Tư tưởng chính trị xã hội của karl raimund popper những giá trị và hạn chế về mặt triết học

Lý do chọn đề tài Bên cạnh triết học và chính trị học Mác - Lênin, việc nghiên cứu về triết học và tư tưởng chính trị phương Tây hiện đại trong đó có triết học Karl Popper cũngđược những

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS.TS Nguyễn Tấn Hùng

HÀ NỘI - Năm 2019

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 : TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 7

1.1 Những công trình nghiên cứu về bối cảnh lịch sử, tiền đề lý luận, cuộc đời và sự nghiệp khoa học của Karl Popper 8

1.2 Những công trình nghiên cứu có liên quan đến tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper 13

1.3 Những công trình đánh giá về những giá trị và những hạn chế về mặt triết học trong tư tưởng chính trị - xã hội của karl popper 21

1.4 Nhận xét chung về các công trình nghiên cứu, đánh giá về Karl Popper 24

Chương 2 : BỐI CẢNH VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER 28

2.1 Bối cảnh kinh tế, chính trị và xã hội hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper 28

2.2 Những tiền đề khoa học tự nhiên cho sự hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper 34

2.3 Những tiền đề triết học và lý luận xã hội cho sự hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper 41

2.4 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp khoa học của Karl Popper 59

Chương 3 : NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER 65

3.1 Quan niệm của Karl Popper về chủ nghĩa tự do xã hội 66

3.2 Quan niệm triết học của Karl Popper về xã hội mở 70

3.3 Sự phê phán của Karl Popper đối với chủ nghĩa lịch sử như là kẻ thù của xã hội mở 84

Chương 4 : NHỮNG ĐÓNG GÓP VÀ HẠN CHẾ VỀ MẶT TRIẾT HỌC TRONG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER 105

4.1 Những đóng góp về mặt triết học trong tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper 105

4.2 Một số hạn chế về mặt triết học trong tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper 127

KẾT LUẬN 14848

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN 1522

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 153

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bên cạnh triết học và chính trị học Mác - Lênin, việc nghiên cứu về triết học

và tư tưởng chính trị phương Tây hiện đại trong đó có triết học Karl Popper cũngđược những người làm công tác lý luận ở các nước xã hội chủ nghĩa trước đây quantâm Tuy nhiên, trong thời kỳ trước đổi mới, việc nghiên cứu về các trào lưu nàyđược tiến hành chỉ với mục đích vạch ra những sai lầm về mặt lý luận của các tràolưu này Nhìn chung, trong thời kỳ trước đổi mới, chủ nghĩa xã hội mô hình Liên Xôchưa bộc lộ rõ nét những yếu kém của nó, chưa rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng,

do vậy khuynh hướng tán dương và bảo vệ chủ nghĩa xã hội mô hình này còn giữvai trò chủ đạo trong giới nghiên cứu lý luận, tất cả những ý kiến phản biện đều bịcoi là ‘xét lại’, ‘phản động’, ‘thù địch’ Trong bối cảnh lịch sử đó, việc nghiên cứu

về triết học phương Tây hiện đại thường thiếu thái độ khách quan, cầu thị, kết quả nghiên cứu thường mang tính chủ quan, không phản ánh hết được những đóng góp

có giá trị của các trào lưu này

Công cuộc đổi mới đất nước được Đảng Cộng sản Việt Nam chính thức khởixướng từ năm 1986 không bó hẹp trong lĩnh vực kinh tế mà là một cuộc đổi mới toàndiện, cả trong lĩnh vực chính trị - tư tưởng Để đổi mới công tác lý luận, trước hết ĐảngCộng sản Việt Nam chỉ ra một trong những khiếm khuyết, bất cập của nó là từ trướcđến nay chúng ta chỉ bó hẹp việc nghiên cứu trong phạm vi chủ nghĩa Mác - Lênin vàthiếu nghiên cứu về những thành tựu lý luận của các trào lưu tư tưởng khác Nghị quyếtcủa Bộ Chính trị (khóa VII), ngày 28 tháng 3 năm 1992 đã chỉ ra nguyên nhân của tìnhtrạng này như sau: “Trong nhiều năm qua, nội dung đào tạo đội ngũ cán bộ lý luận hầunhư chỉ bó hẹp trong các bộ môn khoa học Mác - Lênin, chưa coi trọng việc nghiên cứucác trào lưu khác và tiếp nhận những thành tựu khoa học của thế giới Hậu quả là sốđông cán bộ lý luận thiếu hiểu biết rộng rãi về kho tàng tri thức của loài người, do đókhả năng phát triển bị hạn chế” [17, tr 20-21]

Hơn hai mươi năm sau, Bộ Chính trị (khóa XI) lại ban hành một Nghị quyết

mới để thúc đẩy hơn nữa phong trào này Đó là “Nghị quyết của Bộ chính trị ngày 9

tháng 10 năm 2014 về công tác lý luận và định hướng nghiên cứu đến năm 2030” Nghị

quyết đánh giá: “Nghiên cứu những trào lưu tư tưởng, học thuyết mới, lý thuyết mớichưa được nhiều” Từ đó, Nghị quyết đề ra phương hướng chỉ đạo: “Đối với những tràolưu tư tưởng, học thuyết, lý thuyết mới, tiếp tục mở rộng và đi sâu nghiên cứu trên quanđiểm khách quan, biện chứng và tiếp thu những giá trị tiến bộ” [20]

Như vậy, việc nghiên cứu tư tưởng triết học của Karl Popper là phù hợp với

chủ trương đổi mới của Đảng Cộng sản Việt Nam Nó sẽ có tác dụng hai mặt: một

là, góp phần phát triển chuyên ngành lịch sử triết học, nhất là triết học phương Tây hiện đại; hai là, tiếp thu những giá trị tiến bộ trong các trào lưu triết học đó để phục

cho sự nghiệp xây dựng xã hội mới ở nước ta Trong tư tưởng triết học về chính trị

-xã hội của Karl Popper, ngoài những khiếm khuyết có tính cực đoan, phiến diện của

nó, còn có một số giá trị triết học có tính khoa học và tiến bộ mà chúng ta có thểtiếp thu được để phục vụ yêu cầu đổi mới về lý luận chủ nghĩa xã hội

Sự khủng hoảng của chủ nghĩa xã hội và sự sụp đổ của Liên Xô và các nước

xã hội chủ nghĩa Đông Âu đặt ra câu hỏi về nguyên nhân đích thực của tình trạngnày Liệu có những khiếm khuyết trong lý luận về chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩacộng sản hay đây chỉ là những sai lầm về mặt thực tiễn? Mặt khác, các trào lưu tưtưởng chống cộng, trong đó có triết học của Karl Popper tìm cách phủ nhận hoàntoàn triết học Mác và chủ nghĩa cộng sản, đồng nhất triết học Mác với ‘chủ nghĩalịch sử’, coi xã hội cộng sản là xã hội ‘đóng’, đối lập với xã hội mở Ngoài ra, tronglĩnh vực nghiên cứu lý luận hiện nay cũng đang tồn tại một khuynh hướng sai lầm làquá tán dương tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper để phủ nhận hoàn toànchủ nghĩa Mác Vì vậy, nghiên cứu tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl

Popper một mặt kế thừa một số điểm hợp lý để bổ sung, phát triển triết học Mác, mặt khác chỉ ra những sai lầm cực đoan trong tư tưởng của Karl Popper để bảo vệ

những giá trị không thể chối bỏ được của triết học Mác và những thành tựu của cáchmạng Việt Nam

Sự nghiệp đổi mới ở nước ta gắn liền với chuyển đổi mô hình của chủ nghĩa xãhội từ kế hoạch hóa tập trung (cơ bản là ‘đóng’ ở nhiều mặt) sang mô hình chủ

nghĩa xã hội dựa trên cơ chế thị trường (biểu hiện cơ bản của xã hội mở về kinh tế,văn hóa, giáo dục), với việc từng bước loại bỏ cơ chế xã hội bảo thủ, khép kín vàthực hiện chủ trương mở cửa, hội nhập với thế giới bên ngoài, không chỉ trong kinh

tế mà còn trong nhiều lĩnh vực khác nữa Chúng tôi nhận thấy rằng việc nghiên cứu

tư tưởng triết học chính trị - xã hội của Karl Poppper, nhất là tư tưởng của ông về xãhội mở” sẽ có những đóng góp nhất định cho yêu cầu này của nước ta hiện nay.Việc nghiên cứu và giảng dạy lý luận nhất là lý luận triết học, chính trị -xã hội,lịch sử ở các nước xã hội chủ nghĩa trước đây, trong đó có nước ta, thường được tiếnhành theo một mục đích và phương pháp giáo điều, bảo thủ, thiếu tinh thần khoahọc thực sự, tức là chỉ tìm cách chứng minh cho tính đúng đắn tuyệt đối của chủnghĩa Mác - Lênin và phê phán sai lầm của các quan điểm chống đối Hiện nay, việcđổi mới công tác nghiên cứu và giảng dạy lý luận đòi hỏi phải nghiên cứu các tràolưu triết học với “quan điểm khách quan, biện chứng và tiếp thu những giá trị tiếnbộ” để bổ sung lý luận của chúng ta Do vậy, việc nghiên cứu tư tưởng triết họcchính trị - xã hội của Karl Popper sẽ đáp ứng được phần nào cả hai mặt nói trên.Trong việc nghiên cứu và giảng dạy lý luận, phương pháp tư duy phê phán hayphản biện từ trước đến nay chưa được áp dụng một cách thực sự đầy đủ Tình hình nàylàm cho người học (học sinh, sinh viên) thiếu hứng thú trong việc học tập các môn lýluận chính trị, xã hội, lịch sử và tạo ra một thói quen chấp nhận một chiều, thiếu đào

sâu suy nghĩ, phê phán Do vậy, phương pháp tư duy phê phán mà Karl Popper đặc biệt

nhấn mạnh trong các tác phẩm của ông cần được nghiên cứu và vận dụng nhằm đem lạimột luồng sinh khí mới trong nghiên cứu, giảng dạy, học tập và vận dụng các môn lýluận khoa học ở nước ta hiện nay với chất lượng, hiệu quả thật sự

Từ trước đến nay, việc nghiên cứu về triết học Karl Popper nói chung và tưtưởng triết học về chính trị - xã hội của ông nói riêng ở Việt Nam còn khá khiêmtốn Những công trình nghiên cứu về Karl Popper tuy đã xuất hiện, nhưng còn rấthạn chế Trong thời gian gần đây tuy đã có một số công trình nghiên cứu mới về

ông, nhưng chưa có một công trình nào đi sâu về chỉ ra những điểm hợp lý và

những điểm không thỏa đáng của Karl Popper trong việc phê phán chủ nghĩa lịch sử

và đề cập một cách toàn diện về quan điểm triết học về xã hội mở của ông

Tóm lại, việc nghiên cứu tư tưởng triết học chính trị - xã hội của Karl Popper,chỉ ra những đóng góp của nó sẽ góp phần đổi mới và phát triển công tác nghiêncứu lý luận ở nước ta, trong đó có việc nghiên cứu lịch sử triết học; tìm ra nhữngchỗ thiếu sót trong việc hiểu và vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin nhằm hoàn thiệncách tiếp cận đối với nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn, đổi mới phương pháp giảngdạy, học tập các bộ môn Mác - Lênin, phát huy vai trò của tư duy phê phán, mởrộng dân chủ và phát huy vai trò sáng tạo của mọi cá nhân trong xây dựng xã hội

mở và hội nhập quốc tế ở nước ta hiện nay Đồng thời, việc vạch ra những hạn chếcực đoan, phiến diện trong tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper sẽgóp phần bảo vệ những giá trị của chủ nghĩa Mác- Lênin và đường lối của Đảng

Cộng sản Việt Nam Chính vì những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Tư tưởng

chính trị - xã hội của Karl Raimund Popper Những giá trị và hạn chế về mặt triết học” làm đề tài luận án tiến sĩ triết học của mình.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Mục đích của luận án là nghiên cứu phân tích một cách hệ thống để làm rõnhững nội dung cơ bản trong tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của KarlPopper, từ đó chỉ ra những giá trị cùng những hạn chế về mặt triết học của nó đểmột mặt, bổ sung, phát triển lý luận triết học về chủ nghĩa xã hội, mặt khác vạch ranhững sai trái trong các luận điệu phủ nhận triết học Mác

Để thực hiện được mục đích nêu trên, những nhiệm vụ mà luận án phải thựchiện là:

- Làm rõ cuộc đời, sự nghiệp lý luận khoa học, bối cảnh lịch sử và những tiền

đề lý luận cho sự hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper

- Làm rõ những nội dung cơ bản trong tư tưởng triết học về chính trị - xã hộicủa Karl Popper, trong đó có quan niệm của ông về chủ nghĩa tự do; sự phê phánchủ nghĩa lịch sử; quan niệm và phương pháp của ông về xây dựng xã hội mở

