Giảng dạy văn bản nhật dụng theo địnhhướng phát triển năng lực sẽ giúp học sinh phát huy những phẩm chất năng lực đápứng được với yêu cầu của xã hội hiện đại tuy nhiên thực tế cho thấy t
Trang 1Phần thứ nhất : MỞ ĐẦU
I Đặt vấn đề
Lí do lí luận
Nghị quyết 29 – NQTW 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục
và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế
thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế có viết: “ Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học Học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và xã hội ” Bộ giáo dục Đào
tạo đổi mới chương trình SGK theo định hướng phát triển năng lực học sinh làquan điểm cần thiết để xác định mức độ đạt được của từng năng lực, gợi ý cáchthức kiểm tra cũng như đánh giá năng lực học sinh
Phương pháp dạy học theo quan điểm phát triển năng lực không chỉ chú ýtích cực hoá học sinh về hoạt động trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện năng lực giảiquyết vấn đề gắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp, đồng thờigắn hoạt động trí tuệ với hoạt động thực hành, thực tiễn Tăng cường việc học tậptrong nhóm, đổi mới quan hệ giáo viên học sinh theo hướng cộng tác có ý nghĩaquan trọng nhằm phát triển năng lực xã hội Bên cạnh việc học tập những tri thức
và kỹ năng riêng lẻ của các môn học chuyên môn cần bổ sung các chủ đề học tậpphức hợp nhằm phát triển năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp
Lí do thực tiễn
Qua thực tế giảng dạy ở trường THCS Lương Thế Vinh – huyện Krông Ana –tỉnh Đăk Lăk đa số học sinh chưa có sự say mê học môn Ngữ văn Khả năng cảmthụ, diễn đạt, trình bày về văn chương còn nhiều hạn chế Các em thiểu sự chuẩn
bị bài trước khi đến lớp, khi vào lớp học sinh rất thụ động Một số em chỉ biết dựa
Trang 2còn quen với cách dạy học cũ, nặng về thuyết trình, chưa chú ý khai thác kênhhình, hay bản đồ hoặc đưa thêm tư liệu minh họa cho bài dạy , ít tạo điều kiện chohọc sinh khai thác kiến thức Từ đó việc học của học sinh trở nên nặng nề, nhàmchán, hiệu quả học tập không cao.
Đặc biệt trong chương trình Ngữ văn THCS được xây dựng theo tinh thần tíchhợp Các văn bản được lựa chọn theo tiêu chí thể loại văn bản ngoài yêu cầu về tính
tư tưởng phù hợp với tâm lí lứa tuổi THCS thể hiện qua các tác phẩm văn học còn
có nội dung là tính cập nhật, gắn kết với đời sống, đưa học sinh đến với những vấn
đề quen thuộc, gần gũi hằng ngày vừa có tình lâu dài mà mọi người quan tâm đếnthể hiện trong các văn bản nhật dụng Giảng dạy văn bản nhật dụng theo địnhhướng phát triển năng lực sẽ giúp học sinh phát huy những phẩm chất năng lực đápứng được với yêu cầu của xã hội hiện đại tuy nhiên thực tế cho thấy trong giảngdạy văn bản nhật dụng nhiều giáo viên còn gặp rất nhiều khó khăn về lựa chọnphương pháp phù hợp để có thế khai thác tốt bài học đảm bảo mục tiêu của tiết họcđồng thời có thể phát huy tối đa năng lực của học sinh
Nhằm làm phong phú thêm nội dung bài học đồng thời phát huy được tính tíchcực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong học tập, rèn luyện những kĩ năng cầnthiết, kích thích sự tìm tòi, phát hiện kiến thức mới, làm cho tiết học sinh động, hấpdẫn, qua đó gây được hứng thú cho học sinh học tập bộ môn Ngữ văn, hạn chế sựnhàm chán và phát huy tối đa những năng lực hiện có và sẽ có ở học sinh kết nốigiữa Văn học với đời sống, nâng cao chất lượng giảng dạy trong các tiết học về vănbản nhật dụng
Tôi đã chọn nội dung “ Một số kinh nghiệm định hướng phát triển năng lực
học sinh trong dạy học văn bản nhật dụng Ngữ văn 7 tại trường THCS Lương Thế Vinh” là đối tượng nghiên cứu.
