vụ của cả hệ thống chínhtrị, quan trọng nhất trong công tác tôn giáo đó là công tác vận động quần chúng,phải thừa nhận và phát huy được những giá trị tốt đẹp của các tôn giáo về các giátrị đạo đức, văn hóa,… Mặc dù là một công trình tổng kết những sự - việc đã xảy

ra, không còn mới nữa nhưng đây là những gợi ý rất có ý nghĩa để tác giả luận án

có thể triển khai nhiệm vụ của Luận án khi đề cập đến những vấn đề đặt ra trongđời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay, những giải pháp giúp khắc phục những hạnchế và phát huy những giá trị tích cực của sự tác động các xu hướng biến đổi tôngiáo lên đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

Lê Văn Lợi (2015), Công tác phát triển và quản lý Đảng viên là người

có Đạo ở các tỉnh Đồng Bằng Sông Hồng trong giai đoạn hiện nay, Nxb Lý

luận Chính trị, mặc dù chỉ đề cập đến phạm vi các tỉnh đồng bằng sông Hồngnhưng một số những giải pháp đối với công tác phát triển và quản lý Đảng viên

mà tác giả đặt ra rất hữu ích cho chúng tôi có thể vận dụng vào phần giải phápđối với công tác quản lý tôn giáo (chương 4) của luận án, các giải pháp như: tăngcường và đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức chocán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân về vấn đề phát triển và quản lý Đảngviên là người có Đạo; Phát huy vai trò của chính quyền, Mặt trận tổ quốc và cácđoàn thể nhân dân trong công tác phát triển và quản lý đảng viên là người cóđạo,… Những kiến nghị đưa ra đối với các cấp lãnh đạo, quản lý là những giảipháp có tính cụ thể cho một vấn đề phức tạp đó chính là những biến đổi của đờisống tôn giáo hiện nay, làm thế nào, vai trò, nội dung công việc của từng cấpquản lý ra sao của tài liệu là căn cứ để chúng tôi có thể tiếp tục thực hiện trongluận án này

Nguyễn Thanh Xuân (2016), (Chủ biên), trong Tôn giáo và Chính sách

tôn giáo ở Việt Nam, trên cơ sở phân tích những đặc điểm mới của đời sống tôn

giáo, tín ngưỡng Việt Nam, tổng kết cơ sở lý luận là Chủ nghĩa Mác – Lê nin về

công tác tôn giáo, và những kinh nghiệm của quốc tế - các nước có những điềukiện về kinh tế - xã hội gần với Việt Nam (Trung Quốc), hoặc những nước nằmtrong khu vực Đông Nam Á (Inđônêxia và Malaysia), tác giả đã trình bày Đườnglối, chính sách của Việt Nam về vấn đề tín ngưỡng, tôn giáo Đây là những tư liệuquý giá để luận án lấy làm căn cứ đề ra giải pháp, dựa trên những sự tổng kếtthành tựu của Nghị quyết 24 và 25 về Công tác tôn giáo cũng như chính sách củaĐảng và Nhà nước về Công tác tôn giáo Dựa trên những đặc điểm tình hình cụthể mới của đời sống tôn giáo Việt Nam, gợi mở cho chúng tôi có những đề xuấtgiải pháp có tính vĩ mô và vi mô.

Kỷ yếu quốc tế “Chính sách pháp luật nhằm đảm bảo quyền tự do tín

ngưỡng, tôn giáo – Chia sẻ kinh nghiệm giữa châu Âu và Việt Nam” (năm 2016)

của Ban Tôn giáo Chính phủ, trong chương đầu tiên của cuốn Kỷ yếu, Đảm bảo

tự do tín ngưỡng, tôn giáo ở Việt Nam cũng đã chia sẻ kinh nghiệm của châu Âu

trong việc đảm bảo quyền tự do tôn giáo, tín ngưỡng như một quyền cơ bản củacon người, là một trong những giá trị cốt lõi của liên minh châu Âu Đó là sự đónggóp quan trọng cho các xu hướng tích cực ở Việt Nam khi đề cập đến những thànhtựu của Việt Nam trong việc thúc đẩy sự phát triển của các hoạt động tôn giáo vẫnđảm bảo mục tiêu phát triển kinh tế, phát triển tôn giáo và hài hòa xã hội