- Phân tích những giá trị trong tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của KarlPopper để bổ sung, phát triển triết học Mác, kế thừa và vận dụng trong công tác lýluận và hoạt động thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, đồng thời chỉ ranhững hạn chế phiến diện, cực đoan của nó nhằm bảo vệ tính đúng đắn của triết học

Mác, vạch trần những sai trái trong các luận điệu chống triết học Mác.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những nội dung tư tưởng triết học vềchính trị - xã hội của Karl Popper

Phạm vi nghiên cứu của luận án là những tư tưởng triết học về chính trị - xã

hội của Karl Popper trong hai tác phẩm “Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử” và

“Xã hội mở và những kẻ thù của nó” Hai quyển sách này là những công trình

nghiên cứu tương đối đồ sộ của Karl Popper, trong đó tác giả đề cập đến nhiều khía

cạnh rất chi tiết của chủ nghĩa lịch sử và xã hội mở Tuy nhiên, Luận án chỉ đi sâu

vào khía cạnh triết học, tức khía cạnh chung nhất, mang tính bản chất của các vấn

đề, những khía cạnh có vai trò thế giới quan và phương pháp luận cho toàn bộ quan

điểm chính trị - xã hội của ông

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận án dựa trên nền tảng lý luận của triết học Mác – Lênin, tư tưởng Hồ ChíMinh, quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về các vấn đề triết học,chính trị - xã hội và lịch sử

Cơ sở phương pháp luận của luận án là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủnghĩa duy vật lịch sử Ngoài ra, luận án còn sử dụng kết hợp một số phương pháp cụthể, như phân tích và tổng hợp, lôgic và lịch sử; so sánh, đối chiếu, hệ thống hóa,phương pháp thông diễn học hay chú giải học (phương pháp thông hiểu và diễn giảicác văn bản), phương pháp tư duy phê phán, v.v

5 Cái mới của luận án

- Về mặt nội dung Nhờ dựa trên nguồn tài liệu phong phú và tương đối đầy

đủ, luận án làm rõ được những khía cạnh quan trọng trong tư tưởng triết học vềchính trị - xã hội của Karl Popper, phân tích và rút ra được những giá trị và hạn chếcủa nó, chỉ ra khả năng liên hệ và vận dụng chúng trong lý luận và thực tiễn

- Về mặt phương pháp Nhờ tiếp cận được một cách trực tiếp với những tác

phẩm gốc, khắc phục được những hạn chế về tài liệu và ngôn ngữ đã từng có trước

đây, luận án đưa ra một sự đánh giá khách quan cả hai mặt đóng góp và hạn chế củaKarl Popper, khắc phục được thái độ phê phán, đánh giá một chiều như trước đây.

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Về mặt lý luận, luận án góp phần vào việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng của các

trường phái và triết gia phương Tây hiện đại, cụ thể là tư tưởng triết học về chính trị

- xã hội của Karl Popper với mục đích kế thừa những điểm hợp lý để bổ sung triếthọc Mác – Lênin, đồng thời phê phán những biểu hiện cực đoan của nó để bảo vệtính đúng đắn của triết học Mác – Lênin Đây là một vấn đề đang được đặt ra cấpthiết đối với nghiên cứu lịch sử triết học phương Tây ở Việt Nam

Về mặt thực tiễn, luận án góp phần đổi mới cách tiếp cận đối với nhiều vấn đề

xã hội, lịch sử; đóng góp ý kiến tham mưu cho các cấp Đảng và Nhà nước trongviệc điều chỉnh một số quan niệm về xây dựng chủ nghĩa xã hội; thực hiện dân chủ,phát huy tối đa mọi tiềm năng sáng tạo của cá nhân và tập thể trong xây dựng xã hộimới ở nước ta hiện nay Luận án có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiêncứu, giảng dạy và học tập lịch sử triết học phương Tây hiện đại nói chung và triếthọc Karl Popper nói riêng ở Việt Nam

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung cơ bản của luận án bao gồm 4 chương, 13 tiết

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án.Chương 2: Bối cảnh và tiền đề hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hộị của Karl Popper

Chương 3: Những nội dung cơ bản trong tư tưởng triết học về chính trị - xã hộicủa Karl Popper

Chương 4: Những đóng góp và hạn chế về mặt triết học trong tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper

CHƯƠNG 1TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Karl Popper là một nhà triết học nổi tiếng thế giới Các tác phẩm của ông chủyếu được viết và xuất bản bằng tiếng Đức và tiếng Anh nên rất quen thuộc đối vớicác nhà nghiên cứu ở các nước như Đức, Áo, Mỹ, Anh, v.v Ở nước ta tuy đã cómột số công trình dịch và nghiên cứu về Karl Popper nhưng vẫn còn rất hạn chế

Trên thế giới, đã có nhiều công trình chuyên khảo về Karl Popper như “The

Philosophy of Karl Popper”(Triết học của Karl Popper) của nhà triết học Đức

Herbert Keuth được dịch ra tiếng Anh do Nxb Cambridge University Press xuất bản

năm 2005; “The Philosophy of Popper” (Triết học của Popper) của T.E Burke do Nxb Manchester University Press xuất bản năm 1983 Đặc biệt là công trình “The

Philosophy of Karl Popper” (Triết học của Karl Popper), do Paul A Schilpp chủ

biên với sự đóng góp của rất nhiều nhà triết học nổi tiếng nghiên cứu, nhận xét vềKarl Popper, do The Open Court Publishing Company, Chicago, Illinois xuất bảnthành hai tập năm 1974 Chuyên khảo về tư tưởng chính trị Karl Popper có tác

phẩm “The Political Thought of Karl Popper” (Tư tưởng chính trị của Karl

Popper), do Jeremy Shearmur, một người đã từng là trợ lý của Karl Popper trong 8năm (1971-1979) được Routledge, New York xuất bản năm 1996

Ở nước ta, chưa có công trình nghiên cứu chuyên khảo nào về Karl Popper;phần lớn các sách chuyên khảo về Karl Popper bằng tiếng nước ngoài chưa đượcdịch ra tiếng Việt Chúng tôi đã cố gắng sưu tầm nhưng chỉ có được trong tay hai

cuốn sách chuyên khảo đã được dịch ra tiếng Việt, như cuốn “Triết học mở và xã

hội mở”, do Đỗ Minh Hợp dịch, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002 (dịch từ

cuốn“The Open Philosophy and the Open Society: A Reply to Dr Karl Popper’s

Refutation of Marxism” của Maurice Cornforth, một nhà mácxít Anh, Nxb

Lawrence & Whishart, London, 1968), và cuốn “Karl Raimund Popper”của Lý

Quốc Tú (Trung Quốc), do Đặng Lâm dịch, Nxb Thuận Hóa, Huế, 2005

Hiện nay ở nước ta, việc nghiên cứu về Karl Popper tuy có tăng hơn nhưng vẫncòn rất hạn chế Hiện đã có ba trong số các tác phẩm của Karl Popper được dịch ra

tiếng Việt, trong đó chỉ có hai cuốn được xuất bản thành sách: cuốn “Sự nghèo nàn của

thuyết sử luận” (‘'Thuyết sử luận’ là từ dịch không chính xác, đúng ra là ‘chủ nghĩa

lịch sử’) và cuốn “Tri thức khách quan” do Chu Đình Lan dịch, Nxb Tri thức, Hà Nội,

2012 'Cuốn “Xã hội mở và những kẻ thù của nó” đã được Nguyễn Quang A dịch và

công bố trên mạng internet nhưng chưa được xuất bản thành sách in Tuy đã được dịchnhưng việc chuyển ngữ từ tiếng Anh ra tiếng Việt chưa được tốt lắm, cho nên ngườiđọc gặp nhiều khó khăn với các thuật ngữ trong các sách này

Tháng 11 năm 2012, một cuộc hội thảo quốc tế được tổ chức tại Viện Triết học

thuộc Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam có chủ đề “Triết học Áo và ý nghĩa hiện

thời của nó”, trong đó có mấy bài tham luận về triết học của Karl Popper Kỷ yếu Hội

thảo đã được xuất bản thành sách do Phạm Văn Đức chủ biên [22]

Ở nước ta ngoài một số luận văn thạc sĩ, cho đến nay chưa có một luận án tiến

sĩ nào đã được bảo vệ về tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper

Những công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper có thể phân ra thành các loại như sau:

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ BỐI CẢNH LỊCH SỬ, TIỀN ĐỀ

LÝ LUẬN, CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP KHOA HỌC CỦA KARL POPPER

1.1.1 Những công trình nghiên cứu về bối cảnh hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper

Tác phẩm “Unended Quest: An Intellectual Autobiography” (Cuộc sưu tầm

chưa kết thúc: Một Tự tiểu sử trí tuệ) [111] là một nguồn tài liệu quý (vì do chínhông kể lại) để nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Karl Popper Ông dành 3mục: 1) Ký ức tuổi thơ, 2) Những ảnh hưởng đầu tiên và 3) Chiến tranh thế giới lầnthứ nhất [111, pp.2-11], để thuật lại khá đầy đủ bối cảnh xã hội ở thành phố Viên vàhoàn cảnh gia đình ông lúc bấy giờ Đó là tình trạng đói nghèo, chính trị rối ren vàchính bối cảnh đó có nhiều thay đổi trong quan niệm của Karl Popper về triết họcchính trị - xã hội Đồng thời Karl Popper cũng phân tích những ảnh hưởng đầu tiên

đến tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của ông, đó là ảnh hưởng tính cách củangười cha, của tủ sách gia đình, nhất là ảnh hưởng của người bạn thân nhất (lớn hơnông 20 tuổi) là Arthur Arndt một người mácxit kịch liệt chống chủ nghĩa dân tộc,

người đã giới thiệu ông quyển sách về chủ nghĩa xã hội đầu tiên “Looking

Backward” Karl Popper lúc đó 12 tuổi rất chăm chú nghe Arndt nói về lý tưởng xã

hội chủ nghĩa, nhưng ông chỉ còn nhớ có một điều là ‘chấm dứt nghèo đói’

Gilles Dostaler trong phần I của tác phẩm Chủ nghĩa tự do của Hayek (Nguyễn

Đôn Phước dịch, Nxb Tri thức, Hà Nội, 2008) [8] trình bày khá chi tiết bối cảnh lịch

sử, xã hội của nước Áo đầu thế kỷ XX Nạn đói ở thủ đô Viên của nước Áo đã gâynên những cuộc bạo loạn Cuộc cách mạng Bonsevich ở Nga năm 1917, sự thànhlập của Cộng hòa Áo năm 1918, cuộc nổi dậy của phong trào Spartacus năm 1919 ởĐức kích thích các phong trào cực tả ở Áo Giành thắng lợi trong các cuộc bầu cửnăm 1919, Đảng Công nhân xã hội dân chủ Áo lên chấp chính cùng với Đảng xã hộiKitôgiáo Bối cảnh này để lại dấu ấn trong sự hình thành tư tưởng của Hayek, đồngthời qua đó chúng ta có thể liên hệ để hiểu thêm về bối cảnh hình thành tư tưởngtriết học chính trị của Karl Popper và mối quan hệ về tư tưởng giữa Hayek vàPopper Trong chương này có một phần tác giả nói về mối quan hệ giữa Hayek vàPopper Từ chỗ đồng hành với nhau về quan điểm, hai người trở thành bạn thân.Năm 1936, Hayek mời Popper đọc một tham luận khoa học trong một cuộc semina

do Hayek tổ chức tại Trường Kinh tế London (LSE) Bài tham luận chính là mộtphần của công trình của Popper về sau được đăng trên tạp chí Economica của

trường này trong các năm 1944-1945 với tiêu đề “The Poverty of Historicism” (Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử) Cũng chính nhờ Hayek giới thiệu mà Popper sang

làm việc tại LSE từ năm 1946 và “Với sự hỗ trợ của Hayek, Popper được bổ nhiệmgiáo sư tại LSE năm 1949” [26, tr.33]

Các trang web như Wikipedia, the free Encyclopedia (Bách khoa thư mở Wiki),

Stanford Encyclopedia of Philosophy (Bách khoa thư triết học Stanford), cũng dành

một phần trong bài viết về Karl Popper để nói về thời thơ ấu, hoàn cảnh gia đình vàviệc học hành, công việc xã hội đầu tiên của Popper

Lý Quốc Tú trong nội dung đầu tiên của chương IV tác phẩm “Karl Raimund

Popper” [49], tác giả nói về sự mở rộng tầm mắt sang lĩnh vực triết học chính trị của