II Mục đích( mục tiêu) nghiên cứu
Trang 3Trọng tâm của đề tài là nghiên cứu giải pháp dạy học văn bản nhật dungNgữ văn 7 theo định hướng phát triển năng lực học sinh nhằm mục đích tạo sự hấpdẫn, hứng thú cho các tiết học văn bản nhật dụng, phát triển những năng lực họcsinh cụ thể: năng lực đọc hiểu, năng lực thuyết trình, năng lực kết nối, năng lực giảiquyết vấn đề, năng lực hợp tác làm việc nhóm Đối tượng nghiên cứu là học sinhlớp 7 trường THCS Lương Thế Vinh huyện Krông Ana – tỉnh Đak Lak Để nghiêncứu đề tài này tôi đã sử dung các phương pháp sau
Phương pháp phân tích và tổng hợp
Phương pháp quan sát
Phương pháp thử nghiệm để kiểm nghiệm một sốkết quả mà đề tài đề xuấtPhương pháp phân tích và tổng hợp kinh nghiệm
Phần thứ hai: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Cơ sở lí luận của vấn đề
Nghị quyết 29 – NQ TW 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục cóđưa ra những nội dung đổi mới như sau:
Chương trình dạy trong hệ thống được thiết kế theo quan điểm định hướngphát triển năng lực kết hợp giữa lý thuyết và thực hành để người học sau khi họcxong có năng lực thực hiện được công việc trong thực tiễn
Việc thực hiện quan điểm định hướng trong giáo dục và dạy học sẽ giúp pháttriển năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên có
ý nghĩa hơn nhằm nâng cao năng lực của người học, giúp đào tạo những người cóđầy đủ phẩm chất và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện đại.Dạy học sử dụng kiến thức trong tình huống cụ thể Thay vì tham nhồi nhétcho học sinh nhiều kiến thức lí thuyết, dạy học định hướng phát triển năng lực chútrọng tập dượt cho học sinh vận dụng các kiến thức kĩ năng học được vào các tình
Trang 4huống thực tế, có ích cho cuộc sống sau này làm công dân, làm người lao động, cónăng lực sống tự lập.
Cũng như các môn học khác môn Ngữ văn có nhiệm vụ và khả năng góp phầnvào việc thể hiện mục tiêu đào tạo của Trường phổ thông nói chung, cung cấp chohọc sinh những kiến thức cơ bản của khoa học xã hội, thế giới tự nhiên, nhữngnăng lực, kĩ năng giải quyết vấn đề ; nên đòi hỏi học sinh không chỉ biết mà cònphải hiểu và vận dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống cho nên cùng với cácmôn học khác việc học tập Ngữ văn áp dụng phương pháp này có thể tạo ra độnglực bên trong của sự học tập, khuyến khích tư duy độc lập, sáng tạo phê phán, sựhợp tác và kĩ năng giao tiếp
Nhằm thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy học phát huy tính tích cực chủđộng của học sinh, những năm gần đây các Trường phổ thông đã chú ý đến việc đổimới soạn giảng ở giáo viên và tổ chức học tập ở học sinh, trong đó coi trọng vị trí
và vai trò của học sinh: Vừa là đối tượng vừa là chủ thể Thông qua quá trình họctập, dưới sự chỉ đạo của giáo viên học sinh phải tích cực, chủ động cải biên chínhmình
Đặc điểm của dạy học phát triển năng lực: Lấy học sinh làm trung tâm
