Nghiên cứu thành phần loài và phân bố của cá trong các thủy vực rừng đặc dụng na hangvà vùng phụ cận, tỉnh tuyên quang

HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ --- Trần Văn Đạt NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA CÁ TRONG CÁC THỦY VỰC TẠI KHU VỰC RỪNG ĐẶC DỤNG NA HANG VÀ VÙNG PHỤ CẬN, TỈNH TUYÊN QUANG L

HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

-

Trần Văn Đạt

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA CÁ TRONG CÁC THỦY VỰC TẠI KHU VỰC RỪNG ĐẶC DỤNG

NA HANG VÀ VÙNG PHỤ CẬN, TỈNH TUYÊN QUANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ: ĐỘNG VẬT HỌC

Hà Nội - 2019

HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

-

Trần Văn Đạt

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA CÁ TRONG CÁC THỦY VỰC TẠI KHU VỰC RỪNG ĐẶC DỤNG

NA HANG VÀ VÙNG PHỤ CẬN, TỈNH TUYÊN QUANG

Hà Nội - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nghiên cứu trong luận văn Thạc sĩ này là do tự bản thân tôi thu thập được, các

số liệu và kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan

Tác giả

Trần Văn Đạt

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này, tôi đã được sự quan tâm giúp đỡ của nhiều cán bộ, bạn bè và các cơ quan Qua đây, tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc đến:

TS Lê Hùng Anh, người thầy đã tận tâm hướng dẫn, động viên, hỗ trợ truyền thụ và bồi dưỡng kiến thức chuyên môn trong suốt quá trình học tập và thực hiện nội dung nghiên cứu của Luận văn

Các thầy cô giáo Khoa Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Học viện Khoa học và Công nghệ đã tận tình giảng dạy, chỉ bảo và cung cấp cho tôi nguồn tri thức, tài liệu quý giá trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Thủ trưởng Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và nghiên cứu cũng như thực hiện đề tài

UBPH mã số E 3.2 nhánh 7 “Nghiên cứu về thành phần loài và phân bố của cá

trong các sông, suối khu vực rừng đặc dụng Na Hang, tỉnh Tuyên Quang” để

có được cơ sở dữ liệu hoàn thành Luận văn

Lãnh đạo, chỉ huy và các cán bộ Hạt Kiểm lâm rừng đặc dụng Na Hang

đã giúp đỡ tôi hoàn thành các chuyến công tác cũng như thu thập số liệu và những thông tin cần thiết để hoàn thành luận án này

Lãnh đạo, chỉ huy Viện Sinh thái Nhiệt đới/Trung tâm Nhiệt đới Việt Nga các anh chị đồng nghiệp tại phòng Sinh thái nước, bạn bè và người thân trong gia đình - những người đã hết lòng quan tâm, khuyến khích, động viên và giúp đỡ tôi trong thời gian học tập, công tác cũng như thực hiện luận văn này

Hà Nội, tháng năm 2019

Học viên

Trần Văn Đạt

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Viện NCNTTS II : Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản II

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Tọa độ và đặc điểm sinh cảnh các điểm thu mẫu 18

Bảng 3.1 Thành phần loài cá khu vực rừng đặc dụng Na Hang 24

Bảng 3.2 Số lượng và tỷ lệ % các họ, giống, loài có trong các bộ 33

Bảng 3.3 Số loài và tỷ lệ % trong các giống tại khu vực nghiên cứu 34

Bảng 3.4 Chỉ số tương đồng giữa khu hệ cá RĐD Na Hang với một số khu hệ cá khác 36

Bảng 3.5 Các loài cá có giá trị kinh tế tại rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận 41

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 2.1 Sơ đồ vị trí các điểm điều tra, khảo sát tại RĐD Na Hang 17

Hình 2.2 Các chỉ số đo phân loại cá 21

Hình 3.1 Các loài ghi nhận bổ sung và ghi nhận lại cho khu hệ cá RĐD Na Hang 31

Hình 3.2 Tỷ lệ thành phần loài giữa các họ của khu hệ cá RĐD Na Hang 34

Hình 3.3 Tỉ lệ % các loài có trong bốn Bộ 35

Hình 3.4 Phân bố thành phần loài cá tại các loại hình thủy vực 37

Hình 3.5 Giác bám ở mặt bụng của loài Cá Bống đá Rhinogobius giurinus 39

Hình 3.6 Đặc điểm cấu trúc thân thon dài của giống Cá Chạch suối Schistura 39

Hình 3.7 Một số loài cá được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam 40

Hình 3.8 Lồng bè nuôi cá trên hồ thủy điện Tuyên Quang 42

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT iii

DANH MỤC CÁC BẢNG iv

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ v

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ TRÊN THẾ GIỚI 3

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ NƯỚC NGỌT VIỆT NAM 4

1.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ TẠI KHU VỰC NA HANG 9

1.4 KHÁI QUÁT VỀ ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 9

1.4.1 Khái quát đặc điểm tự nhiên khu vực nghiên cứu 9

1.4.2 Khái quát đặc điểm kinh tế - xã hội 13

CHƯƠNG 2 THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16 2.1 THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM 16

2.2 CÁCH TIẾP CẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 20

2.2.1 Cách tiếp cận 20

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu 20

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 23

3.1 THÀNH PHẦN LOÀI CÁ TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 23

3.1.1 Mô tả đặc điểm hình thái các loài ghi nhận bổ sung cho khu vực nghiên cứu: 31 3.2 CẤU TRÚC THÀNH PHẦN LOÀI CÁ KHU VỰC NGHIÊN CỨU 33

3.2.1 Về bậc bộ 33

3.2.2 Về bậc họ 33

3.2.3 Về bậc giống 34

3.2.4 Về bậc loài 35

3.3 QUAN HỆ THÀNH PHẦN LOÀI CÁ GIỮA KHU VỰC RỪNG ĐẶC DỤNG NA HANG VÀ CÁC KHU VỰC KHÁC 36

3.4 ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ CỦA CÁC LOÀI CÁ 36

3.4.1 Phân bố theo loại hình thủy vực 37

3.4.2 Sự phân bố theo độ cao 39

3.5 CÁC LOÀI CÁ CÓ GIÁ TRỊ BẢO TỒN 39

3.6 CÁC LOÀI CÓ GIÁ TRỊ KINH TẾ 41

CHƯƠNG 4 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 43

4.1 KẾT LUẬN 43

4.2 ĐỀ NGHỊ 44

TÀI LIỆU THAM KHẢO 45

PHỤ LỤC 1 50

PHỤ LỤC 2 52

PHỤ LỤC 3 54

MỞ ĐẦU

Lý do chọn đề tài

Vấn đề nghiên cứu cá nước ngọt ở nước ta cũng đã được các nhà khoa học trong nước và nước ngoài quan tâm, công bố trên nhiều thủy vực khác nhau Tuy nhiên, mới chỉ tập trung vào các con sông lớn và các loài cá kinh tế, còn ở các khu vực vùng sâu, vùng xa, miền núi và đặc biệt nguồn lợi cá suối,

cá hang động còn ít được các nhà khoa học nghiên cứu [1] Tại các lưu vực suối, có rất nhiều loài cá quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam nhưng kết quả nghiên cứu và ghi nhận còn rất hạn chế