Popper, tác giả cho rằng cuộc sống và công việc của Popper ở New Zealand rất dễ chịu,nhân dân ở đó rất khiêm nhường, niềm nở và hiếu khách, mọi người cảm thấy bình yên.Trong khi ở châu Âu lại đang khói lửa chiến tranh; Phát xít Đức tấn công điên cuồng ởtrong nước Và trong thời gian ở New Zealand, Popper đã hoàn thành hai cuốn sách

triết học chính trị: “Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử” và “Xã hội mở và những kẻ

thù của nó” Tác giả trình bày rất kỹ bối cảnh ra đời của hai tác phẩm, và sự ảnh hưởng

của hai tác phẩm đó đến xã hội phương Tây lúc bấy giờ

1.1.2 Những công trình nghiên cứu về tiền đề lý luận cho sự hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper

Gilles Dostaler trong “Chủ nghĩa tự do của Hayek”[8] nói về sự ảnh hưởng lẫn

nhau về tư tưởng giữa F Hayek và Karl Popper Hayek kiên trì tiến hành một cuộcđấu tranh kép, một mặt chống lại sự can thiệp của nhà nước trong chủ nghĩa tự do

xã hội của Keynes, mặt khác chống chủ nghĩa xã hội, hai mặt được ông xem là kếtnối chặt chẽ với nhau và cuối cùng đều dẫn đến chủ nghĩa toàn trị Công trình còn

đề cập đến bối cảnh và điều kiện gặp nhau giữa hai nhà triết học của nước Áo làHayek và Popper Sau khi đọc xong các tác phẩm của Popper thì Hayek chấp nhậnngay triết học của Popper Ông nói: “Nhận ra điều này đã là đủ cho tôi nhưng khithấy Popper lập luận và biện minh một cách rõ ràng thì, một cách tự nhiên, tôi liềnchấp nhận triết học của ông vì triết học ấy đã khai triển điều tôi hằng cảm nhận Từ

đó, tôi luôn đồng hành cùng với Popper Cuối cùng, chúng tôi trở thành bạn rất thân.Nói chung, trên những vấn đề triết học, tôi đồng ý với ông hơn là với bất kì aikhác” Như vậy công trình này cho chúng tôi thấy được Hayek là một trong nhữngngười đi đầu và là một trong những giáo chủ của cái được gọi là “chủ nghĩa tân tựdo” Và chính những tư tưởng này ảnh hưởng đến Popper sau này

Lý Quốc Tú trong “Karl Raimund Popper” đã dành một phần nhỏ trong

chương II để nói về người có ảnh hưởng quyết định đến sự hình thành quan điểmtriết học của ông Tác giả cho rằng nhìn theo quan điểm lâu dài, thì có lẽ đó là ảnh

hưởng quan trọng nhất Đó là việc Popper tiếp xúc với lý luận của Einstein và nhậnđược sự khêu gợi trong thái độ của Einstein đối với lý luận khoa học.

Vũ Mạnh Toàn trong “Triết học Bertrand Russell và ý nghĩa của nó” (Luận án

tiến sĩ triết học, Học viện Khoa học xã hội, Hà Nội, 2011) [85], tác giả cho ta thấyđược sự biến đổi mạnh mẽ của logic học và toán học vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế

kỷ XX Sự biến đổi này có ảnh hưởng lớn đến ra đời chủ nghĩa thực chứng mới Khi

đề cập đến những tiền đề triết học, tác giả trình bày chủ nghĩa thực chứng qua cácthời kỳ: Chủ nghĩa thực chứng sơ kỳ đầu thế kỷ XIX với người sáng lập là AugusteComte Giai đoạn thứ hai là chủ nghĩa phê phán kinh nghiệm vào những năm 70 củathế kỷ XIX với hai đại diện là Ernst Mach và Richard Avenarius Giai đoạn thứ ba làchủ nghĩa thực chứng mới (chủ nghĩa thực chứng lôgic) Có thể nói đây là mộtnguồn tư liệu cho chúng tôi trong việc trình bày các tiền đề tư tưởng lý luận cho sựhình thành tư tưởng triết học về chính trị – xã hội của Karl Popper

A.S Bôgômôlôp, Ju.K Menvin, I.S.Narơski với tác phẩm: “Chủ nghĩa thực

chứng mới trong triết học tư sản hiện đại ”(Nxb Matsxcơva 1978 – Tư liệu dịch của

Viện Triết học) [04] Trong công trình này, các tác giả đã trình bày về quá trình xuấthiện, nguồn gốc và nội dung cơ bản của chủ nghĩa thực chứng mới Trong đó, cáctác giả đã giành một phần để giới thiệu về cuộc đời và sự nghiệp triết học của KarlPopper trong nhiều lĩnh vực mà ông hoạt động Đặc biệt các tác giả phân tích mốiquan hệ giữa Karl Popper với chủ nghĩa thực chứng nhóm Viên

Tác giả Nguyễn Tấn Hùng trong tác phẩm “Một số trào lưu triết học và tư

tưởng chính trị phương Tây đương đại” [36] cho rằng quan điểm chính trị - xã hội

của Karl Popper là kết quả của một quá trình đối chiếu, lựa chọn có cân nhắc kỹlưỡng sau khi đã tiếp xúc với tất cả các trào lưu tư tưởng đang thịnh hành lúc bấygiờ ở Áo, không chỉ về lý luận mà còn có thời gian tham gia hoạt động thực tiễn với

họ nữa Karl Popper nghiên cứu Phân tâm học của Sigmund Freud và Alfred Adler,

có thời gian ông tình nguyện làm việc trong một bệnh viện phân tâm học nhi khoacủa Adler, nhưng cuối cùng, ông cũng phát hiện ra tính phi khoa học của học thuyếtnày Karl Popper cũng có tiếp xúc với các nhà khoa học ‘nhóm Viên’, tham dự các

cuộc thảo luận của nhóm dưới sự chủ trì của Moritz Schlick, với sự tham gia củaRudolf Carnap, Otto Neurath, Viktor Kraft, Hans Hahn và Herbert Feigl, v.v., nhưngông cũng không trở thành hội viên chính thức của nhóm này; và do việc KarlPopper phê phán các luận điểm cơ bản của chủ nghĩa thực chứng lôgic nên về sauông không còn được mời tham dự nữa Karl Popper cũng đã tham gia các hoạt độngchính trị của đảng xã hội và đảng cộng sản ở Áo, nhưng ông đã sớm phát hiện ratính không tưởng (utopia) của chủ nghĩa cộng sản nên đã từ bỏ nó và đứng hẳn vềphía chủ nghĩa tự do xã hội.

1.1.3 Những công trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp triết học và khoa học của Karl Popper

Các từ điển và bách khoa thư như “Từ điển Bách khoa Việt Nam”; “The

Internet Encyclopedia of Philosophy” (Bách khoa thư Triết học Internet);

“Wikipedia, the free encyclopedia” (Bách khoa mở Wiki); “The Stanford Encyclopedia of Philosophy” (Bách khoa thư Triết học Stanford); “Encyclopædia Britanica” (Bách khoa thư Britanica), “Tân Bách khoa thư triết học” của Liên bang

Nga (Новая Философская Энциклопедия) đều dành một phần quan trọng trongmục từ Popper để cung cấp những nét cơ bản về tiểu sử và sự nghiệp triết học vàkhoa học của ông Các tài liệu này cũng nói về nguồn gốc tính cách của Karl Poppernhư là sự kế thừa truyền thống gia đình

Trong tác phẩm “Một số trào lưu triết học và tư tưởng chính trị phương tây

đương đại”, tác giả Nguyễn Tấn Hùng trước khi đi vào phân tích tư tưởng triết học

của Karl Popper đã điểm qua về tiểu sử và sự nghiệp khoa học của ông, như hoàncảnh gia đình (cha, mẹ) của Karrl Popper từ lúc ông rời trường phổ thông 16 tuổi,đến khi học đại học Viên, tốt nghiệp tiến sĩ về Tâm lý năm 1928 và sau đó làm giáoviên ở một trường phổ thông, rồi trở thành giảng viên trường đại học và giáo sưTrường Kinh tế London Tuy không nhiều nhưng ta cũng hình dung được tiểu sửcủa ông từ thơ ấu đến khi ông qua đời Đặc biệt trong phần này, tác giả trình bày sựnghiệp khoa học của Popper Ngoài việc hoàn thành những tác phẩm quan trọng

như: “Lôgic của phát minh khoa học”, “Xã hội mở và những kẻ thù của nó”; “Sự

nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử”; “Phỏng định và bác bỏ: Sự tăng tiến của tri thức khoa học”; “Hai vấn đề căn bản của lý luận nhận thức”, Popper còn tham gia

hoạt động khoa học trong một số hội nghiên cứu Có thể nói Popper có những đónggóp xuất sắc trên phương diện triết học khoa học Và chính những tư liệu của tác giả

đã cho chúng ta thấy được điều này

Bách khoa thư Triết học Stanforth đề cập đến sự kiện có ý nghĩa quyết định đốivới việc Karl Popper rời bỏ quê hương và di cư ra sinh sống ở nước ngoài, đó là sựtiên đoán chính xác của ông về nguy cơ nước Áo bị Đức Quốc xã thôn tính và sátnhập vào nước Đức phát xít [126]

1.2 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER

1.2.1 Những công trình liên quan đến lập trường tư tưởng tự do xã hội của Karl Popper

Lập trường chính trị - xã hội của Karl Popper là “chủ nghĩa tự do xã hội”(social liberalism) Chủ nghĩa tự do xã hội khác với các biến thể khác, như chủnghĩa tự do cổ điển (classical liberalism) và chủ nghĩa tân tự do (neo-liberalism) củaFriedrich Hayek và một số biểu hiện cực đoan của chủ nghĩa tự do đang tồn tại trênthế giới như Đảng tự do (Liberitarian Party) ở Mỹ hiện nay Chủ nghĩa tự do xã hộimột mặt đề cao vai trò của tự do cá nhân, nhưng mặt khác phản đối tình trạng bấtcông xã hội, chủ trương giúp đỡ người nghèo khổ Tư tưởng tự do xã hội của KarlPopper đã có mầm mống từ lúc nhỏ trong bối cảnh xã hội Áo lúc bấy giờ và nhất là

do giáo dục và truyền thống của gia đình ông Điều này được thể hiện trong ‘Tự tiểu

sử’, trong đó Karl Popper nói rằng người cha của ông là người theo chủ nghĩa tự do

xã hội không phải chỉ về mặt tư tưởng mà còn chủ động tổ chức những hoạt độnggiúp đỡ người nghèo nữa Ý thức về giúp đỡ người nghèo đã đưa Popper đến vớichủ nghĩa xã hội và sau đó là chủ nghĩa tự do xã hội

Tác phẩm “Một số trào lưu triết học và tư tưởng chính trị phương Tây đương

đại” của Nguyễn Tấn Hùng cũng đã dành một phần nói về quan điểm triết học chính

trị - xã hội của Karl Popper Sau khi rời khỏi Đảng Cộng sản Áo, Karl Popper

đứng hẳn về phía lập trường chủ nghĩa tự do xã hội Tác giả điểm qua một vài đặctrưng của chủ nghĩa tự do nói chung và ‘chủ nghĩa tự do xã hội’ nói riêng Chủnghĩa tự do xã hội tuy cũng đề cao tự do cá nhân, phản đối gay gắt chế độ cai trị độc

tài, nhưng lại ủng hộ một số biện pháp can thiệp cần thiết của nhà nước để giải

quyết khủng hoảng kinh tế, đấu tranh chống bất công xã hội, tạo công ăn việc làm

và tạo phúc lợi xã hội John Stuart Mill là một nhà triết học Anh đã góp phần quan

trọng vào việc phát triển hình thức mới này của chủ nghĩa tự do Chính Karl Popper

đã thừa nhận người cha của mình là một người tự do chủ nghĩa thuộc trường pháiJohn Stuart Mill

Bách khoa mở Wikipedia [128] có nói về tác động của sự kiện năm 1919 (cuộcbiểu tình do Đảng Cộng sản Áo tổ chức) đến sự thay đổi lập trường chính trị củaKarrl Popper Từ chủ nghĩa cộng sản, Karl Popper chuyển sang lập trường chủnghĩa tự do xã hội

Đặc biệt trong Bách khoa thư triết học Internet (Internet Encyclopedia ofPhilosophy), mục từ “Karl Popper: Political Philosophy” (Karl Popper: Triết họcchính trị), tác giả William Gorton (Đại học Alma, Michigan) đã phân tích và tríchdẫn rất cụ thể về lập trường tự do xã hội của Karl Popper Tác giả viết rằng KarlPopper đã cảnh báo những nguy hại của chủ nghĩa tư bản không được kiểm soát,thậm chí Popper còn tuyên bố rằng “Sự bất công và vô nhân đạo của ‘hệ thống tưbản không được kiềm chế’ đã được Mác mô tả thì không có gì phải bàn cãi cả” KarlPopper yêu cầu “Chúng ta cần phải xây dựng những thiết chế xã hội được tăngcường bằng quyền lực nhà nước nhằm bảo vệ người yếu về kinh tế chống lại kẻmạnh về kinh tế” Cũng theo nhận xét của William Gorton, “Có lẽ những chính sáchcủa Popper nếu được đem ra thực hiện sẽ tạo ra một xã hội giống như chế độ dânchủ xã hội ở Bắc Âu, với những chương trình phúc lợi quãng đại hơn và sự điềuchỉnh nền công nghiệp tốt hơn là ở nước Mỹ với chế độ tư bản laissez-faire (để aimuốn làm gì thì làm) và phúc lợi xã hội không đáng kể” [125]

Một số bách khoa thư khác, như: ‘Stanford Encyclopedia of Philosophy’ cũng

có đề cập đến tư tưởng tự do xã hội của Karl Popper

1.2.2 Những công trình liên quan đến quan niệm về xã hội mở của Karl Popper

Bách khoa mở Wikipedia trong mục từ ‘Open society’ khẳng định rằng kháiniệm ‘xã hội mở’ được đưa ra lần đầu tiên bởi nhà triết học Pháp Henri Bergson vàđược Karl Popper phát triển trong hai tập sách của mình

Herbert Keuth dành phần II Triết học xã hội (Social Philosophy) trong ba

phần của nội dung cuốn sách “The Philosophy of Karl Popper” để phân tích tư

tưởng triết học chính trị - xã hội của Karl Popper trong đó có vấn đề xã hội mở vàchủ nghĩa lịch sử Tác giả trình bày tư tưởng của Karl Popper trong sự liên hệ vớicác nhà triết học từ Platon, Aristotle đến Hêghen, Mác [101, pp.193-248]

Các từ điển và bách khoa thư ở Liên Xô trước đây tuy có đề cập dến quanniệm về xã hội mở của Karl Popper nhưng lại quy lập trường của ông về sự biện hộcho tự do tư sản Còn Tân bách khoa thư triết học Nga [119] tuy có trình bày cụ thểquan niệm về xã hội mở của Karl Popper nhưng không có bình luận, phê phán Nhàtriết học Nga T.I Oizerman (Т.И Оизерман) trong một số bài viết và nhất là trong

tác phẩm “Chủ nghĩa Mác và chủ nghĩa không tưởng” (Марксизм и утопизм) có

nhiều chỗ đề cập đến tư tưởng về xã hội mở của Popper Theo Oizerman, KarlPopper không hoàn toàn bác bỏ mà còn đề cao những đóng góp nhất định của Máctrong lý luận về giai cấp, trong sự phê phán của Mác đối với những bất công củachủ nghĩa tư bản [Xem: 118]

Người phê phán quan điểm xã hội mở của Karl Popper mạnh mẽ nhất là nhà

mácxít Anh Maurice Cornforth với tác phẩm “The Open Philosophy and The Open

Society: A Reply to Dr Karl Popper’s Refutations of Marxism” (Lawrence &

Whishart, London, 1968), được Đỗ Minh Hợp dịch từ tiếng Nga với tiêu đề “Triết

học mở và xã hội mở” [06] Trong lời giới thiệu cuốn sách, nhà triết học Nga I.S.

Narxki viết: Cuốn sách này “dường như là kết quả hội ngộ của hai số phận trực tiếpđối lập với nhau: ‘nhà lý luận, kẻ chống cộng số một’ Karl Popper và nhà triết học,nhà mácxít nổi tiếng người Anh – M Cornforth” M Cornforth viết tác phẩm nàyvới mục đích bảo vệ triết học Mác bằng hình thức trả lời những vấn đề mà các nhàphê phán chủ nghĩa Mác đặt ra, và trong những người phê phán đó ông chọn Karl

Popper Vì quyển sách ra đời vào năm 1968, trong khi mô hình chủ nghĩa xã hội kếhoạch hóa tập trung đang thịnh hành, chưa gặp khủng hoảng, cho nên có nhiều điều

mà M Cornforth bảo vệ cho đến nay đã lỗi thời, nhưng phải nói rằng đây là nguồn

tư liệu quý giá để chúng tôi tham khảo

Trong lời tựa, M Cornforth nói: “Tôi muốn nhấn mạnh rằng, tôi không có ýđịnh phê phán hay bác bỏ những gì ngài Popper đã nói về khoa học hay về xã hội.Ngược lại, tôi tiếp nhận nhiều điều và nhất trí với nhiều điều Cuốn sách này khôngphải là sự luận chiến với ngài Popper, mà là câu trả lời cho cuộc luận chiến chốnglại chủ nghĩa Mác của ông” [06, tr.35] Trong phần III của cuốn sách của M.Cornforth có hai chương đáng lưu ý Chương III nói về xã hội mở trong đó ông trảlời những vấn đề về quan hệ giữa xã hội mở và xã hội đóng và con đường tiến tới xãhội mở Theo M Cornforth, Karl Popper không đưa ra điều gì mới cả Ông nói:

“Nhưng nếu có ai muốn tìm trong đó những tri thức về cách thức tiến lên xã hội mở

và những điều cần tránh, những hiểu biết ấu trĩ, những cái ngẫu nhiên mà chúng đãlàm cho cá nhân phải đau khổ trước kia, thì người đó sẽ không thấy gì ngoài nhữnglời nói ba hoa chung chung về trách nhiệm cá nhân” [06, tr.620] Trong chương VIcủa tác phẩm, M Cornforth trả lời cho Popper về kẻ thù của xã hội mở Theo ông,chủ nghĩa cộng sản mới thực sự là xã hội mở, còn chủ nghĩa tư bản là xã hội đóng.Tiến tới xã hội mở chính là xây dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản Vìvậy, kẻ thù của xã hội mở chính là chủ nghĩa chống cộng Cách tiếp cận của M.Cornforth là đại diện cho những khuynh hướng tư tưởng bảo thủ thời kỳ trước đổimới thể hiện trong hầu hết những tác phẩm được viết trong thời kỳ này về triết họcphương Tây hiện đại, trong đó có triết học Karl Popper

Lý Quốc Tú, trong chương IV tác phẩm “Karl Raimund Popper” [49], đề cập đến quan niệm về xã hội mở trong tác phẩm “Xã hội mở và những kẻ thù của nó”

của Karl Popper Tác giả cho rằng trọng điểm của Popper là đả phá các quan điểmchính diện của Platon, Aristotle, Hêghen và Mác, còn quan niệm của ông về xã hội

mở thì đề cập rất ít trong tác phẩm Những nội dung mà ông công kích cùng với cácnội dung mà ông tán dương và tích cực khởi xướng, hình thành các bộ phận hợp

thành không thể chia cắt của tư tưởng triết học chính trị của ông Tác giả khái quáthết sức cơ bản quan niệm của Popper về xã hội mở và xã hội đóng Có thể nói, đây

là nguồn tư liệu để chúng tôi đi vào nghiên cứu quan niệm của Popper về xã hội mở

Lưu Phóng Đồng trong “Triết học phương Tây hiện đại”, tập IV [48], tuy dành

phần chủ yếu để phân tích tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper, nhưngcũng có một đoạn ngắn nói về tư tưởng triết học chính trị của Karl Popper TheoLưu Phóng Đồng, Karl Popper phản đối quyết định luận lịch sử Ông cho rằng sựphát triển của lịch sử xã hội không có tính quy luật, mọi người cũng không thể dựđịnh trước cho tương lai của xã hội Theo ông, ‘Chủ nghĩa Utopia’ có liên hệ tựnhiên với quyết định luận lịch sử; chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản là mộtloại công trình xã hội kiểu Utopia Vì thế, ông đề xướng ‘công nghệ xã hội từngbước’, tức là tiến hành cải tạo từng bước, thiết thực, khả thi đối với xã hội, và lấy đó

để phản đối lý luận cách mạng xã hội của chủ nghĩa Mác, ông nói, chủ nghĩa xã hội

và chủ nghĩa cộng sản của chủ nghĩa Mác là ‘xã hội đóng’, xã hội mà ông cố gắngthực hiện lại là ‘xã hội mở’ [48, tr.240]

Sách “Một số trào lưu triết học và tư tưởng chính trị phương Tây đương đại”

của Nguyễn Tấn Hùng phân tích và trích dẫn nhiều đoạn quan trọng trong tác phẩm

của Popper “Xã hội mở và những kẻ thù của nó” Kẻ thù của xã hội mở theo Popper

chính là những xã hội đóng được xây dựng theo mô hình của các lý thuyết xã hộikhông tưởng (được Popper gọi là chủ nghĩa lịch sử) Tác giả khái quát những đặctrưng cơ bản của xã hội mở được Karl Popper nêu ra trong tác phẩm của mình bằngcách đối lập nó với những hình thức xã hội đóng Một là, xã hội mở là xã hội domọi người sáng tạo một cách tự do, không phụ thuộc vào tính tất yếu và quy luậtlịch sử và tác giả đã đưa ra những nhận định và phê phán của mình về quan điểm đócủa Popper Hai là, Popper cho rằng xã hội mở được xây dựng theo một “công nghệ

xã hội” nhất định được ông gọi là ‘kiến thiết xã hội từng phần’ đối lập với phươngpháp kiến thiết ‘toàn phần’ hay ‘không tưởng’ Karl Popper còn so sánh hiệu quảcủa phương pháp cải biến xã hội toàn phần và xã hội từng phần, rồi từ đó chỉ ra tính

ưu thế của phương pháp cải tạo xã hội từng phần so với phương pháp cải tạo toàn

phần Tác giả đưa ra nhiều trích dẫn để làm rõ sự khác biệt giữa kiến thiết toàn phần

và kiến thiết từng phần như thế nào Tuy chỉ mới khái quát một cách tổng thể quanniệm của Popper về xã hội mở và những kẻ thù của nó nhưng chúng ta có thể hìnhdung một bức tranh tổng thể quan niệm của Popper về xã hội mở để giúp chúng tôi

có những cơ sở và luận cứ khoa học để tiếp thu, kế thừa trong luận án của mình.Tác giả Lương Đình Hải đề cập đến quan điểm về xã hội mở của Karl Popper

trong bài “Karl Popper - Xã hội mở và những kẻ thù của nó” [24] Mở đầu bài viết,

tác giả giới thiệu sơ lược về cuộc đời, sự nghiệp khoa học của Popper Điều đặc biệttrong bài viết này chính là tác giả chỉ cho người đọc thấy được rằng mặc dù, trongtổng thể và trong dòng chủ đạo của tư tưởng Karl Popper là phê phán, bác bỏ, phủnhận chủ nghĩa Mác, nhưng không phải không có những chỗ, những lúc ông cangợi, đánh giá cao triết học Mác Do vậy, việc nghiên cứu các quan điểm củaPopper, có thể giúp chúng ta hiểu sâu thêm nhiều luận điểm của triết học Mác vàtoàn bộ chủ nghĩa Mác nói chung Và theo tác giả, việc nghiên cứu tư tưởng Popper

sẽ giúp cho chúng ta có một tinh thần phê phán, giúp chúng ta hình thành nên trong

tư duy của mình cách nhìn hai mặt Điều này giúp chúng ta hiểu sâu hơn các nguyên

lý của triết học Mác, đồng thời hiểu sâu thêm cả những tư tưởng hợp lý và những tưtưởng phi lý của Popper Tác giả còn chỉ ra một số luận điểm của Mác mà Popperphê phán, và tác giả đưa ra nhận xét của mình cho những luận điểm đó Tác giả còntrình bày quan niệm của Popper về xã hội mở, xã hội đóng Quan niệm về xã hội mởsau này được học trò của ông George Soros (1930) phát triển trên cả bình diện lýluận lẫn thực tiễn Có thể nói, đây là một bài viết hết sức sâu sắc của tác giả, thểhiện được chính kiến của mình khi đánh giá Popper Đây là nguồn tư liệu quý giá đểchúng tôi tham khảo khi phân tích quan điểm của Popper về xã hội mở và những kẻthù của nó

George Soros trong tác phẩm “Xã hội mở: Cải cách chủ nghĩa tư bản toàn

cầu” (Open Society: Refoming Global Capitalism) [76] Soros là môn đệ của

Popper, ông chủ trương xây một xã hội mở trên phạm vi toàn cầu, theo đườnghướng của vị sư phụ nổi danh Karl Popper, mà ông có dịp được thụ giáo trong thời

gian theo học tại trường Kinh tế Luân đôn hồi cuối thập niên 1940 qua đầu thậpniên 1950 Soros cho rằng người ta nói nhiều về hội nhập kinh tế trong nền kinh tếtoàn cầu Cơ chế thị trường đã thành công xuất sắc trong giải phóng tài năng kinhdoanh và tạo ra của cải Nếu chỉ dựa vào cơ chế thị trường và nhấn mạnh thái quáđến các giá trị thị trường, chủ nghĩa tư bản không thể đảm bảo tự do, dân chủ, vàpháp trị; có thể, và nó đã dẫn đến những thảm họa như hai cuộc Chiến tranh thếgiới, các cuộc khủng hoảng tài chính Vì sao chúng xảy ra? Làm sao có thể tránhđược những thảm họa như vậy, hay chí ít làm nhẹ bớt tác động tai họa của chúng?Trong nội dung phần I, tác giả đề cập đến khái niệm “Xã hội mở”, khái niệm nàyđược Henri Bergson dùng đầu tiên năm 1932, và Karl Popper phát triển và làm chokhái niệm được biết đến rộng rãi Soros chịu ảnh hưởng mạnh bởi Karl Popper Chonên thông qua việc tìm hiểu quan điểm của ông về các nguyên tắc chỉ đạo cho một

xã hội mở toàn cầu, chúng ta sẽ phần nào hiểu được quan niệm về xã hội mở củaPopper Đây là một cuốn sách về triết học thực tiễn, nó có ích cho các học giả, cácnhà hoạch định chính sách, và tất cả những ai quan tâm đến những vấn đề chính trị

và kinh tế thế giới, và dĩ nhiên có ý nghĩa đối với bản thân nghiên cứu sinh trongquá trình làm luận án

1.2.3 Những công trình đề cập đến sự phê phán chủ nghĩa lịch sử của Karl Popper

Bách khoa thư mở Wikipedia trong mục từ ‘Historicism’ khái quát quá trìnhtiến hóa của khái niệm này qua một số nhà triết học như Karl W F Schlegel, Michel

de Montaigne, G B Vico, Georg Hegel, Franz Boas và sau đó phân tích những đặctrưng của khái niệm này ở Karl Popper

Trong bài tham luận Hội thảo về “Triết học Áo và ý nghĩa hiện thời của nó”,

tác giả Nguyễn Tấn Hùng phân tích lập luận 5 điểm nhằm bác bỏ khả năng nhận

thức quy luật xã hội được Karl Popper nêu ra trong Lời nói đầu tác phẩm “Sự

nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử” Tác giả cũng chỉ ra mặt hợp lý và mặt sai lầm

của Karl Popper về vấn đề này [Xem 22, tr 187-199].

Trong tác phẩm “Một số trào lưu triết học và tư tưởng chính trị phương Tây

đương đại”, tác giả giải thích kỹ hơn về khái niệm ‘chủ nghĩa lịch sử’ như sau:

+ Chủ nghĩa lịch sử là một cách tiếp cận xã hội, nó cho rằng xã hội vận động theo quy luật có thể nhận thức được

+ Chủ nghĩa lịch sử cho rằng trên cơ sở nhận thức được xu hướng, quy luật khách quan, con người có thể ’dự báo’ được tiến trình của xã hội tương lai

+ Chủ nghĩa lịch sử cho rằng con người có thể cải biến toàn bộ xã hội cũ, xâydựng xã hội mới theo những quy luật đã được nhận thức và những mô hình lý tưởng

đã được xác định dựa trên những dự báo về tương lai lâu dài của xã hội [Xem 36, tr.97-98]

Tác giả Lý Quốc Tú trong tác phẩm “Karl Raimund Popper” dành một phần

rất lớn trình bày quan điểm của Karl Popper về phê phán chủ nghĩa lịch sử, về côngnghệ xã hội từng phần Tác giả cho rằng, chủ nghĩa lịch sử là trọng điểm phê pháncủa Popper Tác giả trình bày những phê phán của Popper đối với chủ nghĩa lịch sử

ở cả hai trường phái: chủ nghĩa phản tự nhiên và chủ nghĩa tự nhiên mở rộng, có sựphân tích và cuối cùng tác giả đưa ra những đánh giá của mình đối với sự phê phán

đó Popper cho rằng, chủ nghĩa lịch sử là lý luận và phương pháp nghiên cứu sựphát triển xã hội không chỉ có hại cho nghiên cứu khoa học xã hội, mà còn có hạicho thực tiễn xã hội Popper nêu lên ‘công nghệ xã hội từng phần’ để đối lập với

‘công nghệ xã hội không tưởng (Utopia)’ Và tác giả đi vào phân tích những quanniệm trên của Popper Cuối cùng tác giả đưa ra những nhận định của mình đối vớiquan niệm trên của Popper, có thể nói đây là nguồn tư liệu quý để giúp chúng tôinghiên cứu và đưa vào trong luận án của mình [Xem: 49]

Tác giả Nguyễn Minh Hoàn: “Tư tưởng triết học chính trị của Karl Raimund

Popper trong Sự nghèo nàn của thuyết sử luận nhìn từ phương pháp luận mácxít”.

[27] Đây cũng là bài viết của tác giả tham gia hội thảo quốc tế “Triết học Áo và ýnghĩa hiện thời của nó” Trong bài viết này, tác giả đi vào phân tích những quanđiểm triết học chính trị chủ yếu của Popper, với phương pháp luận của mình,

Popper đánh giá về chủ nghĩa lịch sử, nhất là quan điểm lịch sử của triết học Mác.Tác giả còn đi vào trình bày quan điểm của Popper khi ông phân chia chủ nghĩa lịch

sử thành ‘chủ nghĩa phản tự nhiên’ và ‘chủ nghĩa duy tự nhiên’ và tiến hành phêphán nó Có thể nói, tuy bài viết ngắn nhưng tác giả đã khái quát cơ bản tư tưởngtriết học chính trị của Popper và đưa ra những nhận xét quý báu góp phần làm rõhơn tư tưởng của Popper khi phê phán chủ nghĩa lịch sử.

1.3 NHỮNG CÔNG TRÌNH ĐÁNH GIÁ VỀ NHỮNG GIÁ TRỊ VÀ NHỮNG HẠN CHẾ VỀ MẶT TRIẾT HỌC TRONG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER

1.3.1 Những công trình đánh giá những giá trị về mặt triết học trong tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper

Tác giả Lương Đình Hải trong “Karl Popper - xã hội mở và những kẻ thù của

nó” [24], cho rằng việc nghiên cứu các quan điểm của Popper, có thể giúp chúng ta

hiểu sâu thêm nhiều luận điểm của triết học Mác và toàn bộ chủ nghĩa Mác nóichung, đồng thời hiểu rõ hơn cả những quan điểm của các nhà mácxít đương đại.Đương nhiên, không thể đồng ý với Popper trên rất nhiều điểm về lịch sử loàingười, về xã hội, về lập trường và cách lập luận của ông, nhưng việc đọc ông giúpchúng ta hình thành nên trong tư duy của mình cách nhìn hai mặt, suy tư bằng haicon mắt, hai lỗ tai và bằng tư duy hai chiều, có phê phán, với tất cả những gì màchúng ta đã học Việc đó, một mặt, làm cho chúng ta hiểu sâu hơn các nguyên lý củachủ nghĩa Mác; mặt khác, hiểu sâu thêm cả những tư tưởng hợp lý và những tưtưởng phi lý của Popper Như vậy, có thể xem đây là một đóng góp của Poppertrong việc nghiên cứu triết học nói chung và chủ nghĩa Mác nói riêng

Khi đi vào phân tích quan niệm của Popper về lịch sử xã hội, tác giả cho rằngPopper đã chống lại cả một cách nhìn, một loại tư duy siêu hình trong xem xét, mô

tả, giảng dạy và viết lịch sử đang tồn tại thực tế ở nhiều nước, nhiều nơi và nhiềuthời đoạn khác nhau Không nên bóp méo, xuyên tạc lịch sử theo lợi ích cục bộ, tậpđoàn để viết và nhìn nhận lịch sử theo kiểu khuếch đại mặt này mà xem nhẹ, làm

mờ nhạt các mặt khác làm cho lịch sử mất ý nghĩa chân chính của nó Quan niệmcủa Popper là phải nhìn lịch sử trong sự đa dạng, phong phú, chân thực, đầy đủ như

nó vốn có trong thực tế Không thể đồng ý với Popper ở nhiều điểm trong quan

niệm của ông về lịch sử nói chung, nhưng không thể không đồng ý với ông ở điểm này.Tác giả cũng cho rằng tư tưởng xã hội mở của Popper là một trong những nộidung then chốt trong triết học xã hội và chính trị của ông Sau khi phân tích quanniệm của Popper về xã hội mở và sự khác nhau giữa xã hội mở và xã hội đóng.Những quan niệm về xã hội mở của Popper mấy chục năm qua đã có ảnh hưởng rấtlớn đến triết học chính trị, đến việc phê phán chủ nghĩa quyền uy trong tư tưởngchính trị - xã hội phương Tây Theo tác giả, tuy không thể hoàn toàn đồng ý vớiPopper, nhưng những tư tưởng của ông về đề cao sự tự do lý trí, lý tính của conngười, phủ bác mọi sự cấm kỵ phi lý trí, được thần thánh hóa hay thần bí hóa, ủng

hộ tiến bộ của nhân loại dẫn đến xã hội mở cho đến nay và chắc chắn cho đến cảmai sau vẫn luôn còn giá trị

Với những phân tích có dẫn chứng, tác giả đã cho ta thấy được sự đóng góp

của Popper cho khoa học; triết học và khoa học lịch sử trong tác phẩm “Sự nghèo

nàn của chủ nghĩa lịch sử” Tuy nhiên, do mục đích nghiên cứu, tác giả chỉ trình

bày những đóng góp về mặt triết học trong tác phẩm, sẽ còn nhiều những đóng gópcủa Popper cho lịch sử tư tưởng nhân loại mà chúng tôi cần phải rõ hơn nữa

1.3.2 Những công trình đánh giá về những hạn chế về mặt triết học trong

tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper

Maurice Cornforth trong tác phẩm “Triết học mở và xã hội mở”, có thể nói đây

là một tác phẩm mà Cornforth phê phán Popper một cách kịch liệt bằng cách bác bỏcác luận điểm của ông nhằm bảo vệ triết học Mác

+ Popper cho rằng, triết học Mác là triết học ‘đóng’ tức là ‘giáo điều, cựcđoan’, không có khả năng hoàn thiện và phát triển, còn chủ nghĩa xã hội và chủnghĩa cộng sản là sự hiện thực hóa thực tiễn của chúng ta là ‘xã hội đóng’.Cornforth phê phán quan điểm này của Popper và cho rằng chính triết học mácxítmới có tính chất “mở” theo đúng nghĩa Nó là một học thuyết sáng tạo, luôn pháttriển, mở để tiếp thu những thành tựu mới của thực tiễn xã hội và khoa học Tác giảcho rằng chính chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản là một chế độ xã hội “mở”theo nghĩa tính dân chủ đích thực và khả năng của nó luôn được hoàn thiện và tiến

bộ vô hạn Để chứng minh tất cả điều đó, Cornforth đặt ra nhiệm vụ phải bác bỏ cácluận điểm của Popper trên chính cơ sở của chúng.

+ Cornforth cho rằng Popper đã vi phạm các yêu cầu của logic học khi lẫn lộncác thuộc tính của mâu thuẫn biện chứng với các thuộc tính mâu thuẫn logic hìnhthức, lẫn lộn tính tất yếu lôgic với tính tất yếu hiện thực…

+ Cornforth bác bỏ quan điểm của Popper cho rằng chủ nghĩa duy vật biệnchứng mang các đặc điểm của triết học tư biện, về sự ngụy biện của Popper đối vớiphép biện chứng, về việc dường như các quy luật của nó cho phép tiên đoán tất cảmọi thứ, tức là không một điều gì xác định cả Cornforth giải thích rõ ràng cácnguyên lý và các quy luật chung của triết học không bao giờ tiên đoán một cái gì cụthể cả Tác giả cho rằng phép biện chứng và chủ nghĩa duy vật là cơ sở logic chotiên đoán khoa học, và với tư cách mối liên hệ qua lại giữa các phạm trù triết học,các quy luật của chúng

+ Cornforth đã chỉ ra việc đả phá của Popper về lý luận của chủ nghĩa duy vậtlịch sử, buộc tội nó về ‘chủ nghĩa duy lịch sử’ và ‘chủ nghĩa duy bản chất’, ‘chủnghĩa toàn tiến’ và ‘chủ nghĩa không tưởng’ đầy tội lỗi sinh ra từ đó Popper phủđịnh cả sự phát triển khách quan lẫn các xu hướng xác định vốn có ở nó, nên mọitiên đoán xã hội đối với ông hóa ra là những ‘phỏng đoán’ sai khoa học, tiên trikhông tưởng Cornforth đã giải thích nhằm chống lại quan điểm này của Popper.Ông cho rằng không tồn tại các quy luật vô điều kiện, được thực hiện một cách tiềnđịnh và không phụ thuộc vào hoạt động của con người

Trong “Một số trào lưu triết học và tư tưởng chính trị phương Tây đương đại”,

Tác giả Nguyễn Tấn Hùng chỉ ra một số thiếu sót của Karl Popper như sau:

Một là, trong triết học về khoa học của mình, Karl Popper rơi vào cách tiếp

cận siêu hình, cực đoan khi đứng về phía này, phủ nhận hoàn toàn phía kia Ví dụ,khi đứng về phía chủ nghĩa duy lý, ông phủ nhận hoàn toàn vai trò của kinh nghiệmcảm tính, của quan sát trong việc hình thành một giả thuyết khoa học

Hai là, Popper không biết kết hợp giữa cách tiếp cận từng phần với cách tiếp

cận toàn phần trong nhận thức và thực tiễn Hai cách tiếp cận này hỗ trợ lẫn nhau

Ba là, Popper quá nhấn mạnh tính tương đối đi đến phủ nhận hoàn toàn tính

tuyệt đối của chân lý

Bốn là, Popper phủ nhận tư tưởng biện chứng, một thành tựu lớn của tư duy

nhân loại Và cuối cùng đứng trên lập trường của chủ nghĩa tự do, Popper đề cao vaitrò của yếu tố chủ quan đi đến phủ nhận hoàn toàn tính tất yếu và quy luật kháchquan, nhất là tính tất yếu lịch sử và quy luật xã hội, phủ nhận quyết định luận [Xem

36, tr.112-113]

Với những đánh giá này, tác giả đã gợi mở cho chúng tôi một số ý tưởng quantrọng trong quá trình thực hiện đề tài của mình

Jeremy Shearmur, một người đã từng là trợ lý của Karl Popper trong 8 năm

(1971-1979) trong tác phẩm “The Political Thought of Karl Popper” (Tư tưởng

chính trị của Karl Popper) [114], có một số nhận xét về những hạn chế trong tưtưởng chính trị - xã hội của Kark Popper Theo tác giả, tư tưởng của Popper về già(older Popper) có điểm khác với Popper hồi còn trẻ hơn (younger Popper) nhất làtrong lĩnh vực triết học “Popper chưa bao giờ là một nhà triết học thực chứng chủnghĩa, nhưng cách tiếp cận của ông ở tuổi về già thì có ít yếu tố thực chứng hơntrong tác phẩm The Open Society (Xã hội mở)”

Một số công trình nghiên cứu ở Liên Xô trước đây và ở nước Nga hiện nay

cũng có đề cập và nhận xét về Karl Popper, nhưng không nhiều Từ điển bách khoa

triết học chỉ trích việc Karl Popper phê phán triết học Mác, phủ nhận quy luật khách

quan và phê phán chủ nghĩa lịch sử là “để bảo vệ tư tưởng cải cách tư sản” [116, c.514-515] Bách khoa thư triết học (tập 4) cũng phê phán quan điểm của Popper về

xã hội mở là “sự biện hộ cho nền dân chủ tư sản” [117, Том 4, c.319]: Tân Bách

khoa thư triết học Nga mới xuất bản sau ngày Liên Xô sụp đổ, tuy có trình bàytương đối cụ thể về tư tưởng chính trị - xã hội của Karl Popper, nhưng không đưa ranhận xét, bình luận nào cả [119, Том 3, c.288]

1.4 NHẬN XÉT CHUNG VỀ CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ VỀ KARL POPPER

Nhìn chung các công trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của KarlPopper, và nhất là nhờ có tác phẩm “Tự tiểu sử” của ông, đã cung cấp cho chúng tamột bức tranh tương đối rõ ràng và đầy đủ về những bước ngoặt trong sự chuyển

biến tư tưởng của ông từ một sinh viên xã hội chủ nghĩa, một người cộng sản sanglập trường chủ nghĩa tự do xã hội và phê phán chủ nghĩa Mác Đây là điều kiệnthuận lợi giúp luận án tập hợp, lựa chọn những sự kiện quan trọng nhất và đưa ranhững nhận xét, đánh giá về các sự kiện đó.

Tuy nhiên những đánh giá về mặt ưu và mặt khuyết điểm trong lập trườngchính trị, trong quan niệm về xã hội mở, trong sự phê phán chủ nghĩa lịch sử của

Karl Popper thì mỗi tác giả chỉ nêu ra được một vài điểm chưa có hệ thống; nhất là

chưa đưa ra những lập luận sâu sắc, có cơ sở lôgic để chứng minh cho tính đúng

đắn, hợp lý hay phê phán, vạch ra lý do sai lầm trong những điểm đó

Những phê phán của các nhà nghiên cứu ở các nước xã hội chủ nghĩa thì chủyếu là để bác bỏ quan điểm của Karl Popper, nhưng không cố gắng tìm ra nhữngchỗ hợp lý để tiếp nhận và bổ sung cho triết học Mác nói chung và chủ nghĩa duyvật lịch sử nói riêng

Tình hình trên đặt ra cho nhiệm vụ luận án của chúng tôi là phải tiếp tụcnghiên cứu đi sâu hơn nữa vào việc phân tích các quan điểm triết học về chính trị -

xã hội của Karl Popper, đáp ứng được yêu cầu hai mặt: một là nghiên cứu tiếp thunhững điểm hợp lý trong triết học về chính trị – xã hội của Karl Popper để bổ sungcho triết học Mác, phục vụ cho sự nghiệp xây dựng xã hội mới ở nước ta hiện nay;đồng thời vạch ra những hạn chế phiến diện, cực đoan trong tư tưởng của ông để chỉ

ra rằng những đóng góp của ông chỉ có giá trị từng mặt Tư tưởng triết học chính trị

- xã hội của ông chỉ có thể bổ sung cho triết học Mác, sửa chữa một số sai sót nào

đó trong việc hiểu và vận dụng chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa cộng sản của

Mác, nhưng nó hoàn toàn không thể bác bỏ hay thay thế được triết học Mác như

quan niệm thường có từ trước đến nay của một số nhà nghiên cứu ở phương Tây

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Các công trình nghiên cứu của Karl Popper về tư tưởng chính trị và xã hộitrước hết phải kể đến các sách dịch và giới thiệu các tác phẩm của ông, tuy nhiênmới chỉ có 3 trong số hơn 6 cuốn đã được dịch Do đó, việc nghiên cứu của chúngtôi phải dựa vào các tài liệu bằng tiếng Anh là chính Ở nước ta cho tới nay chưa có

một sách chuyên khảo nào về triết học Karl Popper nói chung cũng như về tư tưởngtriết học về chính trị - xã hội của ông, cho nên chúng tôi phải dựa vào một số sách

và tài liệu nước ngoài Các bài viết về tư tưởng triết học, trong đó có tư tưởng chínhtrị - xã hội của Karl Popper ở Việt Nam hiện nay tuy có tăng so với trước đây nhưngvẫn còn khá khiêm tốn Trong thời gian gần đây đã có một số luận văn thạc sĩ triếthọc nghiên cứu một số khía cạnh trong tư tưởng triết học về khoa học và triết học về

xã hội của Karl Popper, nhưng chưa có một luận án tiến sĩ triết học nào đã bảo vệthành công về đề tài này Do vậy luận án của chúng tôi không kế thừa được nhữngcông trình luận án đi trước

Cuốn ‘Tự tiểu sử’ là tài liệu quan trọng và quý giá để nghiên cứu về bối cảnh

lịch sử hình thành tư tưởng chính trị – xã hội, cuộc đời và sự nghiệp khoa học, cùngvới những suy tư, trăn trở về mặt triết học của Karl Popper từ thời thơ ấu cho đếntuổi trưởng thành, vì đây là những sự thật do chính ông kể lại Qua tác phẩm, chúng

ta có thể khẳng định rằng Karl Popper đã có những suy tư triết học từ khi còn nhỏtuổi Ngoài ra còn có nhiều tài liệu khác đề cập một cách khá phong phú về bối cảnhlịch sử hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper, nhất lànhững tài liệu trên mạng internet, những bách khoa thư, như tình trạng xã hội củanước Áo đầu thế kỷ XX, nạn đói ở thủ đô Viên đã gây nên những cuộc bạo loạnthành phố Viên và chính bối cảnh đó tác động đến hoàn cảnh gia đình Karl Poppercũng như tư tưởng ông lúc bấy giờ Những tiền đề lý luận cho sự hình thành tưtưởng chính trị - xã hội của Karl Popper cũng được nhiều tài liệu đề cập đến, đây làđiều kiện thuận lợi để chúng tôi chọn lọc đưa vào luận án của mình

Các công trình đề cập đến tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của KarlPopper có nhiều, nhưng chủ yếu bằng tiếng Anh, bao gồm trước hết là các tác phẩmchuyên khảo về triết học và tư tưởng chính trị của Popper, sau đó là các bài viếttrong các bách khoa thư và các bài được công bố trên mạng internet Ở nước ta, cáccông trình nghiên cứu có liên quan đến tư tưởng chính trị – xã hội của Karl Poppertuy còn ít nhưng cũng là nguồn tài liệu quan trọng giúp chúng tôi hoàn thành luận

án của mình, trước hết phải kể đến Kỷ yếu Hội thảo về triết học Áo được tổ chức tại

Viện Triết học, về sau được xuất bản thành sách in với tiêu đề: “Triết học Áo và ý

nghĩa hiện thời của nó” trong đó có một số bài viết về Karl Popper và về tư tưởng

chính trị – xã hội của ông được xem xét dưới góc độ triết học Ngoài ra còn phải kểđến các tác phẩm viết về lịch sử triết học phương Tây hiện đại, trong đó có mộtphần đề cập đến tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper

Đánh giá những đóng góp trong tư tưởng triết học chính trị - xã hội của Karl

Popper có một số công trình, nhất là cuốn “The Philosophy of Karl Popper” (Triết

học của Karl Popper), do Paul A Schilpp chủ biên, với sự đóng góp của nhiều nhàtriết học nổi tiếng nghiên cứu, nhận xét về Karl Popper Chỉ ra những hạn chế của

Karl Popper có tác phẩm “Triết học mở và xã hội mở” của M Cornforth Nhìn

chung các công trình nghiên cứu về khía cạnh này tuy không nhiều nhưng các tácgiả cũng đã gợi mở cho chúng tôi một số ý tưởng quan trọng trong quá trình thựchiện luận án

Tóm lại, tài liệu nghiên cứu về tư tưởng triết học chính trị – xã hội của KarlPopper tuy còn khá khiêm tốn, nhưng với sự cố gắng và nỗ lực khai thác của bảnthân, chúng tôi đã kế thừa và phát triển được những nội dung cần thiết để thực hiệnluận án của mình

CHƯƠNG 2BỐI CẢNH VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG

TRIẾT HỌC VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER

Tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper được hình thành trongbối cảnh lịch sử về kinh tế, chính trị, xã hội của nước Áo lúc bấy giờ, trong cuộcđấu tranh về lý luận chống lại một số trào lưu triết học và chính trị đương thời, kếthừa một số thành tựu trong khoa học tự nhiên Tuy nhiên, trong cùng hoàn cảnhlịch sử đó của nước Áo và nước Đức lại nảy sinh và phát triển nhiều khuynh hướng

tư tưởng chính trị - xã hội khác nhau, thậm chí đối lập với Karl Popper, bởi vì tất cảnhững điều kiện và tiền đề nói trên đều phải thông qua lăng kính chủ quan của cánhân mới biểu hiện thành quan điểm của nhà triết học Lăng kính cá nhân này đếnlượt nó lại được quy định bởi khả năng tư duy của cá nhân nhà triết học, nhữngphẩm chất tư tưởng và đạo đức được kế thừa từ truyền thống gia đình Trongchương này, chúng tôi sẽ trình bày và phân tích tất cả những yếu tố nói trên có ảnhhưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xãhội của Karl Popper

2.1 BỐI CẢNH KINH TẾ, CHÍNH TRỊ VÀ XÃ HỘI HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER

Ý thức xã hội và ý thức cá nhân ở bất cứ hình thức nào cũng đều bị quy địnhbởi những điều kiện lịch sử xã hội nhất định; đồng thời ít nhiều có kế thừa tư tưởngcủa quá khứ và chịu sự tác động của một số tư tưởng đương thời Do đó, để hiểu vàđánh giá đúng tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper, trước hếtchúng ta cần xem xét những điều kiện kinh tế, chính trị và xã hội của nó

- Bối cảnh kinh tế cho sự hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper

Karl Popper sinh năm 1902 và mất năm 1994 Ông sinh ra và lớn lên trongthời kỳ có nhiều biến động về kinh tế, đó là cuộc khủng hoảng kinh tế bùng nổ hay

còn gọi là Đại suy thoái là thời kỳ suy thoái kinh tế toàn cầu diễn ra từ năm 1929

đến hết các năm 1930 và lấn sang đầu thập kỷ 1940, bắt đầu sau sự sụp đổ của thịtrường chứng khoán Phố Wall vào ngày 29 tháng 10 năm 1929 (còn được biết đếnnhư là ‘ngày thứ Ba đen tối’) Nó bắt đầu ở Mỹ và nhanh chóng lan rộng ra toànChâu Âu và mọi nơi trên thế giới, phá hủy cả các nước phát triển Thương mại quốc

tế suy sụp rõ rệt, từ thu nhập cá nhân, thuế, lợi tức đều bị ảnh hưởng và suy thoái

Từ thành thị đến nông thôn đều phải đối mặt với nạn đói kém và thất nghiệp do mấtmùa, do giảm sút về việc làm và thu nhập của người lao động Các lĩnh vực khai mỏ

và khai thác gỗ bị ảnh hưởng lớn nhất Đại suy thoái kết thúc vào các thời gian khácnhau tùy theo từng nước Nó bị coi là đêm trước của Chiến tranh thế giới thứ hai.Nguyên nhân chính của khủng hoảng chủ yếu là do sự tăng lên quá nhanh của quátrình sản xuất trong một thời gian dài, nhưng nhu cầu thị trường lại không tăng làmcho hàng hóa ngày càng giảm khả năng tiêu thụ và dần trở nên thừa dẫn đến suythoái trong sản xuất

Ở Đức và Áo, cuộc khủng hoảng này không chỉ tàn phá nặng nề về kinh tế màcòn gây ra nhiều hậu quả lớn về chính trị và xã hội Cuộc khủng hoảng 1929 –

1933, đã làm cho số công nhân thất nghiệp tăng lên hàng triệu người, hàng triệungười mất nhà cửa, hàng triệu dân bị mất ruộng đất và sống trong cảnh thiếu thốn,nghèo đói Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ bị phá sản Đại đa số nhân dân sống rấtnghèo khổ, cuộc sống của họ phải chịu đủ mọi sức ép, buồn thảm và chán ghét Nạnđói gây nên những cuộc bạo loạn ở Viên

Karl Popper mô tả tình hình đó như sau: “Những người hiện đang sống ở cácnước dân chủ phương Tây rất ít biết về sự nghèo khổ hồi đầu thế kỷ này là như thếnào Lúc ấy, đàn ông, đàn bà, trẻ em đều sống rất nghèo khổ, đói rách, đều không có

hy vọng gì” [111, p.4]

Chính điều kiện kinh tế này đã đưa người thiếu niên Karl Popper đến với lậptrường chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản, nhưng đến tuổi trưởng thành ông mớinhận ra rằng con đường này không có tính khả thi và chuyển sang lập trường khác

- Bối cảnh chính trị và xã hội cho sự hình thành tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Karl Popper

Trong những năm đầu thế kỷ XX, dù có nền kinh tế hết sức lạc hậu và mâuthuẫn dân tộc gay gắt nhưng Đế quốc Áo - Hung lại muốn bành trướng lãnh thổ,

nhất là khu vực Balkan Năm 1882, Đế quốc Áo - Hung gia nhập Liên minh Trungtâm cùng Đế quốc Đức và Ý Tham vọng của Đế quốc Áo - Hung trong Chiến tranhthế giới thứ nhất là làm chủ khu vực Balkan và giữ lại vai trò cường quốc của mình

ở châu Âu Chính sách bành trướng Balkan của Đế quốc Áo - Hung vấp phải sựcạnh tranh mạnh mẽ của Đế quốc Nga, do đó Áo - Hung thực hiện liên minh quân

sự với Đế quốc Đức để chống lại Nga

Ngày 28 tháng 7 năm 1914, Đế quốc Áo - Hung tuyên chiến với Serbia, lý do

là khi liên minh với Đế quốc Đức, Đế quốc Áo - Hung đã đi thôn tính Bosnia vàHerzegovina, làm cho sự đối địch giữa Áo - Hung với Serbia ngày càng gay gắt.Ngày 28 tháng 6 năm 1914, khi thái tử Franz Ferdinan tham gia buổi diễn tập củaquân đội Áo - Hung tại Sarajevo thì bị một số thành viên của tổ chức Bàn tay đenthực hiện kế hoạch ám sát Mặc dù nhiều lần Serbia gửi tối hậu thư đến đại sứ Áo -Hung muốn hòa giải cuộc xung đột nhưng Áo - Hung vẫn không chấp thuận vàtuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao với Serbia và tuyên bố chiến tranh Serbia Sựkiện này đã châm ngòi cho cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất và Đế quốc Áo -Hung chính thức tham gia vào chiến tranh

Với sự lạc hậu về kinh tế cùng với sự thất bại liên tiếp ở chiến trường, nhiềucuộc biểu tình của nhân dân lao động diễn ra Tình trạng này để lại hậu quả rất tồi

tệ Thành phố Viên rất hỗn loạn, không chỉ có sự xáo trộn về chính trị mà nạn thấtnghiệp, lạm phát, đói kém và các tệ nạn xã hội tràn lan Nhân dân ở Viên sống rấtnghèo khổ, cuộc sống con người chịu đựng mọi sức ép, buồn thảm và chán ghét

Qua “Tự tiểu sử” của mình, Karl Popper thuật lại rằng ở Viên lúc bấy giờ tình trạng

đói nghèo là phổ biến Ông nói: “Việc trông thấy cảnh nghèo đói xơ xác (abjectpoverty) ở Viên là một trong những vấn đề chính đã làm tôi xúc động ngay từ khi còn

là một đứa trẻ – đến nỗi nó hầu như mãi mãi nằm sâu trong đầu óc của tôi … đàn ông,đàn bà, trẻ con sống trong cảnh đói, rét và tuyệt vọng Là trẻ con như chúng tôi khôngthể làm gì hơn là xin một vài đồng xu để cho người nghèo” [111, p.4]

Ngày 3 tháng 11 năm 1918 sự ra đời của Đảng Cộng sản Áo diễn ra trong bốicảnh Quốc tế II bị phá sản do sự lũng đoạn của chủ nghĩa cơ hội xét lại và trong bối

cảnh các lực lượng cánh tả của các đảng xã hội - dân chủ dưới sự lãnh đạo của V.I.Lênin với nòng cốt là Đảng Bônsêvích Nga đang xúc tiến chuẩn bị thành lập Quốc

tế Cộng sản (Quốc tế III) Bởi vậy, ngay khi mới ra đời, Đảng Cộng sản Áo đã phảitiến hành nhiều cuộc đấu tranh nhằm chống các tư tưởng cải lương, cơ hội xét lại,xây dựng một chính đảng mácxít - lêninít chân chính Năm 1924, phái cánh tảchiếm ưu thế về chính trị, đây là giai đoạn cao trào của thời kỳ Viên đỏ (1918 -1933) Karl Popper đã tham gia hoạt động tích cực trong các phong trào xã hội chủnghĩa Trong thời gian này, Karl Popper đã tham gia Hội sinh viên xã hội chủ nghĩa.Ông thường xuyên tham dự đầy đủ các cuộc họp của Hội và các cuộc mít-tinh doHội tổ chức, ông đã tin theo những người xã hội chủ nghĩa và trong những thángđầu năm 1919, Karl Popper đã tự coi mình là một người cộng sản thật sự

Tuy nhiên, điều này không diễn ra lâu hơn khi Karl Popper chuyển sang lậptrường ngược lại Từ sau khi chứng kiến sự chết chóc trong các cuộc xung đột đầybạo lực giữa những người cộng sản và cảnh sát Viên, ông đã rời bỏ Đảng Cộng sản

Áo và trở thành một trong những người phê phán chủ nghĩa Mác

Tình hình khủng hoảng kinh tế và nghèo đói của nhân dân là nguyên nhân làmtrỗi dậy xu hướng xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa ở nhiều nước trên thế giớitrong đó có Đức và Áo Ngoài các đảng xã hội chủ nghĩa và cộng sản theo lậptrường của Mác và Lênin, còn có các đảng công nhân theo lập trường dân tộc chủnghĩa, trong đó có Đảng Công nhân xã hội chủ nghĩa dân tộc Đức(Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei, gọi tắt là NSDAP) do Hitler đứngđầu, thường được dịch sang tiếng Việt là Đảng Quốc xã Đức (Quốc xã =Nationalsozialistische, có nghĩa là xã hội chủ nghĩa dân tộc) Tuy gọi mình đảngcông nhân nhưng Hitler lại giải tán công đoàn Tuy gọi là đảng xã hội chủ nghĩanhưng thực ra Hitler chủ trương chống Liên Xô Chủ nghĩa xã hội dân tộc không chỉchống lại chủ nghĩa tư bản thị trường tự do, mà còn chống lại chủ nghĩa xã hội quốc

tế Cho nên vì thế các nhà nghiên cứu phương Tây đều không coi tư tưởng chính trị

của Hitler là thuộc về chủ nghĩa xã hội.

Từ sau Cách mạng tháng Mười Nga đến đầu thập kỷ 30 thì khuynh hướng

cộng sản chủ nghĩa thắng thế ở Áo (thời kỳ Viên đỏ) Tuy nhiên, sau đó khuynhhướng xã hội chủ nghĩa dân tộc lại nổi lên chiếm vai trò chủ đạo Adolf Hitler, thủlĩnh của Đảng Công nhân xã hội chủ nghĩa dân tộc Đức năm 1933 được bầu làmThủ tướng nước Đức Trong vài năm trước Thế chiến II, Đức Quốc xã đã đem lạimột số thay đổi theo hướng tích cực, như phục hồi kinh tế, giảm bớt thất nghiệp(Sản lượng và thu nhập quốc nội tăng gấp đôi trong thời gian 1932 – 1937) Sốngười thất nghiệp từ 6 triệu (năm 1932) bốn năm sau giảm còn không đến 1 triệu.Lực lượng quân đội Đức tăng lên một cách nhanh chóng, có thể đánh chiếm Ba Lan

và nhiều nước khác chỉ trong một thời gian ngắn, huy động hơn 3,2 triệu quân tiếnvào Liên Xô Vì thế Đảng NSDAP được đại đa số nhân dân ủng hộ Họ tin rằngHitler là người sẽ làm thay đổi tình hình nước Đức và thế giới, sẽ làm cho dân tộcĐức trở thành một dân tộc vĩ đại trên thế giới Trong giới quan chức ở Đức tuy cónhiều người đã nhận ra bộ mặt thật của Hitler nhưng tất cả mọi âm mưu lật đổ, đảochính đều bị thất bại

Đức quốc xã thực chất là một hình thức của chủ nghĩa phát xít (Fascism), một

thứ chủ nghĩa toàn trị (chế độ độc tài) và chủ nghĩa dân tộc cực đoan Chủ nghĩa

phát xít xuất hiện từ đầu thế kỷ XX ở Ý trong Thế chiến I và sau đó lan ra nhiềunước khác ở châu Âu, trong đó có Đức Đảng Phát xít cách mạng Ý được thành lậpnăm 1915 và hai năm sau đổi tên thành Đảng Dân tộc Phát xít (Partito NationaleFascista) Chủ nghĩa phát xít coi chiến tranh là phương thức hữu hiệu nhất để làmthay đổi thế giới Do vậy nó cần có một chính phủ đủ mạnh để huy động mọi côngdân phục vụ cho chiến trường Với mục đích đó, Đức quốc xã tiến hành nắm toàn

bộ công nghiệp để tập trung sản xuất vũ khí và thương nghiệp để phục vụ chiếntranh Đảng Quốc xã Đức nắm trong tay mọi quyền lực, hợp thức hóa mình thànhmột đảng chính trị duy nhất ở Đức

Đức Quốc xã tuy lấy tên ‘xã hội chủ nghĩa’ với mục đích vay mượn một sốyếu tố của chủ nghĩa xã hội để phục vụ chế độ phát xít của mình, nhưng nó khôngphải là chủ nghĩa xã hội mácxít Chủ nghĩa phát xít được giới nghiên cứu phươngTây xếp vào khuynh hướng chính trị cực hữu (far-right), nó chống lại cả ba khuynh

hướng chính trị đương thời: chủ nghĩa tự do, chủ nghĩa cộng sản và chủ nghĩa bảothủ Sau khi lên cầm quyền, Hitler tìm cách thâu tóm mọi quyền lực để có thể rảnhtay thực hiện mọi ý đồ ảo tưởng của mình, như giải tán tổ chức tiểu bang và đổithành tỉnh mà người đứng đầu các tỉnh và thành phố do Hitler hoặc Bộ nội vụ bổnhiệm Hitler giải tán Công đoàn Đức để trực tiếp nắm toàn bộ lực lượng côngnhân Hitler xóa bỏ quyền lập pháp của Nghị viện, kể cả quyền phê chuẩn hiệp ướcvới nước ngoài, xóa bỏ những quyền tự do căn bản của công dân đã được hiến phápthừa nhận Trong mấy năm cầm quyền, Hitler đã tiến hành hàng loạt các cuộc thanhtrừng, cách chức, treo cổ những người chống đối, có âm mưu lật đổ hoặc ám sát y.Hitler thực hiện chính sách dân tộc cực đoan, gạt bỏ cộng đồng Do Thái, vì thế đã

có gần 6 triệu người Do Thái bị sát hại

Tóm lại, Đức Quốc xã do Hitler cầm đầu là một thứ chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi,cực đoan, sùng bái cá nhân và coi thường nhân dân, một chế độ cai trị độc tài phảndân chủ, phản tự do và tàn bạo hiếm thấy trong lịch sử nhân loại