Dạy học lấy học sinh làm trung tâm được xem là phương pháp đáp ứng yêucầu cơ bản của mục tiêu giáo dục, đòi hỏi người học là chủ thể của hoạt động học,
họ phải tự học, tự nghiên cứu để tìm ra kiến thức bằng hành động của chính mình,người học không chỉ được đặt trước những kiến thức có sẵn ở trong bài giảng củagiáo viên mà phải tự đặt mình vào tình huống có vấn đề của thực tiễn, từ đó tựmình tìm ra cái chưa biết, cái cần khám phá, học để hành, hành để học, tức là tìmkiếm kiến thức cho bản thân
Trang 5Còn người dạy chỉ là người tổ chức và hướng dẫn quá trình học tập, đạo diễncho người học tự tìm kiếm kiến thức và phương thức tìm kiếm kiến thức bằng hoạtđộng của chính mình
Quan hệ giữa người dạy và người học được thực hiện dựa trên cơ sở tin cậy vàhợp tác với nhau Trong quá trình tìm kiếm kiến thức của người học có thể chưachính xác, chưa khoa học, người học có thể căn cứ vào kết luận của nguời dạy để tựkiểm tra, đánh giá rút kinh nghiệm về cách học của mình
Văn bản nhật dụng trong chương trình Ngữ văn THCS mang nội dung “gầngũi, bức thiết đối với cuộc sống trước mắt của con người và cộng đồngtrong xã hộihiện đại” hướng người đọc tới những vấn đề thời sự hằng ngày mà mỗi cá nhâncộng đồng đều quan tâm như môi trường, dân số, quyền trẻ em do đó những vănbản này giúp người dạy dễ dàng đạt được mục tiêu tăng tính thực hành, giảm líthuyết , gắn bài học với thực tiễn, hình thành và phát triển những phẩm chất nănglực
Xuất phát từ điều này tôi muốn tìm hiểu và nghiên cứu sâu hơn những phươngpháp để dạy học có hiệu quả đối với những văn bản nhật dụng
II.Thực trạng của vấn đề
- Thuận lợi : Cơ sở vật chất nhà trường được đầu tư: tài liêu, tư liệu, tranh
ảnh khá phong phú, hệ thống công nghệ thông tin được trang bị tương đối đáp ứngnhu cầu giảng dạy của giáo viên
Học sinh ngoan, có ý thức cao trong học tập, phụ huynh khá quan tâm đếnviệc học của con em
Bản thân đã nhiều năm giảng dạy Ngữ văn 7 nên tôi cũng có những kinhnghiệm trong giảng dạy chương trình Ngữ văn của khối học này
- Khó khăn:
Trang 6Cơ sở vật chất đã được đầu tư nhưng chưa thật đồng bộ.
Trường THCS Lương Thế Vinh là ngôi trường nằm trong địa bàn có nhiềuhọc sinh dân tộc thiểu số sự bất đồng về ngôn ngữ, phong tục tập quán cũng là mộttrở ngại khá lớn cho giáo viên trong việc tổ chức hiệu quả bài học về văn bản nhậtdụng
Tâm lí của học sinh xem nhẹ bộ môn Ngữ văn hơn so với các bộ môn Khoahọc tự nhiên, nên học sinh không ham thích bộ môn và không hứng thú trong giờhọc Văn, việc này dẫn đến học sinh không chịu khó nghiên cứu, tìm tòi kiến thức,thực hành luyện tập nên khả năng cảm thụ và diễn đạt của các em rất hạn chếkhông ít em viết không thành câu, nói chưa trọn ý, cảm xúc trở nên khô cằn, lời vănnghèo nàn Rụt rè nhút nhát khi thuyết trình trước đám đông, hằng năm chất lượngcủa bộ môn rất thấp, nguồn cho chất lượng mũi nhọn không có
Khi đi dự giờ đồng nghiệp giảng dạy văn bản nhật dụng tôi nhận thấy không