W Cole Durham, JR Brett G.Scharffs trong “Luật pháp và Tôn giáo Tiếp

cận so sánh quốc gia, quốc tế” (2015) Đây là công trình khá đồ sộ, là sự tổng

hợp, kế thừa kết quả nghiên cứu của nhiều trường đại học, viện nghiên cứuchuyên ngành, các hội thảo quốc tế trong nhiều năm, diễn ra trên 20 nước Cáchkhai thác và nghiên cứu nguồn tài liệu luật pháp so sánh quốc tế là cần thiết chonhững diễn biến xu hướng biến đổi tôn giáo ở nước ta hiện nay, đúng như lời Mởđầu của cuốn sách đã viết: “Trước hết, chúng ta cần khẳng định, dù thế giớiphẳng, cong hay nhọn thì sức mạnh của toàn cầu hóa là có thật; chúng ta đangsống trong một thế giới ngày càng nhỏ dần và con người được kết nối với nhaunhiều hơn bao giờ hết, Trong suốt một thời gian dài, tôn giáo được coi là một

vấn đề mang tính địa phương, nhưng giờ đây nó đã và đang trở thành mối quantâm “toàn cầu” [138, 13] Và như vậy, kinh nghiệm giải quyết những vấn đề tôngiáo, những sự kiện, vụ kiện của các nước từ Đức, Pháp, Ý, Hoa Kỳ, Xingapore,

sẽ là những bài học quý giá cho Việt Nam giải quyết những xung đột tôn giáo,những vấn đề tôn giáo đặt ra trong xu hướng biến đổi tôn giáo hiện nay

Văn kiện Đại hội XII của Đảng – một số vấn đề lý luận và thực tiễn, 2016

của Nxb Lý luận Chính trị là một công trình đồ sộ sau tổng kết chương trìnhhành động của Văn Kiện Đại hội XII của Đảng, đặc biệt, trong đó có nhữngChuyên đề đề cập đến những vấn đề về tôn giáo Việt Nam, về những vấn đề dântộc và văn hóa có liên quan đến những vấn đề đặt ra, giải pháp cho việc pháttriển đời sống tôn giáo của Việt Nam trong những năm tiếp theo Trong đó, ChuVăn Tuấn cho rằng, “yêu cầu tiếp tục hoàn thiện chính sách, pháp luật về tínngưỡng tôn giáo nhằm hướng đến việc tiếp tục hoàn thiện, đồng bộ hóa với hệthống chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước nói chung, đồng thời phù hợpvới Luật pháp quốc tế”[56,354] Sau đó, tác giả đã đề cập đến những vấn đề cầnphải đạt được trong lý luận cũng như thực tiễn tôn giáo ở nước ta như sau: 1)Tôn trọng và đảm bảo quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo là vấn đề có tính lý luận

và thực tiễn, có nội hàm phong phú; 2) Quan điểm về việc tiếp tục hoàn thiệnchính sách, pháp luật tôn giáo không chỉ nhằm đến việc thể chế hóa tốt hơn cácchủ trương, chính sách của Đảng về tín ngưỡng tôn giáo và đảm bảo quyền tự dotôn giáo, tín ngưỡng cho mọi công dân; 3) Quan điểm phát huy văn hóa tôn giáo,giá trị tôn giáo, làm rõ giá trị cũng như vai trò của tôn giáo để có thể khai tháchết những giá trị tích cực của tôn giáo đối với sự phát triển của đất nước

Ban Tôn giáo Chính phủ (2016), Luật Tín ngưỡng, tôn giáo Việt Nam là

một cơ sở quan trọng để Luận án có thể đưa ra được những quan điểm cũng nhưbiện pháp thiết thực nhất nhằm phát huy những giá trị tích cực của những sự biếnđổi của đời sống tôn giáo, hướng những hoạt động tôn giáo theo đúng quy địnhcủa Luật, tạo ra môi trường tốt nhất để các tôn giáo có phát huy hết được những

giá trị đạo đức, văn hóa, thần học, giáo dục,… đóng góp vào sự ổn định và pháttriển đất nước