Mặt khác, hiện nay phương thức quản lý, khai thác sử dụng, đánh bắt của người dân cùng với sự thay đổi bất thường của điều kiện tự nhiên, ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, môi trường và các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội như: xây dựng thủy điện, phát triển du lịch, xây dựng cơ sở hạ tầng v.v đã và đang tác động không nhỏ đến môi trường sống của cá cũng như đến sự đa dạng, phong phú và nguồn lợi cá tự nhiên Đặc biệt là tổ hợp rừng trên núi đá vôi Na Hang nằm trong hệ sinh thái rừng cận nhiệt đới Bắc Đông Dương, nơi mà Quỹ bảo tồn thiên nhiên thế giới của Mỹ (WWF-US) đã xác định đây là một trong

233 hệ sinh thái có giá trị đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới [2] Đối với nghiên cứu về cá, trước đây đã có nhiều nghiên cứu về cá ở sông Năng, sông Gâm, sông Lô và các thủy vực khác trên địa bàn Na Hang nhưng sau khi thủy điện Tuyên Quang được hoàn thành năm 2008 đến nay, việc nghiên cứu và đánh giá lại thành phần loài cá tại đây có rất ít công trình công bố và môi trường sống của cá tại đây đang chịu những tác động từ phát triển du lịch và thủy điện Tuyên Quang, cũng như việc đánh bắt và nuôi trồng thủy sản trong hồ thủy điện của người dân địa phương

Xuất phát từ thực tiễn đó, để góp phần bổ sung thêm dẫn liệu cho khu hệ

cá nước ngọt và cung cấp thông tin thêm về nguồn lợi cá bản địa, đồng thời góp phần bảo tồn đa dạng sinh học động vật hoang dã nói chung và khu hệ cá của khu vực rừng đặc dụng Na Hang nói riêng, chúng tôi đã tiến hành thực hiện đề

tài “Nghiên cứu thành phần loài và phân bố của cá trong các thủy vực tại khu

vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận, tỉnh Tuyên Quang”

Mục tiêu

Xác định được thành phần loài và sự phân bố của cá trong các thủy vực thuộc rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng: Các loài cá trong các thủy vực khu vực rừng đặc dụng Na Hang, tỉnh Tuyên Quang

Phạm vi nghiên cứu: Các nhánh suối và lòng hồ thủy điện khu vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận

Nội dung nghiên cứu

1) Xác định thành phần loài tại khu vực rừng đặc dụng Na Hang và vùng phụ cận So sánh mức độ tương đồng (Sorensen) thành phần loài cá giữa khu vực rừng đặc dụng Na Hang và các khu vực khác

2) Đánh giá đặc điểm phân bố của cá trong các thủy vực và đai độ cao 3) Đánh giá giá trị bảo tồn

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Kết quả đạt được của luận văn góp phần nghiên cứu hoàn thiện hơn khu

hệ cá Na Hang, nhằm cung cấp cơ sở khoa học cần thiết phục vụ cho việc quy hoạch, quản lý, bảo tồn khu hệ cá nước ngọt nói chung và khu hệ cá rừng đặc dụng Na Hang nói riêng

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ TRÊN THẾ GIỚI

Cá nước ngọt là một thành phần quan trọng của đa dạng sinh thái toàn cầu, chiếm khoảng 25% tất cả các loài động vật có xương sống [3] Công trình nghiên cứu đầu tiên về cá được công bố là cuốn sách lịch sử động vật của Aristote (384-322 Tr.CN) Ông đã giới thiệu được 115 loài cá với những dẫn liệu về môi trường sống, sinh sản, di cư, nơi ở Đến nửa sau thế kỉ XVI, sau thời kì Phục Hưng của Châu Âu, cùng với sự phát triển của các ngành khoa học

tự nhiên khác, công tác nghiên cứu ngư loại ngày càng phát triển một cách có

hệ thống cả chiều rộng lẫn chiều sâu Về phân loại cá phải kể đến như: Artedi, Cuvier, Valenciennes, Bleeker, Günther, Jordan, Berg, Rainboth [4]

Từ thế kỷ XIX cho đến nay, những công trình nghiên cứu cá được công

bố ngày càng nhiều và mở rộng hơn những nghiên cứu về phân loại, sinh học, sinh thái và phân bố của các loài cá Về phân loại có các công trình của các tác giả nổi tiếng như: Jordan (1854-1931) giới thiệu khu hệ cá ở Bắc và Trung Mỹ; Boulenger (1851) với 15 tập sách giới thiệu 6.834 loài cá ở Viện bảo tàng Anh [4] Ở Trung Quốc có nhiều tác giả nghiên cứu về cá như Chu Nguyên Đỉnh, Trương Xuân Lâm, nhưng đầy đủ nhất có lẽ là cuốn “Ngư loại phân loại học”

do Vương Dĩ Khang biên soạn vào năm 1958 (Nguyễn Bá Mão dịch năm 1963) Trong cuốn sách này, ông đã đưa ra khoá phân loại và mô tả hai lớp cá sụn và

cá xương gồm 70 bộ, 239 họ, 679 giống và 1800 loài cá phân bố ở các thuỷ vực nước ngọt và biển ở Trung Quốc [4] Ngoài ra, nhiều vùng địa lí trên thế giới cũng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu Theo Nelson et al (2006), thành phần cá nước ngọt Bắc Mỹ khoảng 1.213 loài [5] Một số châu lục khác như Châu Phi (2.945 loài), Châu Á (3.533 loài), Châu Âu khoảng 330 loài [6] Năm

1996, Rainboth nghiên cứu khu hệ cá sông Mê Kông mô tả tới 500 loài [7] Tiếp sau đó, nhiều tác giả khác như Kottelat (1998, 2000, 2001, 2003) và Robert tiếp tục nghiên cứu khu hệ cá Đông Dương [8] Về hệ thống phân loại cá hiện sống được xem là đầy đủ, bao gồm hệ thống phân loại cá của hai giáo sư người Nga Rass, Lindberg (1971) Năm 1998, Tổ chức Lương nông Thế giới (FAO) đã công bố danh lục loài cá Thế giới và những tra cứu thống nhất của chúng trong