ít giáo viên coi văn bản là một thể loại cụ thể giống như truyện, kí nên thường chỉchú ý đến khai thác và bình giá trên nhiều phương diện nghệ thuật mà chưa chútrọng nhiều đến vấn đề xã hội đặt ra trong văn bản gần gũi với học sinh Chưa vậndụng linh hoạt các phương pháp dạy học cũng như các biện pháp tổ chức dạy họcnhằm gây hứng thú cho các em Giáo viên còn có tâm lí phân vân không biết cónên sử dụng phương pháp giảng bình khi dạy những văn bản này không và nếu cóthì nên sử dụng ở mức độ như thế nào Nhiều ý kiến cho rằng : “ Chất văn” trongvăn bản nhật dụng không nhiều nếu không chú ý dễ biến giờ Ngữ văn thành bàithuyết trình về một vấn đề lịch sử, sinh học, hay pháp luật, dẫn đến hiệu quả cáctiết dạy học các loại văn bản này chưa cao
Là một giáo viên trực tiếp giảng dạy bộ môn Ngữ văn 7 tôi cảm thấy rất trăntrở về điều nay làm thế nào để có được một tiết dạy hay làm cho học sinh khôngquay lưng lại với bộ môn, thắp lên ngọn lửa đam mê bộ môn Ngữ văn trong họcsinh, kết nối giữa kiến thức văn chương với đời sống để học sinh nhìn nhận ra mục
Trang 7đích của việc học bộ môn mình giảng dạy, làm thế nào để qua việc giảng dạy Ngữvăn của mình có thể hình thành những phẩm chất năng lực cho các em giúp các em
có thể tự tin và linh hoạt giải quyết những tình huống có vấn đề trong đời sống.Chính những trăn trở này đã thôi thúc tôi phải tìm kiếm những giải pháp để nângcao chất lượng giảng dạy và phát triển những phẩm chất năng lực của người học từnhững văn bản nhật dụng của chương trình ngữ văn 7 Đây cũng là lí do tôi chọn đềtài này để nghiên cứu
III Các giải pháp đã tiến hành để giảo quyết vấn đề
Nhằm giúp giáo viên có được cách tổ chức dạy học phần văn bản nhật dụngNgữ văn 7 theo định hướng phát triển năng lực để đạt được mục đích kích thích ởhọc sinh khả năng tư duy, tìm tòi và liên hệ vấn đề với thực tiễn đời sống Tôi xinnêu một số giải pháp được đúc kết từ chính kinh nghiệm giảng dạy của tôi, khi vậndụng những giải pháp sau đây tôi nhận thấy một sự thay đổi khá rõ về thái độ, tinhthần của học sinh đối với việc học văn bản nhật dụng Giải pháp cụ thể như sau:
Giải pháp1 Làm tốt khâu chuẩn bị cho bài dạy.
- Chuẩn bị kiến thức dạy học
Vì mục tiêu của các bài học văn bản nhật dụng là giúp học sinh có vốn hiểubiết vấn đề lớn về đời sống như giáo dục, môi trường, xã hội từ đó tăng cường ýthức công dân của các em nên việc chuẩn bị kiến thức hỗ trợ cho bài học văn bảnnhật dụng mang một ý nghĩa tích hợp rộng hơn đòi hỏi sự quan tâm nhiều hơn của
cả thầy và trò Giáo viên phải làm tốt khâu thiết kế giáo án bằng việc nghiên cứunội dung sgk và tư liệu từ các kênh thông tin , đồng thời trước mỗi bài học giáoviên phải có kế hoạch giao nhiệm vụ cho học sinh như thu thập, sưu tầm tư liệuphục vụ cho bài học sắp tới
Trang 8Ví dụ: Trước khi dạy văn bản “ Sài Gòn tôi yêu” giáo viên nghiên cứu kĩ kiếnthức về địa lí, tự nhiên, con người Sài Gòn Với sự nghiên cứu kiến thức kĩ như vậygiáo viên có thể giúp học sinh hiểu rộng, hiểu đúng về Sài Gòn.