Ở nước Áo, ngoài Đảng xã hội và cộng sản theo hệ tư tưởng Mác - Lênin, còn

có Đảng Công nhân Đức ở Áo, năm 1923 đổi tên thành Đảng Công nhân xã hội chủ

nghĩa dân tộc Đức ở Áo, một đảng theo khuynh hướng xã hội chủ nghĩa dân tộc,

thực chất là chủ nghĩa phátxít Vì Áo và Đức là cùng một dân tộc, nói cùng một thứtiếng (tiếng Đức); trước đây Áo đã từng nằm trong Liên bang Đức về sau tách rathành một nhà nước độc lập, nên chủ trương thống nhất dân tộc Đức, sát nhập Áovào Đức của Hitler (một người Đức sinh ra ở Áo) được nhiều người dân Áo đồngtình Từ năm 1930 đa số các đảng viên của đảng Đảng Công nhân xã hội chủ nghĩadân tộc Đức ở Áo đều ủng hộ Hitler Ngày 12 tháng 3 năm 1938, Hitler dẫn một độiquân vượt biên giới sang lật đổ chính phủ Áo và sát nhập nước Áo vào nước Đức.Với nhãn quan chính trị sắc sảo, Karl Popper ngay từ đầu đã nhận ra bộ mặtthật của Đức Quốc xã Người bạn của Popper là Hayek, một đại biểu xuất sắc củachủ nghĩa tự do mới, đã phát hiện và giúp cho Popper thấy rõ bản chất của ĐứcQuốc xã là chủ nghĩa phát xít Là một nhà triết học theo khuynh hướng tự do chủnghĩa, Karl Popper ngay từ đầu đã nhận ra được bản chất độc tài, phản tự do, dân

chủ của chế độ phát xít của Hitler và chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi của Đảng Côngnhân xã hội chủ nghĩa dân tộc Đức ở Áo, cho nên trước sự trỗi dậy của Đảng này ở

Áo, và nguy cơ nước Áo bị sát nhập vào nước Đức, Karl Popper cảm thấy không thểtiếp tục sống ở quê hương của mình và ông quyết định rời khỏi Áo cùng với vợ.Ông để lại họ hàng và nhiều người sau này bị Đức quốc xã sát hại

Năm 1937, Karl Popper đến New Zealand và giảng dạy triết học như mộtgiảng viên cao cấp tại Đại học Canterbury Sau Thế chiến II, gia đình Popperchuyển đến London nước Anh và giảng dạy ở đó Trong giai đoạn từ năm 1937 đếnnăm 1957, Karl Popper tập trung nghiên cứu nhiều lĩnh vực khoa học, xuất bản một

số công trình có giá trị Đây cũng chính là giai đoạn mà Karl Popper nghiên cứu phêphán chủ nghĩa lịch sử Tác phẩm “The Poverty of Historicism” (Sự nghèo nàn của

chủ nghĩa lịch sử) cũng như là “The Open Society and Its Enemies” (Xã hội mở và

những kẻ thù của nó) đã ra đời trong thời gian này Những tác phẩm này phản ánhrất rõ nét tư tưởng triết học chính trị - xã hội của Popper

2.2 NHỮNG TIỀN ĐỀ KHOA HỌC TỰ NHIÊN CHO SỰ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA KARL POPPER

Tư tưởng triết học về chính trị - xã hội của Popper hình thành gắn liền vớinhững thành tựu khoa học nổi bật của thế giới vào đầu thế kỷ XX, trong đó cóthuyết bất định trong vật lý lượng tử của Heisenberg, thuyết tiến hóa của Darwin.Tuy nhiên, ảnh hưởng lớn nhất về mặt phương pháp luận đến tư tưởng của KarlPopper là học thuyết và phương pháp khoa học của Albert Einstein

2.2.1 Ảnh hưởng của thuyết bất định đối với tư tưởng tự do chủ nghĩa và triết học về xã hội mở của Karl Popper

Nguyên lý bất định (Uncertainty Principle, nếu được dịch sát nghĩa là nguyên

lý không biết chắc) được nhà vật lý lý thuyết người Đức Werner Heisenberg

(1901-1976) công bố năm 1927 Theo nguyên lý này, chúng ta không thể xác định đượcmột cách chính xác cả vị trí lẫn vận tốc (hay xung lượng) của một hạt electron vàocùng một thời điểm Nếu ta biết một đại lượng càng chính xác thì ta biết đại lượngkia càng kém chính xác, bởi vì, các hạt vi mô vừa có tính chất sóng, vừa có tính

chất hạt, nên chúng có một trạng thái lượng tử là tổ hợp của vị trí và vận tốc Việckhông đo được chính xác đồng thời cả tọa độ và xung lượng của hạt là do bản chấtcủa các hạt trong thế giới vi mô chứ không phải do trí tuệ của con người bị hạn chế.Nguyên lý không biết chắc trong vật lý lượng tử được lấy làm cơ sở khoa học cho

‘thuyết bất định’ (indeterminism, nhiều khi được dịch là ‘vô định luận’) trong khoahọc và sau đó được mở rộng trong phạm vi triết học, đối lập với ‘thuyết tất định’(determinism: quyết định luận) có cơ sở khoa học của nó là vật lý học cổ điển.Karl Popper đánh giá cao thuyết bất định; ông nói: “Chỉ từ khi vật lí học cổ điển

bị đánh đổ và từ khi có sự xuất hiện của lí thuyết lượng tử mới thì các nhà vật lí mớirục rịch từ bỏ dần thuyết tất định vật lí Thế cờ bỗng lật ngược Thuyết bất định cho đếntận năm 1927 vẫn bị đánh đồng với sự u mê bỗng trở thành thời thượng; và một số nhàkhoa học lớn như Max Plank, Erwin Schrodinger, cũng như Albert Einstein, nhữngngười còn do dự trong việc từ bỏ thuyết tất định, đều bị coi là những lão già thủ cựu,mặc dù họ là những người đi tiên phong trong sự phát triển của lí thuyết lượng tử” [74,tr.290-291] Karl Popper cực lực phê phán thuyết tất định Theo ông, “thuyết tất địnhvật lí là cơn ác mộng”, bởi vì “nó khẳng định toàn bộ thế giới với tất cả những gì cótrong đó, chỉ là một cỗ máy tự động khổng lồ, còn chúng ta thì không hơn gì nhữngbánh xe răng cưa, hay cùng lắm là những bộ máy tự động con nằm trong cả guồngmáy” Đứng trên quan điểm chủ nghĩa tự do, Popper cho rằng, thuyết tất định “hủy hoại

tư tưởng về tính sáng tạo” [74, tr.301]

Trong bài tham luận có tiêu đề “Những đám mây và những chiếc đồng hồ:

Một cách tiếp cận về vấn đề lý tính và tự do của con người” (Of Clouds and Clocks:

An Approch to the Problem of Rationality and the Freedom of Man) trình bày tạiHội nghị tưởng niệm Arthur Compton lần thứ hai, tổ chức tại Đại học Tổng hợpWashington ngày 21-4-1966, Karl Popper đánh giá cao Charles S Peirce (một nhàvật lý, người sáng lập chủ nghĩa thực dụng Mỹ), Arthur Compton (1892-1962) nhàvật lý Mỹ, người đoạt giải Nobel năm 1927- những người ủng hộ thuyết bất định vàbác bỏ thuyết tất định trong vật lý học Karl Popper khẳng định: “Tôi là một ngườitheo thuyết bất định - cũng như Peirce, Compton, và hầu hết các nhà vật lí đương

thời; cũng như số đông trong họ, tôi cho rằng Einstein đã phạm phải một sai lầm khitìm cách vội vã bảo vệ thuyết tất định (Xin phép được tiết lộ là tôi đã từng thảo luậnvấn đề này trực tiếp với Einstein, và thấy ông cũng đâu phải là người cứng nhắc)”[74, tr.292].

Thật ra theo chúng tôi, thuyết bất định cũng có tính phiến diện như thuyết tấtđịnh, vì thế Einstein không hoàn toàn ủng hộ nó Chính Popper cũng thấy rằngthuyết bất định cũng có phần nào đó chưa thỏa đáng nhưng người ta đã ca ngợi nómột cách quá mức, cho nên ông mới nói: “Chúng ta cần phải là những người theothuyết bất định, mặc dù tôi sẽ chứng minh rằng thuyết bất định cũng chưa phải làđủ” [74, tr.305]

Nếu vận dụng phép biện chứng duy vật về mối quan hệ giữa tất nhiên và ngẫunhiên, chúng ta sẽ thấy rằng trong thế giới vừa có tất nhiên vừa có ngẫu nhiên, vừa

có tất định vừa có bất định Hai mặt này không tách rời nhau mà đan xen với nhau:trong tất nhiên có ngẫu nhiên và trong ngẫu nhiên có tất nhiên Karl Popper cũngthấy được điều này Ông đã dùng hình ảnh chiếc đồng hồ (tượng trưng cho tính tất

định) và những đám mây (tượng trưng cho tính bất định) Theo ông, không có tất

định tuyệt đối (vì vừa có đồng hồ vừa có những đám mây) Mặt khác cũng không có bất định tuyệt đối, vì nếu như vậy thì trong thế giới chỉ có toàn những cái ngẫu

nhiên (chance), và Popper đặt vấn đề: “Nếu thuyết bất định kiểu của Peirce hoặc củaHeisenberg hay bất cứ kiểu nào khác là đúng, thì sự ngẫu nhiên thuần túy đóng mộtvai trò chủ đạo trong thế giới vật lí của chúng ta Nhưng liệu sự ngẫu nhiên có thực

sự thỏa đáng hơn so với thuyết tất định hay không?” [74, tr.305] Nhiều người nhầmtưởng rằng thuyết bất định là tiền đề của tư tưởng về tự do của con người, nhưngđối với Popper, không phải như vậy, vì thuyết bất định cực đoan quy mọi cái vềngẫu nhiên, và nếu mọi cái đều được tất định hoặc nếu mọi cái đều là ngẫu nhiên,thì “tính sáng tạo và quyền tự do của con người chỉ còn là ảo vọng” mà thôi Ôngnói: “Những nỗ lực nhằm áp dụng tính bất định của lí thuyết lượng tử cũng khôngthỏa đáng nốt, vì nó dẫn đến ngẫu nhiên nhiều hơn là dẫn đến tự do, và đến nhữngquyết định chớp nhoáng nhiều hơn là những quyết định có suy xét” [74, tr.340]

Như vậy, Karl Popper tuy phê phán thuyết tất định, nhưng ông cũng không

hoàn toàn áp dụng thuyết bất định một cách tuyệt đối, bởi vì cả hai lập trường này

đều chứa đựng những yếu tố phiến diện, cực đoan Trong quan điểm về tự do củamình, Karl Popper nhấn mạnh vai trò của lý tính, vì thế, nếu thế giới chỉ toàn là tấtnhiên hoặc toàn là ngẫu nhiên thì lý tính sẽ không còn có vai trò gì cả

Tuy nhiên, khác với quan điểm triết học Mác cho rằng tự do là nhận thức vàhành động phù hợp với cái tất yếu và quy luật thì Popper lại không thừa nhận khảnăng nhận thức được cái tất yếu và quy luật khách quan trong xã hội và ông đưa ra

một cách tiếp cận khác, đó là nguyên tắc ‘làm thử và loại bỏ sai lầm’ (trial and error

elimination), gọi tắt là ‘thử - sai’ Vì không biết được quy luật khách quan nên hànhđộng của con người đều là ‘làm thử’ để rồi sau đó phát hiện ra sai lầm và loại bỏ.Nguyên tắc này của ông được áp dụng trong lĩnh vực nhận thức, trong hoạt động tự

do sáng tạo xã hội mới và kể cả trong quá trình tiến hóa của sinh vật Ông nói: “Do

đó tôi đã đề xướng một thế giới quan khác - một thế giới quan trong đó thế giới vật

lí là một hệ thống mở Nó phù hợp với quan điểm nhìn sự tiến hóa như một quátrình thử và sai - bỏ; nó cho phép chúng ta hiểu được một cách có lí tính, dù còn xamới hoàn chỉnh, sự nổi hiện của tính lạ thường trong sinh học và sự tăng trưởng củatri thức, cũng như quyền tự do của con người” [74, tr.340]

Tóm lại, tuy Karl Popper không hoàn toàn bác bỏ sự tồn tại của cái tất định,nhưng ông lại thiên về phía thuyết bất định và phê phán thuyết tất định Mặc dù đãthấy một phần mối quan hệ biện chứng giữa tất định và bất định, nhưng ông lạikhông áp dụng được phép biện chứng về mối quan hệ này Như vậy, quan điểm triếthọc về tự do của Karl Popper không dựa trên mối quan hệ biện chứng giữa tất nhiên

và ngẫu nghiên (giữa tất định và bất định) như quan điểm của triết học Mác Theo

K Popper, con người tự do thì hành động theo lý tính nhưng lại không theo tính tấtyếu và quy luật khách quan nào cả Mặc dù con người hành động theo lý tính,nhưng lý tính cũng không thể đảm bảo tính đúng đắn, do đó K Popper đưa raphương pháp ‘thử - sai’ (làm thử và loại bỏ sai lầm) với cố gắng khắc phục mộtphần tính chủ quan và cực đoan trong quan niệm tự do của mình Điều này phân