1.4 Một số nhận xét những kết quả nghiên cứu của các công trình trước và những vấn đề đặt ra mà luận án tiếp tục giải quyết

1.4.1 Một số nhận xét

Điểm qua tình hình nghiên cứu trên, chúng ta có thể rút ra một số nhận xétsau:

Thứ nhất, tôn giáo là một lĩnh vực thu hút khá đông đảo học giả trong và

ngoài nước nghiên cứu Các công trình tùy từng cách tiếp cận khác nhau, cónhiều quan điểm khác nhau về các xu hướng biến đổi tôn giáo trên thế giới cũngnhư ở Việt Nam trong những năm gần đây Có những xu hướng đã không còn làchủ đạo mà lẫn vào trong các xu hướng khác và bị các xu hướng khác chi phối,nhưng cũng có những xu hướng mới xuất hiện, chi phối mạnh mẽ đến các xuhướng khác (xu hướng thế tục hóa tôn giáo, xu hướng đa dạng hóa tôn giáo) Cáchọc giả trong nước và nước ngoài cũng có những nhìn nhận về “đời sống tôngiáo” giống như một thực thể xã hội đang có những chuyển biến rõ rệt theonhững khuynh hướng nhất định đó

Thứ hai, trong các công trình nghiên cứu về thực trạng tác động của một

số xu hướng biến đổi về tôn giáo đến đời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay, một

số công trình đã khắc họa được sự biến đổi mạnh mẽ của đời sống tôn giáo ởViệt Nam hiện nay dưới những tác động của các xu hướng phát triển xã hội nóichung cũng như những xu hướng biến đổi tôn giáo nói riêng Tuy nhiên, cáchtiếp cận Tôn giáo học, xã hội học tôn giáo là chủ yếu, nhìn nhận sự tác động đó ở

3 phương diện: niềm tin tôn giáo, thực hành tôn giáo và cộng đồng tôn giáo Cóthể nói, đó là 3 lĩnh vực lớn của đời sống tôn giáo, song đời sống tôn giáo nếuhiểu như một khái niệm Triết học thì được nhìn nhận trong một kết cấu chỉnh thểcủa đời sống xã hội, bao gồm các yếu tố về ý thức tôn giáo, quan hệ tôn giáo vàhoạt động tôn giáo; là một hình thái ý thức xã hội, một yếu tố của kiến trúcthượng tầng, một hiện tượng xã hội

Thứ ba, một số công trình cũng đã đề cập đến những giải pháp nhằm phát

huy những ảnh hưởng tích cực cũng như hạn chế những mặt tiêu cực của một số

xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo nói chung, các công trình đãchỉ ra được kinh nghiệm thực tiễn của các quốc gia có điều kiện kinh tế, chính trị

xã hội tương đồng với Việt Nam như Trung Quốc, Liên Xô, nhưng cũng cónhững công trình đề cập đến kinh nghiệm của các quốc gia có thể chế chính trị

và điều kiện tôn giáo khác với Việt Nam (Mỹ, Nhật Bản) Tuy nhiên, chúng tôicũng đã nhận thấy những ý kiến có tính chất bản lề cho việc đề ra những giảipháp để phát huy những ảnh hưởng tích cực và hạn chế những ảnh hưởng tiêucực của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo Việt Nam hiệnnay Các biện pháp đó đều nhấn mạnh đến cả chủ thể và khách thể của chính đờisống tôn giáo trong việc quản lý của Nhà nước về vấn đề tôn giáo để phát huy sựtác động tích cực của tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

1.4.2 Những vấn đề nghiên cứu đặt ra đối với Luận án

Dựa trên những xu hướng biến đổi tôn giáo ở Việt Nam hiện nay vànhững tác động của chúng đối với đời sống tôn giáo, theo chúng tôi phải tiếptục làm rõ được:

Thứ nhất, làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn của những xu hướng đó, đồng

thời, chỉ ra biểu hiện của những xu hướng biến đổi tôn giáo ở Việt Nam hiệnnay Để làm được điều này, luận án cần phải tập hợp các tư liệu có liên quan,phân loại theo chủ đề Trên cơ sở chắt lọc những kết quả trong các công trìnhkhoa học đã công bố, phục vụ việc triển khai các nội dung của luận án

Thứ hai, luận án cần phải giải quyết được những vấn đề có tính lý luận như những khái niệm về đời sống tôn giáo, về xu hướng biến đổi tôn giáo, về mối

quan hệ giữa xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo theo những khíacạnh nào, chỉ ra được một số xu hướng biến đổi tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

Thứ ba, phân tích, đánh giá được thực trạng tác động của những xu hướng

biến đổi tôn giáo đó lên đời sống tôn giáo của Việt Nam hiện nay, bằng các số

liệu định lượng hoặc định tính thông qua những nghiên cứu, ý kiến chuyên gia.Cần chỉ ra những tác động này làm biến đổi đời sống tôn giáo như thế nào trên 3lĩnh vực: ý thức tôn giáo, quan hệ tôn giáo và hoạt động tôn giáo Trên mỗi mộtphương diện, luận án sẽ đề cập đến những vấn đề đặt ra cho công tác tôn giáo,đặc biệt là cho công tác quản lý tôn giáo từ chính những tác động này.

Thứ tư, qua thực trạng tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo

đến đời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay và những vấn đề đặt ra, luận án cần

đề xuất được một số quan điểm và giải pháp nhằm phát huy những mặt tíchcực, của tác động một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáoViệt Nam hiện nay nhằm hướng tới xây dựng xã hội Việt Nam theo mục tiêu:dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng và văn minh

CHƯƠNG 2 TÁC ĐỘNG CỦA MỘT SỐ XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI TÔN GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN

2.1 Quan niệm về “Đời sống tôn giáo” và “Xu hướng biến đổi tôn giáo”

Đời sống tôn giáo là một khái niệm khá cơ bản trong lĩnh vực khoa học xãhội, tuy nhiên, để định nghĩa một cách tường minh khái niệm này cũng còn cónhiều ý kiến và cách tiếp cận khác nhau

2.1.1 “ Đời sống tôn giáo”, các yếu tố của đời sống tôn giáo

2.1.1.1 “Đời sống tôn giáo”

Tôn giáo và những hoạt động tôn giáo đã và đang diễn ra trên thế giớicũng như ở Việt Nam Sự tồn tại và phát triển các cộng đồng tôn giáo cũng mangnhững đặc thù do những điều kiện kinh tế - xã hội, chính trị và văn hóa của cácquốc gia khác tạo thành đời sống tôn giáo phong phú và đa dạng

Từ điển Bách khoa Tôn giáo cho rằng, đời sống tôn giáo bao gồm toàn bộcác quan hệ nội bộ của tôn giáo và quan hệ giữa các tôn giáo với xã hội Ở đây,cách định nghĩa của tập thể tác giả nhấn mạnh vào các mối quan hệ, trong đó cóhai quan hệ chính là quan hệ trong nội bộ của tôn giáo và mối quan hệ giữa cáctôn giáo với xã hội, như vậy, cách định nghĩa này chú trọng đến những biểu hiện

về mặt xã hội của đời sống tôn giáo

Đời sống tôn giáo không chỉ được hiểu là những hoạt động của nhữngngười có tôn giáo mà được hiểu là những hoạt động có tính tôn giáo của đời sống

xã hội Nói đến “đời sống” tức là nói đến những hoạt động, là sự luôn biến đổi,trong những hoạt động sống của con người, những hoạt động có liên quan đếnviệc thờ cúng, việc thể hiện niềm tin tôn giáo (đi lễ, đi nhà thờ), việc truyền giáohoặc tham gia vào một tổ chức có tính tôn giáo, tín ngưỡng, Như vậy, nhữnghoạt động có liên quan đến sinh hoạt tôn giáo đang diễn ra đều có thể được gọi đó

là đời sống tôn giáo

Theo X.A Tô ca rép, “mặt xã hội của tôn giáo – một sự phản ánh trực tiếp

tổ chức xã hội – là yếu tố quyết định của mỗi tôn giáo Tính chất của những biểutượng và nghi lễ tôn giáo đang thống trị cơ bản phụ thuộc vào yếu tố này Mặt xãhội của tôn giáo cùng với những phức hợp các tín ngưỡng và các nghi lễ là đặctrưng của nó, cùng với một cứu cánh nhất định mà có thể nói, tạo ra phong cáchcủa từng tôn giáo – tất cả những cái đó cùng làm thành cái mà ta có thể gọi làmột hình thức lịch sử tôn giáo” [137, 47-48] Tuy nói về hình thức lịch sử củatôn giáo, nhưng X.A Tôcarev, ở khía cạnh nào đó đã đưa ra những yếu tố về mặt

xã hội của tôn giáo đó là: các biểu tượng tôn giáo, lễ nghi, “phong cách” củatừng tôn giáo… Và như vậy, đời sống tôn giáo có thể được hiểu chính là thựctiễn tôn giáo

Nguyễn Quốc Tuấn đề cập đến khái niệm “thực thể tôn giáo” rằng, quanniệm tôn giáo đơn thuần là hình thái ý thức xã hội, phản ánh tồn tại xã hội làchưa thỏa đáng, bởi, tôn giáo có một đời sống riêng, nó không chỉ bao gồm hệ ýthức mà nó còn có cả sự “sống động ”, những điều cốt lõi thể hiện bên trong củatôn giáo, “thực thể tôn giáo là một khái niệm dùng để chỉ toàn bộ hiện thực tôngiáo tồn tại trong lịch sử đồng thời là một thiết chế và một kết cấu của đời sống

xã hội, chịu sự tác động của các mối quan hệ và tương tác với các thiết chế xãhội khác”[112,9] Ở đây, Nguyễn Quốc Tuấn đã chỉ ra được những sự khác nhaugiữa thực thể tôn giáo và các thực thể khác của xã hội, xem tôn giáo như là mộtđời sống có tính độc lập với các dấu hiệu riêng của nó: các niềm tin tôn giáo,thực hành tôn giáo, tính tập thể, tính vật thể, tính biểu tượng, tính kinh nghiệm

và tính nhạy cảm tôn giáo (tính nhạy cảm tôn giáo có thể hiểu đơn giản đó chính

là những tình cảm, cảm xúc của tôn giáo)

Tương tự như vậy, khi đề cập đến các đặc trưng của tôn giáo với tư cách

là một hiện tượng xã hội, tập thể các tác giả cuốn “Tôn giáo lý luận Xưa và nay”

đã khẳng định: “Tôn giáo không đơn giản là một loại liên hệ, quan hệ qua lại vàhành động nào đó của con người nhằm đảm bảo một cơ cấu có chức năng, là một

hình thái ý thức xã hội hay ý thức cá nhân; nó là một trong lĩnh vực đời sống tinhthần của xã hội, của nhóm, của cá nhân, là phương thức lĩnh hội thế giới về mặtthực tiễn tinh thần, là một trong những lĩnh vực sản xuất tinh thần” [53,226] Rõràng các tác giả đã bắt đầu tiếp cận đến đời sống tôn giáo như là một biểu hiệnkhác của đời sống tinh thần, đời sống tinh thần của tôn giáo, qua đó chỉ ra cácđặc trưng của nó: “1) Một phương diện hoạt động sống tất yếu xuất hiện trongquá trình phát triển của con người và của xã hội, là thành tố có tác động tích cựchoạt động ấy; 2) Phương thức biểu thị và khắc phục sự tự tha hóa của conngười; 3) Phản ánh hiện thực; 4) Một tiểu hệ thống xã hội; 5) Một hiện tượngvăn hóa”[53,227] Và như vậy, các tác giả cũng đã coi tôn giáo không chỉ đơnthuần là một hình thái ý thức, nó là một phần của đời sống xã hội, là một phươngdiện hoạt động sống của con người.

Khái niệm “Đời sống tôn giáo”, Đỗ Quang Hưng trong “Đời sống tôn giáotín ngưỡng Thăng Long – Hà Nội” tuy không định nghĩa “đời sống tôn giáo tínngưỡng” là gì nhưng cung cấp cho người đọc một cách hiểu về khái niệm này,chỉ ra những yếu tố của nó như: không gian thiêng, các tôn giáo, các sinh hoạtcủa tôn giáo, vai trò của các tôn giáo đến đời sống xã hội, sự chuyển biến trongđời sống tâm linh,…

Khái niệm “đời sống tôn giáo”, theo thời gian được mở rộng Nếu banđầu, “đời sống tôn giáo vốn chỉ dùng để chỉ đời sống tu hành trong tuviện”[28,7] thì đối với xã hội hiện đại, nó không chỉ bị bó hẹp trong khuôn viên

của các tu viện (to inter religion) trong các ngôi chùa, hay các cơ sở thờ tự mà

nó bao gồm cả đời sống công cộng, trong các không gian ngoài không gian tôngiáo thuần túy

Cũng nhắc đến một khái niệm tương tự như khái niệm “đời sống tôngiáo”, tác giả Nguyễn Hồng Dương trong công trình “Những nẻo đường Phúc

âm hóa Công giáo ở Việt Nam” lại đề cập đến một khái niệm gần gũi với nó –

“đời sống đạo” Tác giả cho rằng, “đời sống đạo được đề cập với một số nội

dung: Thực hiện các phép bí tích; Việc phụng tự; Những hình thức tổ chức thánh

lễ trọng thể” [ 32, 353] Dĩ nhiên, trong công trình nghiên cứu mang tính đặc thù

về Công giáo, khái niệm “đời sống đạo” gắn với đời sống Công giáo Theo tácgiả, “sống đạo” là: “Ở đó là sự hòa nhập với lối sống truyền thống của ngườiViệt trong quan, hôn, tang, tế (nghi lễ liên quan đến vòng đời người), là gâydựng, bảo tồn phong hóa, là đoàn kết lương – giáo và thực hiện các tục lệ khác”[32, 393]

Như vậy, khái niệm “đời sống đạo” đã được mở rộng, không chỉ bao gồmnhững yếu tố thuộc về tôn giáo như những sinh hoạt thuần tôn giáo (niềm tin,nghi lễ tôn giáo) mà nó đã bao gồm cả những phong tục tập quán truyền thốngcủa địa phương Và với cách hiểu này, đời sống tôn giáo là niềm tin và thực hànhcác nghi lễ của cộng đồng tôn giáo (bao gồm cả chức sắc và tín đồ) đối với tôngiáo họ theo; cách ứng xử của họ trong đời sống biểu hiện qua mối quan hệ vớigia đình và cộng đồng, được hình thành trong tiến trình lịch sử truyền giáo vàphát triển đạo của mỗi tôn giáo khác nhau

Khi nghiên cứu những vấn đề tôn giáo trong chủ nghĩa Mác, M Bertrandcũng đã cho rằng, một tôn giáo không chỉ là tập hợp những biểu tượng và nhữngniềm tin, mà còn là những thực hành có tính nghi thức và văn hóa và cũng còn làmột thể chế xã hội, một tổ chức có tính vật chất của một cộng đồng nhất định

Từ đây, chúng ta có thể thấy, khi nói đến tôn giáo, nói đến đời sống tôngiáo không chỉ là một hình thái ý thức hoặc một hình thái quan niệm mà tôn giáocòn là một hiện tượng xã hội, một lực lượng xã hội tồn tại thực tế và có sứcmạnh, có như vậy mới hiểu được đời sống tôn giáo một cách toàn diện Dưới gócnhìn của triết học, khi xem xét đời sống tôn giáo như là một bộ phận cấu thành

của hiện thực xã hội thì đời sống tôn giáo bao gồm toàn bộ hệ ý thức, quan hệ

giữa các tôn giáo và các hoạt động của những cộng đồng tôn giáo (bao gồm chức sắc và tín đồ tôn giáo) diễn ra trong một không gian và thời gian nhất định.