Giáo viên giao nhiệm vụ cho học sinh tự tìm hiểu về địa danh này bằng sự gợi
ý về các kênh thông tin để lấy tư liệu, tài liêu, thông tin
Trong tiết dạy giáo viên yêu cầu học sinh thuyết trình, học sinh đại diện trìnhbày, các học sinh khác bổ sung hoàn chỉnh
Với cách thức này tôi nhận thấy tiết học khá sinh động, các em thuyết trình vấn
đề rất tự tin, rất chủ động, diễn đạt rõ ràng, dễ hiểu
- Chuẩn bị phương tiện dạy học, kĩ thuật dạy học
Chủ đề nhật dụng trong các văn bản Ngữ văn 7 khá phong phú bởi vậy để giúphọc sinh nắm được những nội dung bài học một cách sâu sắc và phát triển nhữngphẩm chất năng lực thì giáo viên ngoài sử dụng những phương tiện dạy học truyềnthống như SGK , bảng, phân trắng, tranh ảnh, sô đồ minh họa cần phải kết hợpthật tốt các phương tiện hiện đại như máy tinh, máy chiếu khai thác triệt để thếmạnh của Công nghệ thông tin trong dạy học (Internet, các phần mềm)
+ Xác định mục tiêu bài học: Trong kế hoạch bài dạy giáo viên cần xác định
rõ các yêu cầu về Kiến thức, kỹ năng, thái độ và các năng lực hướng đến.Bằng việc xác định mục tiêu này trong quá trình dạy học giáo viên sẽ có thể lựachọn được phương pháp giảng dạy phù hợp , cách thức tổ chức lớp học theo đúngmục tiêu đã định
+ Xác định các phương pháp dạy học theo đặc thù bộ môn : Bên canh nhữngphương pháp dạy học truyền thống cần chú ý các phương pháp dạy học tích cựcnhư: phương pháp trực quan, phương pháp làm việc theo nhóm, phương pháp đóngvai, phương pháp tích hợp
Trang 9Giải pháp 2 Thực hiện giờ dạy học theo hướng mở, vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực:
Tính chất của văn bản nhật dụng là tính thời sự do vậy việc dạy học văn bảnnày giáo viên không nên quá đặt nặng vấn đề về nghệ thuật mà cần làm cho họcsinh hiểu được “vấn đề’ mà văn bản đề cập đã và đang diễn ra như thế nào? nó cótác động gì đến cuộc sống xã hội nói chung và đối với bản thân học sinh nói riêng
từ đó học sinh có thể hình thành được những quan điểm đánh giá riêng của mình
Do vậy để thực hiện một giờ dạy học văn bản nhật dụng phát huy được tính tíchcực cả học sinh và làm cho một tiết học trở nên sinh động, nhẹ nhàng giáo viên cầnlàm tốt các nội dung sau:
a Khởi động bài học một cách hấp dẫn.
- Khởi động bài học theo kiểu tổ chức trò chơi
Giáo viên có thể chia lớp theo tổ, theo nhóm, cặp đôi tham gia một số trò chơi
đã được giáo viên chuẩn bị dưới sự hỗ trợ của công nghệ thông tin trong một thờigian hạn định có thể là 3-4 phút Việc làm này sẽ giúp học sinh hứng thú, gợi sự tò
mò, sáng tạo ở học sinh và tạo tâm thế tốt choviệc lĩnh hội nội dung chính của bàihọc
Ví dụ: Bắt đầu cho bài học “ Cổng trường mở ra” giáo viên tổ chức cho họcsinh chơi trò giải mã ô chữ
Giáo viên có thể thiết kế một slide với hàng loạt ô, mỗi ô chứa một kí tự cầngiải mã, để giải mã được những ô trên học sinh phải trả lời được những câu hỏi củagiáo viên Lưu ý giáo viên đề ra những câu hỏi để giải mã ô chữ không được quákhó vì sẽ làm mất nhiều thời gian và tạo cho học sinh cảm giác bức bí dễ bỏ cuộc.Khi tổ chức trò chơi giải mã ô chữ giáo viên sẽ huy động được sự hợp tác củatất cả đối tượng học sinh, học sinh trao đổi, thảo luận, thi đua, động não, kết nối với
Trang 10thực tế đời sống để giải mã Qua đây các em sẽ phát triển năng lực giải quyết vấn
đề, năng lực hợp tác, năng lực kết nối
Nội dung câu hỏi để giải mã ô chữ thì phần trả lời của nó phải liên quan đếnchủ đề của bài học.Từ việc học sinh giải mã được từ khóa của ô chữ giáo viên giớithiệu bài
Khởi động bài học theo kiểu kết hợp trình chiếu hình ảnh nêu tinh huống
có vấn đề:
Giáo viên trình chiếu những hình ảnh và clíp liên quan đến vấn đề nhật dụngcủa văn bản sau đó giáo viên đưa ra nhưng tình huống có vấn đề để học sinh giảiquyết trên cở đó giáo viên dẫn vào bài
- Khi dạy bài “ Cuộc chia tay của những con búp bê” giáo viên có thể nêu vấn
đề như sau: Trong cuộc sống, trên báo đài và nhiều kênh thông tin , em đã từngchứng kiến về hoàn cảnh những bạn nhỏ thiếu tình yêu thương của người cha,người mẹ vì những lí do khác nhau Em cảm thấy như thế nào về điều này?