2.500 trang sách Đây là công trình nghiên cứu về đa dạng sinh học cá đầy đủ nhất từ trước tới nay [8]

Từ năm 1976, trung bình có khoảng 305 loài cá được mô tả là mới cho khoa học mỗi năm [3] Theo Eschmeyer (2010), đã có 31.769 loài cá có giá trị

đã được mô tả trên thế giới [9] Trong đó, khoảng 43% các loài cá trên thế giới

là cá nước ngọt và cá nước lợ [5] Nước ngọt chỉ chiếm 0,3% lượng nước trên toàn cầu nhưng lại có gần 15.000 loài cá nước ngọt Khoảng 7.956 trên tổng số các loài cá (30%) chỉ có trong 6 trên 515 họ phân loại Đặc biệt, khoảng 6.100 (77%) loài trong các họ đại diện này sống ở vùng nước ngọt, điển hình một số

họ như: Cyprinidae, Gobiidae, Cichlidae, Characidae, Balitoridae [10] Điều này phản ánh mức độ phong phú và đa dạng sinh học của môi trường sống nước ngọt [11]

Công tác nghiên cứu để bổ sung về phân bố cá trên Thế giới vẫn đang được tiến hành Đến thời điểm hiện nay, đã có 34.000 loài cá được mô tả trên trang web dữ liệu về cá fishbase.org [12]

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ NƯỚC NGỌT VIỆT NAM

Việc nghiên cứu phân loại cá ở Việt Nam được thực hiện khá sớm Công trình đầu tiên nghiên cứu về cá nước ngọt ở nước ta là của Sauvage (1881) trong tác phẩm "Nghiên cứu về khu hệ cá Á Châu và mô tả một số loài mới ở Đông Dương" Tác giả đã thống kê 139 loài cá chung cho toàn Đông Dương và mô

tả 2 loài mới ở Miền Bắc Việt Nam Tirant (1883) công bố và mô tả 70 loài cá

ở sông Hương (Thừa Thiên Huế) trong đó có 3 loài mới Những năm tiếp theo

có nhiều công bố về thành phần loài cá ở các thủy vực khác nhau hoặc mô tả loài mới của nhiều tác giả như Sauvage (1884) thu thập 10 loài ở Hà Nội, trong

đó mô tả 7 loài mới; Vaillant (1881-1904) thu thập 6 loài, trong đó mô tả 4 loài mới ở Lai Châu (1891), 5 loài ở sông Kỳ Cùng và có 1 loài mới (1904) Năm

1937, công trình "Góp phần nghiên cứu các loài cá nước ngọt Bắc Bộ Việt Nam" của Chevey và Lemasson đã giới thiệu 98 loài cá thuộc 71 giống, 17 họ

và 10 bộ cá ở miền Bắc Việt Nam Đây là công trình lớn và có giá trị nhất về khu hệ cá nước ngọt thời kỳ này [13]

Giai đoạn năm 1954 - 1975, công tác nghiên cứu cá chủ yếu do các nhà khoa học Việt Nam tiến hành Công tác điều tra về cá ở miền Bắc do các cơ quan như Trạm nghiên cứu cá nước ngọt thuộc Tổng Cục thuỷ sản, Khoa Sinh vật trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, trường Đại học Thủy sản thực hiện Các nghiên cứu này đã tiến hành điều tra ở hầu hết các vùng sinh thái như Đông Bắc, Tây Bắc và Khu bốn cũ; ở các loại hình vực nước khác nhau như sông, suối, hồ chứa, hồ tự nhiên, ao, đầm ruộng Ở các vùng sâu, vùng xa như Lai Châu, Hà Giang, Cao Bằng, Móng Cái, Quảng Bình còn khá nhiều điểm chưa được điều tra Các công trình tiêu biểu gồm: Dẫn liệu sơ bộ ngư giới sông Bôi (1959), dẫn liệu sơ bộ ngư giới Ngòi Thia (1960) của Đào Văn Tiến, Mai Đình Yên; Điều tra nguồn lợi sinh vật Hồ Tây của Đặng Ngọc Thanh, Mai Đình Yên (1961); Sơ bộ điều tra thành phần, nguồn gốc và phân bố của chủng quần cá sông Hồng của Mai Đình Yên (1962)[13]

Thời kỳ từ 1975 đến nay, các điều tra khu hệ cá đã tiến hành mở rộng hơn đến hầu hết các điểm mà thời kỳ trước chưa có điều kiện điều tra cũng như quy mô Công tác điều tra nghiên cứu cá được tiến hành trong phạm vi cả nước

do Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I (Viện NCNTTS I) - Bắc Ninh, Viện NCNTTS II - Thành phố Hồ Chí Minh và nhiều trường đại học cũng như các viện nghiên cứu tham gia Tiêu biểu như một số công trình có thể kể đến như:

+ Khu hệ cá miền Bắc: Theo tài liệu sách “Định loại cá nước ngọt ở các

tỉnh phía Bắc Việt Nam” của Mai Đình Yên (1978) gồm có 201 loài, 27 họ và

11 bộ [14] Năm 2001, trong cuốn “Freshwater fishes of Northern Vietnam” của Kottelat, ông đã tổng hợp và đưa ra được 268 loài cá ở các thủy vực nước ngọt cho khu vực phía Bắc nước ta (từ lưu vực sông Cả trở ra) và vùng liền kề

ở Lào, Trung Quốc [15] Trong cuốn sách này, tác giả đã đính chính và bổ sung

86 loài cho nghiên cứu của Mai Đình Yên (1978) Cuối cuốn sách tác giả đã trình bày 162 ảnh màu các loại, phục vụ cho đối chiếu hình ảnh cá trong tự nhiên Tuy nhiên, tác giả không cung cấp đầy đủ khóa định loại, đặc điểm phân loại, chỉ số đo và đếm của tất cả các loài, cũng như cách sắp xếp, bố cục từng phần không rõ ràng nên việc khai thác sử dụng tài liệu để định loại, học tập cho các nhà ngư loại trẻ gặp rất nhiều khó khăn, hạn chế tham khảo

Đến nay, khu hệ cá miền Bắc nước ta cũng được rất nhiều tác giả công

bố trên các hệ thống sông ngòi, hồ chứa như: Nguyễn Kiêm Sơn (2007), ghi nhận được 111 loài cá thuộc 22 họ, 8 bộ qua các đợt điều tra và đã tổng hợp các dẫn liệu cho thấy khu hệ cá ở các thủy vực thuộc tỉnh Thái Nguyên có 131 loài [16]; Công trình luận án thạc sĩ của Nguyễn Đình Tạo (2010) đã ghi nhận được 91 loài cá thuộc 75 giống, 26 họ, 11 bộ cho vùng Ngã ba sông Hồng, là khu vực hợp lưu của các dòng sông lớn như sông Đà, sông Thao và sông Lô - Gâm, này nằm ở Việt Trì, Phú Thọ là đỉnh của tam giác châu đồng bằng Bắc

Bộ [17]; Nguyễn Đình Tạo (2011) đã đưa ra được 47 loài cá thuộc 40 giống,

17 họ, 7 bộ gặp ở vùng Hương Sơn, Mỹ Đức, Hà Nội [18]; Tạ Thị Thủy và cs (2011) đã phát hiện được 123 loài, 102 giống, 58 họ và 13 bộ ở sông Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh [19]; Phạm Hồng Phương và cs 2015, đã chỉ ra thành phần loài cá khu vực suối Kẽm thuộc VQG Tam Đảo có 48 loài thuộc 36 giống, 13

họ và 4 bộ [20]; Nguyễn Văn Giang (2018), đã xác định được 202 loài cá thuộc

99 giống, 24 họ và 8 bộ cho khu hệ cá khu vực sông Bằng Giang - Kỳ Cùng trên địa bàn hai tỉnh Cao Bằng và Lạng Sơn [21];

+ Khu hệ cá nước ngọt các tỉnh miền Trung: Phải kể đến công trình Luận

án “Khu hệ cá lưu vực sông Lam” của Nguyễn Thái Tự (1983) đã đưa ra 157 loài thuộc 52 họ và 17 bộ cho khu vực này [22]; Luận án “Góp phần nghiên

cứu khu hệ cá nước ngọt Nam Trung Bộ Việt Nam” của Nguyễn Hữu Dực

(1995) đã mô tả 134 loài cá nước ngọt cá biển sống trong nước ngọt thuộc 81 giống, 31 họ và 10 bộ cho khu vực Nam Trung Bộ [23] Ngoài ra, còn một số công trình ở vùng nước ngọt miền Trung như: Nguyễn Hữu Dực (1982): Thành phần loài cá sông Hương (58 loài) [24]; Võ Văn Phú (1993): Dẫn liệu bước đầu

về thành phần loài cá ở phá Tam Giang thuộc hệ đầm phá Thừa Thiên Huế (138

loài) [25]; Trong cuốn sách “Fishes of the river Cai” của Serov et al 2003, đã

mô tả 54 loài cá nước ngọt tại sông Cái, tỉnh Khánh Hòa [26]; Nguyễn Xuân Khoa (2011) ghi nhận khu hệ các lưu vực sông Cả thuộc địa phận VQG Pù Mát

và vùng phụ cận (119 loài) [27]; Võ Văn Phú và cs., 2014: Thành phần loài cá sông Nghèn, tĩnh Hà Tĩnh (95 loài) [28]; Nguyễn Đình Tạo, 2015 đã đưa ra danh lục thành phần loài cá ở một số hang động và sông suối VQG Phong Nha

- Kẻ Bàng (74 loài) [29];

+ Khu hệ cá Nam Bộ: Cuốn sách “Định loại các loài cá nước ngọt Nam

bộ” của Mai Đình Yên và cs 1992, đã phân loại và mô tả 255 loài thuộc 139 giống, 43 họ và 14 bộ [30] Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương (1993):

“Định loại cá nước ngọt vùng ĐBSCL” với 173 loài [30] Năm 2008, Ủy ban sông Mêkông đã xuất bản cuốn sách: “Field guide to Fishes of the Mekong Delta” với 363 loài cá phổ biến thuộc lưu vực sông Mêkông thuộc hai nước Việt Nam và Cambodia Quỹ Bảo vệ môi trường tự nhiên Nhật Bản (NAGAO)

đã hợp tác với các quốc gia Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam để nghiên cứu khu hệ cá sông Mêkông từ tháng 10/2006 đến tháng 3/2011 Kết quả nghiên cứu đã xác định và lưu trữ mẫu của 540 loài cá, trong đó có 67 loài lần đầu tiên được ghi nhận và 21 loài chưa được mô tả ở lưu vực hai dòng sông vực sông

Mê kông và sông Chao Phraya Riêng ở Đồng bằng Sông Cửu Long có 292 loài thuộc 188 giống, 70 họ, trong đó có 151 loài đặc hữu, có 5 loài chưa được mô

tả, 8 loài chưa định loại được, 62 loài mới ghi nhận lần đầu ở lưu vực sông Mekông và Việt Nam và 9 loài mới ghi nhận lần đầu ở Việt Nam [8]

+ Khu hệ cá nước ngọt Tây Nguyên : Với công trình luận án tiến sỹ của

Nguyễn Thị Thu Hè (2000), “Điều tra khu hệ cá sông suối Tây Nguyên” đã thống kê 160 loài thuộc 70 giống, 28 họ và 10 bộ Đây là danh sách đầy đủ nhất của cá nước ngọt Tây Nguyên cho tới nay [32]; Ngoài ra, một số thủy vực tại các khu bảo tồn VQG, khu bảo tồn tại khu vực Tây Nguyên cũng có nhiều tác giả công bố như Phạm Hồng Phương (2010), đã ghi nhận được 22 loài thuộc

14 giống, 5 họ cho thành phần cá nước ngọt sông Đa Nhim, VQG Bi Doup - Núi Bà [33];

+ Đặc biệt có hai công trình có tính chất tổng kết các kết quả nghiên cứu

từ trước đến nay là:

 Cuốn "Nguồn lợi thuỷ sản Việt Nam" của Bộ Thuỷ sản (1996), với sự tham gia của nhiều nhà khoa học trong và ngoài ngành Thuỷ sản Theo kết quả của nghiên cứu này, khu hệ cá nước ngọt Việt Nam có gồm 544 loài thuộc 228 giống, 57 họ và 18 bộ Về đặc trưng phân bố, tài liệu đã xác định vùng Bắc Bộ

có 222 loài, Bắc Trung Bộ có 154 loài, Nam Trung Bộ có 120 loài và Nam Bộ

có 306 loài Tài liệu đã liệt kê được 97 loài cá có giá trị kinh tế nước ngọt, mô

tả đặc điểm sinh học của hơn 50 loài cá Cuốn sách là một tài liệu có giá trị cho các nhà khoa học, các nhà quản lý nghề cá, các nhà kinh tế [34]

 Tuyển tập “Cá nước ngọt Việt Nam” tập I, II ,III của Nguyễn Văn Hảo

và Ngô Sỹ Vân (2001, 2005) đã mô tả, thống kê 1.027 loài và phân loài thuộc

427 giống, 98 họ, 22 bộ cho cá trong khu hệ cá Việt Nam Trong đó, có 36 loài

cá nước ngọt nằm trong Sách Đỏ Việt Nam 2007 [1], [13], [35] Thành phần loài cá được tổng hợp từ nhiều nguồn dữ liệu, nghiên cứu của cả ba miền khác nhau Tác giả đã chỉ ra cá nước ngọt điển hình, cá có nguồn gốc từ biển thích ứng với điều kiện nước lợ vùng cửa sông, đầm phá và di nhập sâu vào hệ thống cửa sông Sắp xếp trình tự thành phần loài theo hệ thống của Eschmeyer (1998) Tác giả đã giám định, tu chỉnh danh pháp cho các taxon theo chuẩn quốc tế Đây được xem là công trình tổng kết các nghiên cứu về cá nước ngọt Việt Nam cho đến thời điểm đó Ngoài ra, một số công trình nghiên cứu về các loài cá có giá trị kinh tế, một số khu hệ cá vườn quốc gia cũng được nhiều tác giả nghiên cứu

Trong những năm gần đây, đã có nhiều loài cá mới trên lãnh thổ nước ta được mô tả và công bố bởi các tác giả trong nước cũng như ngoài nước có thể

kể đến như: Chen và Kottelat (2005) [36]; Nguyen et al., (2011) [37]; Kottelat (2012) [38]; Nguyen et al., (2012) [39]; Nguyen et al., (2012) [40]; Nguyễn Văn Hảo và cs., (2012) [41]; Karabanov et al., (2013) [42]; Nguyễn Hữu Dực

và cs., (2013) [43]; Vasil'eva and Vasil'ev, (2013) [44]; Huynh and Chen, (2013) [45]; Hoàng Đức Huy (2015) [46]; Nguyễn Văn Hảo và cs., (2016) [47]; Nguyen Đinh Tao et al., (2018) [48]; Ho Anh Tuan et al., (2018) [49];

Các kết quả đó đã đạt được nhiều thành tựu to lớn góp phần cho việc phát triển nghề cá trong cả nước Tuy nhiên việc nghiên cứu mới chỉ tập trung vào các con sông lớn và các loài cá kinh tế, còn ở vùng sâu, vùng xa và đặc biệt nguồn lợi cá suối, cá hang động còn ít được các nhà khoa học nghiên cứu, đặc biệt đối với các loài cá ở các khu vực suối nhỏ, vùng núi cao khi giá trị kinh tế của các loài này ít được quan tâm [13]

1.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁ TẠI KHU VỰC NA HANG

Thời gian trước đây, đã có nhiều nghiên cứu về thủy sinh học nghề cá ở sông Gâm (khu vực Na Hang - Tuyên Quang) phục vụ cho lập báo cáo ĐTM nhà máy thủy điện Na Hang và chương trình động vật chí được thực hiện bởi

Hồ Thanh Hải và nnk (1998, 2000) hay Dự án PARC "Xây dựng các khu bảo tồn nhằm bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên trên cơ sở ứng dụng quan điểm sinh thái cảnh quan"

Về thành phần loài, một số tác giả cũng đã công bố công trình như Nguyễn Kiêm Sơn (2001) chỉ ra khu hệ cá sông Gâm, sông Năng chảy từ phía

hồ Ba Bể ra sông Lô ở khu vực Na Hang có 73 loài Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Văn Hảo và Võ Văn Bình (1999) ở sông Gâm cho biết, từ Bắc Mê có

52 loài cá, xuống đến đoạn sông Gâm ở thị trấn Na Hang có 87 loài và xuôi dòng xuống thị xã Tuyên Quang (sông Lô) có 70 loài Ngô Sỹ Vân (2007) có nêu khu hệ cá sông Chảy ở vùng Lào Cai - Yên Bái có 112 loài, sông Lô - Gâm

ở vùng Hà Giang - Tuyên Quang có 41 loài [17]

Trong phụ lục dự án PARC 2002 về đánh giá tác động môi trường trước khi xây dựng thủy điện Na Hang cũng đã đưa ra danh mục thành phần loài cá trên sông Gâm tại Bắc Mê với 45 loài, Na Hang 110 loài và Ba Bể 76 loài [50] Tuy nhiên, sau khi thủy điện Na Hang được hoàn thành năm 2008 đến nay, việc nghiên cứu và đánh giá thành phần loài cá tại đây vẫn có rất ít công trình công bố 1.4 KHÁI QUÁT VỀ ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU

(Nguồn: Báo cáo quy hoạch bảo tồn và phát triển bền vững Khu dự trữ thiên

nhiên Na Hang đến năm 2020, Chi cục Kiểm lâm Tuyên Quang, 2013) [51]

1.4.1 Khái quát đặc điểm tự nhiên khu vực nghiên cứu

Phía Bắc giáp các xã: Sinh Long, Thượng Nông, Yên Hoa;

Phía Nam giáp xã: Yên Lập (huyện Chiêm Hóa);

Phía Tây giáp: Thị trấn Na Hang, xã Năng Khả (huyện Na Hang) và xã Thượng Lâm (huyện Lâm Bình);

Phía Đông giáp các xã: Đà Vị (huyện Na Hang), Xuân Lạc, Bản Thi, Yên Thịnh (huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn)

1.4.1.2 Phạm vi và diện tích

Phạm vi, diện tích rừng đặc dụng thay đổi qua nhiều thời kỳ:

-Theo Nghị định 14/2006/NĐ-CP ngày 25/01/2006 của Chính Phủ về Điều chỉnh địa giới hành chính một số xã, thị trấn của huyện Na Hang thì phạm

vi Khu RĐD Na Hang nằm trên địa bàn 04 xã và 1 thị trấn là: Xã Thanh Tương, Sơn Phú, Khau Tinh, Côn Lôn và Thị trấn Na Hang và có tổng diện tích đất lâm nghiệp 32.717,0ha (không tính 193,1ha đất lâm nghiệp mới bị ngập nước

do xây dựng hồ thuỷ điện Tuyên Quang)

- Theo kết quả rà soát quy hoạch lại 3 loại rừng toàn tỉnh năm 2007, Khu RĐD Na Hang có diện tích tự nhiên là 37.298ha, diện tích đất lâm nghiệp 33.061,1 ha, trong đó rừng đặc dụng là 22.401,5ha, nằm trên địa phận 4 xã: Thanh Tương, Sơn Phú, Khâu Tinh và Côn Lôn

- Tại Quyết định số: 1770/QĐ-CT ngày 31/12/2012 của Chủ tịch UBND tỉnh Tuyên Quang “Về việc điều chỉnh quy hoạch phân 3 loại rừng (phòng hộ, đặc dụng, sản xuất) tỉnh Tuyên Quang, diện tích khu rừng đặc dụng là 21.238,7

ha và nằm trên địa phận 4 xã Thanh Tương, Sơn Phú, Khau Tinh, Côn Lôn và Thị trấn Na Hang

1.4.1.3 Địa hình, đá mẹ và đất đai

a Địa hình

Khu RĐD Na Hang và các xã giáp ranh khu rừng đặc dụng mang đặc điểm địa hình của Vòng cung núi đá vôi Lô-Gâm ở Vùng Đông Bắc Việt Nam với những dãy núi trùng điệp liên tiếp theo hướng Tây Bắc-Đông Nam Địa hình có cấu trúc caster phức tạp và nhiều hang động Độ cao trung bình 400m,

độ dốc trung bình 25-30oC Nơi thấp nhất có độ cao tuyệt đối 120m (khu vực ven sông Gâm), đỉnh cao nhất 1.074,2m (đỉnh Khau Tép thuộc xã Khâu Tinh)

Có thể chia ra làm 3 dạng địa hình chính:

- Địa hình bậc 1 đạt độ cao dưới 300m, chiếm 30%;

- Địa hình bậc 2 đạt độ cao từ 300-800m, chiếm 60%;

- Địa hình bậc 3 đạt độ cao trên 900m, chiếm 10%

b Đá mẹ và đất đai

Đá mẹ chủ yếu có trong Khu RĐD Na Hang là: Đá Granit, Phiến thạch sét, đá vôi, đá Sa thạch và các đá biến chất khác Rừng đặc dụng và các xã các

xã giáp ranh rừng đặc dụng có 5 loại đất chính sau:

- Đất Feralit mùn, đỏ vàng trên núi trung bình, tầng đất mỏng;

- Đất Feralit mùn, vàng nhạt trên núi thấp;

- Đất Feralit mùn, vàng đỏ trên địa hình vùng đồi và chân núi, tầng đất dầy;

- Đất Feralit màu sẫm phát triển trên đá vôi;

- Đất phù xa và dốc tụ tầng dày, nhóm này nằm ven sông, chủ yếu được nhân dân sử dụng vào trồng hoa màu và cây ăn quả

1.4.1.4 Đặc điểm khí hậu, thuỷ văn:

a Khí hậu:

Địa bàn huyện Na Hang nằm trong vùng khí nhiệt đới gió mùa của vùng Đông Bắc Việt Nam và mang đậm tính chất khí hậu của vùng núi Một năm chia làm 2 mùa rõ rệt, với các đặc trưng sau:

+ Mùa Hè: Từ tháng 4 đến tháng 9, khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều;

+ Mùa Đông: Khô lạnh kéo dài từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau;

+ Nhiệt độ trung bình năm 23,5oC; nhiệt độ thấp nhất 4oC; nhiệt độ cao nhất 39oC;

+ Lượng mưa bình quân: 1.400-1.600 mm

b Thuỷ văn:

Khu rừng đặc dụng Na Hang và các xã giáp ranh khu RĐD có 2 hệ thống sông lớn, gồm: Sông Năng và sông Gâm Sông Gâm chảy qua địa bàn các xã Côn Lôn, Khau Tinh, Sơn Phú, Thanh Tương và tạo thành đường biên giới phía Tây của rừng đặc dụng Sông Năng chảy qua xã Đà Vị đến địa phận xã Sơn Phú và hợp lưu với sông Gâm, cùng các phụ lưu trên địa bàn tạo thành Hồ thuỷ điện Tuyên Quang ngập ở cao trình 120m với diện tích ngập nước rộng 8.263,3ha Mạng lưới sông suối nhỏ khá dày, mật độ sông suối chung của địa bàn đạt 1,7 km/km2

Hồ thủy điện Tuyên Quang ngập tích nước ở cao trình 120m đã chia rừng đặc dụng thành 2 khu rõ rệt bởi nhánh sông Năng ngập sâu và rộng Huyện Na Hang có độ che phủ của rừng khá cao (>70% ở năm 2011), hơn nữa khu vực rừng đặc dụng là nơi có lượng mưa khá nhiều trong huyện, nên nguồn nước của

hệ thống sông suối trong vùng được duy trì khá phong phú Nguồn nước mặt của huyện khá lớn, với diện tích mặt nước sông, suối chiếm 5,86% tổng diện tích tự nhiên của huyện, nên thuận tiện cho việc đi lại bằng đường thuỷ

gió [51]

Hệ động vật trong khu bảo tồn có độ đa dạng sinh học cao, đã ghi nhận được 90 loài thú, 263 loài chim, 61 loài bò sát, 35 loài lưỡng cư Có 13 loài thú trong Sách đỏ Việt Nam Đặc biệt đây là nơi duy nhất ở Việt Nam có loài Voọc mũi hếch sinh sống với quần thể lớn nhất, đây là loài Linh trưởng đang bị đe dọa toàn cầu Theo nghiên cứu của các nhà khoa học, tổ hợp rừng trên núi đá

vôi Na hang nằm trong hệ sinh thái rừng cận nhiệt đới Bắc Đông Dương Tại đây có 8 loài Khỉ hầu bị đe dọa tuyệt chủng mang tính toàn cầu Vùng phân bố thế giới của loài Voọc mũi hếch và Voọc đầu trắng đều ở trong hệ sinh thái này Chính vì vậy, Quỹ bảo tồn thiên nhiên thế giới của Mỹ (WWF-US) đã xác định đây là trong trong 223 hệ sinh thái có giá trị đa dạng sinh học cao nhất trên thế giới [2]

1.4.2 Khái quát đặc điểm kinh tế - xã hội

1.4.2.1 Dân số, dân tộc

Trong Khu vực rừng đặc dụng Na Hang hiện có 3.916 hộ (chiếm 36,84%

số hộ toàn huyện), gồm 16.418 nhân khẩu (chiếm 38,5% nhân khẩu toàn huyện) thuộc 52 thôn bản của 4 xã Dân cư sống tập trung ở Thị trấn Na Hang (49,3%) Thành phần dân tộc ở đây có 4 dân tộc chính là Tày 7.823 người (chiếm 47,6%); Kinh 3.692 người, (chiếm 22,5%); Dao 3.325 người (chiếm 20,3%); H’mông

965 người (chiếm 5,8%); ngoài ra còn có các dân tộc khác 613 người (chiếm 3,8%) Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên của các xã nằm trong RĐD là 1,25%, cao hơn

tỷ lệ tăng dân số bình quân toàn huyện (toàn huyện là 1,09%); các dân tộc sống đoàn kết, gắn bó và cư trú theo từng thôn bản, luôn giữ gìn phát huy bản sắc văn hoá riêng của mỗi dân tộc

Đối với vùng lõi của Khu vực rừng đặc dụng Na Hang thuộc địa bàn 03

xã có 05 thôn bản: xã Khâu Tinh có thôn Tát Kẻ và bản Nà Tạng thuộc thôn Khau Tinh (do dân số thấp nên mới ghép), xã Sơn Phú có thôn Nà Cọn, và thôn Phia Trang, xã Thanh Tương có thôn Bản Bung; hiện còn 273 hộ với 1.341 nhân khẩu sinh sống Dân cư sinh sống trong vùng lõi chủ yếu là dân tộc Dao, thiếu đất sản xuất nông nghiệp, đời sống khó khăn về mọi mặt, tỷ lệ hộ nghèo trên 83% (227 hộ)

1.4.2.2 Sản xuất nông nghiệp

Nằm trong Khu RĐD Na Hang có 1.597,7 ha đất sản xuất nông nghiệp, chiếm 3,83% diện tích tự nhiên toàn khu, gồm:

- Đất trồng lúa 684,6 ha;

- Đất trồng ngô 497,8 ha;

- Đất trồng cây hàng năm 396,6 ha;

- Đất trồng cây lâu năm 18,7 ha

Diện tích đất SXNN bình quân 973 m2/người, trong đó: Đất trồng lúa bình quân 417 m2/người, đất trồng ngô bình quân 303 m2/người; đem lại mức bình quân lương thực quy thóc đạt 432 kg/người/năm

Ngoài trồng trọt các hộ gia đình trong vùng còn phát triển chăn nuôi gia súc, gia cầm, nuôi cá cơ bản đáp ứng nhu cầu thực phẩm tại chỗ và một phần bán ra thị trường

1.4.2.3 Sản xuất lâm nghiệp

Sản xuất lâm nghiệp trên địa bàn chủ yếu là quản lý bảo vệ tài nguyên rừng hiện có; khoanh nuôi xúc tiến tái sinh rừng tự nhiên; trồng, chăm sóc, bảo vệ rừng của chương trình 327, Dự án 661 và trồng rừng sản xuất bằng vốn tự có

và vốn hỗ trợ của Nhà nước Với sự nỗ lực của các cơ quan chức năng, rừng của khu vực rừng đặc dụng đã góp phần đưa độ che phủ của rừng của toàn huyện đạt 70,5% ở năm 2011, chất lượng rừng được nâng cao; các loài động thực vật quý hiếm được bảo tồn, phát triển Nhiều khu rừng tự nhiên được bảo

vệ nguyên vẹn gần như nguyên sinh, góp phần quan trọng vào việc bảo tồn, lưu giữ các nguồn gen động thực vật quý hiếm và phòng hộ đầu nguồn

1.4.2.4 Chăn nuôi, thuỷ sản

Chăn nuôi: Do có thuận lợi về diện tích rừng rộng lớn, thành phần loại thức ăn phong phú thích hợp với phát triển chăn nuôi đại gia súc như: Trâu, bò ; Tuy nhiên, chăn nuôi ở các xã trong vùng phát triển chậm mang tính tự cấp tự túc với quy mô nhỏ, lẻ; phương thức chăn nuôi theo tập quán thả rông vào rừng, không kiểm soát quản lý Chăn nuôi đóng một vai trò quan trọng trong cuộc sống của đồng bào, chăn nuôi không những cung cấp nguồn thức ăn tại chỗ mà còn cung cấp sức kéo cũng như phân bón cho sản xuất nông nghiệp, góp phần làm tăng năng suất cây trồng cũng như việc cải tạo đồng ruộng Nhưng phương thức nuôi thả tự do gia súc vào rừng đang gây ra những mối nguy hại cho đa dạng sinh học của khu bảo tồn

Thuỷ sản: Hệ thống sông, suối nhiều, song nghề đánh bắt, nuôi trồng thuỷ sản chưa phát triển, sản phẩm chủ yếu đánh bắt vùng ngập lòng hồ thuỷ điện Tuyên Quang để phục vụ nhu cầu thực phẩm hàng ngày cho người dân Hiện nay việc đánh bắt cá, giết hại và thu thập các nguồn tài nguyên ở các thủy vực là mối đe dọa lớn đối với đa dạng sinh học của Khu rừng đặ dụng Na Hang

1.4.2.5 Hiện trạng xã hội

Tình hình kinh tế xã hội trong khu vực rừng đặc dụng, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình phát triển Đời sống nhân dân còn ở mức thấp, năng suất lao động chưa cao, một số thôn còn thiếu đất sản xuất, tỷ lệ hộ đói nghèo còn cao Nguyên nhân của sự đói nghèo là do thiếu vốn sản xuất, thiếu chuyên môn, trình độ lao động thấp và thiếu thị trường Hơn nữa, việc đầu tư hỗ trợ cho phát triển rừng đặc dụng và kinh tế xã hội trong vùng chưa cao Bởi vậy, vấn đề đầu tư cho các chương trình để phát triển kinh tế xã hội, nâng cao đời sống nhân dân nhằm giảm thiểu đến mức tối đa các hoạt động xâm hại đến rừng trong RĐD là những cơ sở khoa học và thực tiễn để thực hiện tốt việc bảo tồn nguồn tài nguyên sinh vật quý giá của RĐD Na Hang

CHƯƠNG 2 THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM

Thời gian điều tra, khảo sát thực địa về thành phần loài cá tại rừng đặc dụng Na Hang được tiến hành 3 đợt vào các tháng 7/2017, tháng 10/2017 và tháng 6/2018, với mỗi đợt kéo dài từ 12-15 ngày

Địa điểm tiến hành khảo sát là các thủy vực nằm trong khu vực rừng đặc dụng Na Hang như suối Thác Mơ, Nậm Trang, Khâu Tinh, Tát Kẻ, Ngòi Nè, Vằng Bo và Hồ Thủy điện Tuyên Quang Các nhánh suối phụ cận rừng đặc dụng Na Hang như: suối Bản Thác, suối Bản Va (xã Yên Hoa), suối Sinh Long (xã Sinh Long) Bên cạnh đó, còn thu thập các mẫu vật tại chợ cá của xã Sơn Phú, thị trấn Na Hang, chợ Bến Thủy, chợ Yên Hoa cũng như quan sát, ghi nhận các loài cá trong khu vực rừng đặc dụng Na Hang (hình 2.1 và bảng 2.1)

Hình 2.1 Sơ đồ vị trí các điểm điều tra, khảo sát tại RĐD Na Hang

(Nguồn: Hạt kiểm lâm rừng đặc dụng Na Hang)

Bảng 2.1 Tọa độ và đặc điểm sinh cảnh các điểm thu mẫu

STT Địa điểm Tọa độ GPS Độ cao Mô tả sinh cảnh

2 bên sườn tương đối lớn

thấp Một số đoạn rừng tre nứa Độ dốc hai bên vực tương đối lớn

từ 0,5- 1m, suối chảy qua khu dân cư, Sinh cảnh hai bên suối chủ yếu là rừng tre , chuối

là khu vực trồng lương thực (ngô)

2.2 CÁCH TIẾP CẬN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.2.1 Cách tiếp cận

Kế thừa, tổng hợp những nghiên cứu trước đây về thành phần loài, phân

bố của cá tại khu vực nghiên cứu

Tiếp cận thực tiễn, hệ thống: thực hiện việc khảo sát thực địa có hệ thống

theo sinh cảnh, theo độ cao trong khu vực nghiên cứu

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp hồi cứu số liệu:

Tiến hành thu thập, tham khảo, kế thừa tài liệu sẵn có để tổng hợp những vấn đề liên quan đến nội dung của nhiệm vụ Tra cứu, sử dụng tất cả các tài liệu liệt kê trong danh sách tài liệu tham khảo Công trình khoa học của các tác giả

trong nước và ngoài nước đã được công bố liên quan đến đề tài

- Phương pháp phỏng vấn:

Dùng bộ ảnh màu cá phỏng vấn trực tiếp người dân để tham khảo danh lục loài cá tại khu vực nghiên cứu Ghi chép các dẫn liệu điều tra phỏng vấn người dân, ngư dân địa phương trong khu vực nghiên cứu về các loài cá kinh

tế, các loài cá còn, các loài cá mất đi

- Phương pháp thu mẫu thực địa:

Mẫu cá được thu trực tiếp bằng các loại ngư cụ khác nhau như: lưới, vợt, các loại bẫy cá và các phương pháp dựa vào kinh nghiệm đánh bắt cá của người dân địa phương (đắp kè, đặt bát quái, vó…) Ngoài ra, mẫu cá còn được thu mua từ ngư dân và ở chợ địa phương Với tổng số mẫu thu được qua các đợt điều tra, khảo sát là 260 mẫu cá

Bảo quản mẫu: Các mẫu được ngâm bảo quản trong hộp nhựa với dung dịch formalin 5% trong 2 - 5 giờ để cố định mẫu, sau đó tiến hành rửa sạch bằng nước và ngâm trong dung dịch cồn 70% để bảo quản Bên ngoài hộp mẫu được dán nhãn, ghi rõ các thông tin như: khu vực nghiên cứu, ngày thu mẫu, tọa độ nghiên cứu

- Phương pháp trong phòng thí nghiệm:

Tiến hành phân tích đặc điểm hình thái theo hướng dẫn của Pravdin I F (1973) [52] (hình 2.2)

Hình 2.2 Các chỉ số đo phân loại cá

Chú thích: 1 Chiều dài tổng cộng; 2 Chiều dài đến tia giữa của vây đuôi;

3 Chiều dài không có vi đuôi; 4 Chiều dài đầu; 5 Đường kính mắt; 6 Chiều dài đầu sau mắt; 7 Chiều dài gốc vi lưng 2; 8 Chiều dài cuống đuôi; 9 Chiều cao thân; 10 Chiều cao cuống đuôi; 11 Số vẩy đường bên; 12 Số vẩy trên đường bên; 13 Số vẩy dưới đường bên

Định loại cá dựa theo các tài liệu trong nước và ngoài nước như: Định loại cá nước ngọt các tỉnh phía Bắc Việt Nam của Mai Đình Yên (1978) [14];

Cá nước ngọt Việt Nam tập 1 của Nguyễn Văn Hảo & Ngô Sỹ Vân (2001) [13], tập 2,3 của Nguyễn Văn Hảo (2005) [1], [35]; Các tài liệu định loài khác của các tác giả nước ngoài: Kottelat, 2001[15]; trang web Fishbase [12]; Xác định loài nguy cấp, quý hiếm theo Sách Đỏ Việt Nam 2007 [53] và Danh lục Đỏ IUCN 2018 [54]

Trình tự các bộ, họ, giống, loài được xắp xếp theo hệ thống phân loại của Eschmeyer (1998) [55], Fishbase.org (2018)

- Phương pháp xác định tính tương đồng giữa các khu hệ cá: Đánh giá

tính tương đồng về thành phần loài cá giữa khu vực nghiên cứu với các khu vực

khác theo công thức tính chỉ số tương đồng Sorensen [56]

A: số lượng loài của khu vực A;

B: số lượng loài của khu vực B

Hệ số gần gũi biến thiên từ 0 tới 1 Mối quan hệ giữa hai khu hệ càng lớn (SI càng dần tiến đến 1), thành phần loài trong hai khu hệ càng giống nhau Ngược lại, mối quan hệ giữa hai khu hệ càng nhỏ (SI càng dần về 0), thành phần loài ở trong hai khu hệ càng khác xa nhau

- Phương pháp đo chỉ tiêu môi trường nước: Đo hàm lượng Oxy hòa tan và

pH theo phương pháp dùng thuốc thử chuẩn - so màu với bộ Test kid Sera (Đức)

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

3.1 THÀNH PHẦN LOÀI CÁ TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU

Kết quả nghiên cứu qua các đợt điều tra tại rừng đặc dụng Na Hang năm

2017 và 2018, đã thu và phân tích định loại trên cơ sở 260 mẫu cá các loại Ngoài

ra còn sử dụng các kết quả từ việc phỏng vấn người dân địa phương, đã ghi nhận được thành phần loài cá tại đây gồm 41 loài thuộc 15 họ 4 bộ Danh mục thành phần loài được thể hiện ở bảng 3.1

Bảng 3.1 Thành phần loài cá khu vực rừng đặc dụng Na Hang

(Sắp xếp theo hệ thống Eschmeyer,1998)

TT Tên tiếng Việt Tên khoa học

Số lượng mẫu

Hồ thủy điện Suối Sông

Đai cao (m)

3 Cá Đòng đong

TT Tên tiếng Việt Tên khoa học

Số lượng mẫu

Hồ thủy điện Suối Sông

Đai cao (m)