Cách thức giới thiệu bài mới này đã tạo cơ hội cho học sinh bộc lộ những quanđiểm của cá nhân bằng khả năng diễn đạt, thuyết trình trước lớp của mình từ đâyhọc sinh sẽ tự tin hơn trong giao tiếp, các em sẽ biết kết nối vấn đề đời sống để giảiquyết
Tóm lại có nhiều cách vào bài khác nhau để phát huy năng lực của học sinh tuynhiên để có phần vào bài hiệu quả, hấp dẫn giáo viên phải không ngừng tìm tòi,trau dồi vốn hiểu biết của mình về những vấn đề nhật dụng của văn bản
b Tổ chức giờ dạy bằng sự kết hợp linh hoạt nhiều phương pháp
+ Phương pháp thuyết trình: giáo viên tăng cường phương pháp thuyết trình
giải quyết vấn đề : trong quá trình giảng dạy nội dung bài dạy giáo viên nêu vấn đềvạch những mâu thuẫn trong nhận thức Người học luôn luôn được đặt trong tình
Trang 11huống có vấn đề, nên có thói quen suy nghĩa logic, biết cách phân biệt vấn đề vàgiải quyết vấn đề
Ví dụ, với phương pháp thuyết trình của học sinh, ở văn bản "Ca Huế trên sôngHương", giáo viên yêu cầu học sinh tìm hiểu ở nhà những hiểu biết của mình vềHuế và ca Huế, khuyến khích những cách tìm hiểu có sự hỗ trợ của công nghệthông tin
Trong quá trình giảng dạy phần đọc hiểu văn bản giáo viên tổ chức cho họcsinh thuyết trình nội dung đã được chuẩn bị sau đó các học sinh khác bổ sung đểhoàn chỉnh nội dung Tiếp theo giáo viên nhận xét và động viên học sinh bằng cáchcho điểm, hoặc thưởng một món quà nhỏ
Với hoạt động này tôi nhận thấy học sinh rất hứng thú với nội dung bài học vàkhả năng ngôn ngữ của học sinh được nâng lên rõ rệt, sự tự tin, mạnh dạn trước tậpthể của các em được rèn luyện
Khi dạy về văn bản “ Cuộc chia tay của những con búp bê” giáo viên tạo tìnhhuống có vấn đề để khắc sâu kiến thức đồng thời qua đó phát triển năng lực kết nốicủa học sinh ví dụ như: Trong thực tế đời sống em đã từng biết đến hoàn cảnh nàogiống hoàn cảnh của hai nhân vật Thành và Thủy chưa? Em nghĩ gì về cuộc chiatay của bố mẹ hai nhân vật Thành và Thủy Học sinh bằng sự kết nối với hiểu biếtđời sống để giải quyết vấn đề giáo viên đặt ra Qua đây giáo viên đã phát triểnnăng lực kết nối để giải quyết vấn đề ở học sinh
+ Phương pháp học tập nhóm: Là một trong những phương pháp tạo được
sự tham gia tích cực của học sinh trong học tập, học sinh được tham gia trao đổi,bàn bạc, chia sẻ ý kiến về một vấn đề mà cả nhóm cùng quan tâm thảo luận, được
tự do bày tỏ quan điểm của mình, rèn luyện kĩ năng giải quyết những vấn đề khókhăn Sử dụng phương pháp này sẽ giúp học sinh phát triển được, năng lực sángtạo, năng lực hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề