Vai trò của các tổ chức xã hội trong quản trị nhà nước hiện nay

Các tổ chức xã hội ngày càng thể hiện vai trò quan trọng trong quản trị nhà nước như trực tiếp tham gia thực hiện các chức năng của nhà nước, tham gia xây dựng chính sách, pháp luật, tác

^

Ju risp ru d e n ce jo u rn a l

TRUỒNG ĐAI HOC LUÂT HÀ NÔI

RA HẰNG THÁNG

7 (2 1 8 )

7 - 2 0 1 8

N A m thứxxiiỉ

TỔNG BIÊN TẬP

TRƯƠNG QUANG VINH

THƯKÍTOÀ SOẠN

TRẦN THÁI DƯƠNG

HỘI ĐỐNG BIÊN TẬP

VŨ Thị Lan Anh

Nồng Quốc Bình

Hoàng Xuân Châu

Lê Tiến Châu

Nguyễn Hữu Chí

Nguyễn Văn Cừ

Trần Thái Dương

Hoàng Phước Hiệp

Bùi Đăng Hiếu

Nguyễn Ngọc Hoà

Tô Văn Hoà

Dương Đăng Huệ

Chu Mạnh Hùng

Trần Quang Huy

Nguyễn Văn Quang

Thái Vĩnh Thắng

Trương Quang Vinh

Trụ sỏrtoà soạn

87 Nguyễn Chí Thanh - Hà Nội

ĐT: 0 2 4 3 8 3 5 0 8 9 2 ; 0 2 4 3 8 3 5 4 6 4 7

E-maiỉ: tapchiluathoc@hlu.eduA/n

ỉn tại: Xí nghiệp in Lao động xã hội

Chi nhánh CTTNHHMTV

Nhà xuất bản Lao động xã hội

Minh Khai, Hai Bà Trưng, Hà Nội

Giấy phép hoạt động báo chí

số 282/GP-BTTTT ngày 3 1 /5 /2 0 1 6

Bìa 1 : Toà nhà A

Truờng Đại học Luật Hà Nội

J

TẠ P CH( LUẬT HỌC

Tất cả các bài đăng đều được phản biện độc lập

MỤC LỤC

NGHIÊN CỨU - TRAO Đổl

Trang

♦ PHẠM HÔNG HẠNH Pháp luật quốc tế về quản lí tài

nguyên khoáng sản tại Vùng - di sản chung của loài người

3

♦ NGUYỄN VĂN HỢI Bổi thường thiệt hại do súc vật

gây ra theo quy định của Bộ luật dân sự năm 2015

14

♦ TRẦN THỊ THU PHƯƠNG Thẩm quyền vượt lãnh thổ và

thực tiễn quy định của pháp luật Việt Nam

26

♦ ĐỖ THỊ PHƯỢNG Bảo đảm quyền của người được

tha tù trước thời hạn có điều kiện

41

♦ NGUYỄN VÃN QUÂN Vai trò của tổ chức xã hội trong

quản trị nhà nước hiện nay

52

♦ HOÀNG VĂN THÀNH NGUYỄN HẢI YẾN

Thực trạng pháp luật về xử lí

nợ xấu của tổ chức tín dụng ở Việt Nam hiện nay và kiến nghị hoàn thiện

62

♦ NGUYÊN PHƯƠNG THẢO Hành vi xâm phạm quyền tác giả

theo pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam

72

♦ ĐÀO LỆ THU Đối tượng nghiên cứu của luật

hình sự so sánh

87

♦ ĐOÀN THỊ TỐ UYÊN Nội dung đánh giá tác động

của chính sách trong quy trình lập pháp

100

V

Giá: 20.000Ổ

TẠP CHÍ LUẬT HỌC SỐ 7/2018 NGHIÊN CỬU - TRAO ĐÔI

VAI TRÒ CỦA TỔ CHỨC XÃ HỘI TRONG QUẢN TRỊ NHÀ Nước HIỆN NAY

NGUYỄN VĂN QUÂN *

Tóm tắt: Quản trị nhà nước hiện nay có những thay đổi sâu sắc về mặt lí luận cũng như thực tiễn Những thay đoi này nhằm thích ứng với sự biến động nhanh chóng và đa dạng cùa thế giới hiện đại Một trong những xu hướng chuyển đổi cơ bản nhất cùa quàn trị nhà nước đương đại là quán trị hợp tác, đa chù thể, chia sẻ trách nhiệm thay vì cai trị Các tổ chức xã hội ngày càng thể hiện vai trò quan trọng trong quản trị nhà nước như trực tiếp tham gia thực hiện các chức năng của nhà nước, tham gia xây dựng chính sách, pháp luật, tác động, thúc đẩy trách nhiệm giải trình và minh bạch cùa chính quyền Xu hướng này cũng phản ánh sự biến đổi sâu sắc của nhà nước đương đại về mặt chức năng và vai trò của nhà nước trong đời sống xã hội.

Từ khoá: Quản trị nhà nước; to chức xã hội; vai trò.

Nhận bài: 25/9/2017 Hoàn thành biên tập: 21/8/2018 Duyệt đăng: 29/8/2018

ROLE OF SO C IA L O R G A N ISA T IO N S IN ST A T E G O V E R N A N C E A T P R E SE N T

Abstract: The state governance today has profound changes in both the theoretical and practical perspectives These changes are intended to accommodate the fa st and varied dynamics o f the

t contemporary world One o f the most fundamental transformative tendencies o f contemporary state governance is corporate governance, with the cooperation o f multi-stakeholder in management, and shared responsibility rather than governance The role o f social organisations in state governance like directly performing state functions, participating in law and policy making and promoting accountability and transparency o f the government has been increasingly active This trend also reflects the profound transformation o f the state in terms o f the function and role o f the state in social life.

Key words: State governance; social organisation; role.

Received: Sep 25th, 2017; Editing completed: Aug 21st, 2018; Accepted fo r publication: Aug 29th, 2018.

H H a i nhiều nước phương Tây sau Chiến

1 tranh thế giới lần thứ II, vai trò chính

của nhà nước là tập trung ổn định, hoạch

định kinh tế vĩ mô, tái thiết quốc gia và tái

phân phối, cung cấp phúc lợi cho công dân

Đây là giai đoạn phát triển của mô hình nhà

nước phúc lợi (Welfare State) Để có được

nguồn lực nhằm đảm đương vai trò này, Nhà

nước buộc phải kiểm soát những ngành công

* Giảng viên, Khoa luật, Đại học quốc gia Hà Nội

E-mail: nvquan@ vnu.edu.vn

nghiệp quan trọng, can thiệp trực tiếp vào nền kinh tế Tuy nhiên, từ những năm 1970,

mô hình nhà nước phúc lợi gặp phải những khó khăn, khi tốc độ tăng trưởng kinh tế chậm lại sau cuộc khủng hoảng dầu lửa và chi tiêu xã hội không ngừng tăng lên Điều này buộc nhiều quốc gia phải chuyển từ mô hình nhà nước phúc lợi sang mô hình nhà nước điều tiết (Regulatory State)

Sự chuyển dịch phương thức can dự của nhà nước vào đời sống xã hội này đánh dấu

sự chuyển đổi từ cách quản lí mang tính điều

52

TẠP CHÍ LUẬT HỌC SỎ 7/2018 N G M Ê N CỨU - TRAO ĐỘI

hành, chỉ đạo truyền thống sang phương thức

quản trị mềm dẻo, bớt nặng nề, khuyến khích

sự tham gia và mang tính lan toả, từ mối quan

hệ chiều dọc - áp đặt sang chiều ngang, từ

quản lí sang đối tác hành động Mô hình quản

trị nhà nước kiểu mới cũng đòi hỏi sự tham

gia rộng rãi, linh hoạt của các chủ thể và chia

sẻ thông tin, trách nhiệm giữa chủ thể quyền

lực công (nhà nước) và các chủ thể khác

ưong việc xây dựng, điều chỉnh và áp dụng

các chính sách, pháp luật Một trong những

nhân tố đóng vai trò ngày càng quan trọng

trong quản trị nhà nước là các tổ chức xã hội

Hiểu theo nghĩa rộng, các tổ chức xã hội

bao gồm cả các tổ chức chính trị-xã hội, các

tổ chức nghề nghiệp, các tổ chức xã hội-

nghề nghiệp, các tổ chức tự quản được thành

lập theo sáng kiến của nhà nước, các hội

quần chúng, các tổ chức phi chính phủ.(1)

Theo nghĩa hẹp, các tổ chức xã hội được

hiểu là các tổ chức được thành lập dựa trên

sáng kiến, tinh thần tự nguyện của các thành

viên Các tổ chức này hoạt động một cách tự

chủ của công dân nhằm bảo vệ lợi ích hợp

pháp và những giá trị chung mà các thành

viên cùng theo đuổi Bài viết sẽ tập trung

phân tích vai trò của các tổ chức xã hội theo

cách hiểu thứ hai này

Theo cách hiểu này, các tổ chức xã hội

có một số đặc điểm phân biệt với các tổ chức

khác (cơ quan nhà nước, pháp nhân thương

m ại ) như sau:

- Được thành lập dựa trên tinh thần tự

nguyện, bình đẳng, theo sáng kiến của các

(1) Nguyễn Linh Giang, “Vai trò, hoạt động của các

tồ chức xã hội trong tham gia quản lí nhà nước và bảo

so 8 (352)/2017, tr 16.

thành viên cùng theo đuổi một mục đích, chia sẻ một giá trị chung

- Hoạt động theo điều lệ, nguyên tắc do các thành viên xây dựng nên

- Hoạt động phi lợi nhuận, không vì mục đích chia lời

Khi tham gia các hoạt động, các hội này

có tư cách pháp lí độc lập, nhân danh chính mình, không nhân danh nhà nước hay bất kì

cá nhân nào

1 Biến đỗi của quản trị nhà nước trong thế giói toàn cầu hoá

1 Bối cảnh mới tác động tới quản nhà nước

Từ những năm 1990, cùng với sự tan rã của Liên Xô và khối các nước xã hội chủ nghĩa là xu thế toàn cầu hoá và hội nhập quốc

tế được đẩy mạnh Bối cảnh mới này tác động sâu rộng tới tổ chức và hoạt động của nhà nước Toàn cầu hoá dẫn tới sự suy giảm phạm

vi hoạt động của nhà nước do sự xuất hiện và phát triển của các chủ thể mới Các chủ thể này thậm chí còn có tiềm lực và sức mạnh lớn hơn chính nhà nước Bối cảnh mới này buộc nhà nước phải hoạt động trong cấu trúc thể chế mới, tuân thủ một số giá trị chung (dân chủ, pháp quyền, quyền con người )

Sự củng cố và lớn mạnh của ưật tự đa quốc gia ảnh hường trực tiếp đến sức mạnh

và chủ quyền nhà nước Trong thế giới toàn cầu hoá, nhà nước phải chịu những ràng buộc

và phải chia sẻ quyền lực với các chủ thể mới, logic đa quốc gia đòi hỏi tìm kiếm sự thoả thuận thay vì cơ chế mệnh lệnh - phục tùng truyền thống Nhà nước từ nay buộc phải cạnh tranh với các chủ thể kinh tế mới như các tập đoàn đa quốc gia hùng mạnh nhưng cũng có thể với cả các tổ chức phi chính phủ,

53

TẠP CHÍ LUẬT HỌC SỎ 7/2018 NGHIÊN CỬU TRAO ĐỎI

thậm chí là các mạng lưới đa quốc gia đủ mọi

loại hình Các nhân tố và chủ thể mới được

hình thành, phát triển và cạnh tranh với nhà

nước ưong tiến trình ra các quyết định mang

tầm quốc tế Nhà nước phải đổi diện phong

trào khu vực hoá và đa phương hoá, các tổ

chức hội nhập kinh tế khu vực được hình

thành như NAFTA, MERCOSUR, ASEAN

và các thực thể siêu quốc gia như Liên minh

châu Âu không ngừng phát triển và mở rộng

về lĩnh vực hoạt động cũng như thẩm quyền,

tới mức xâm lấn một sổ địa hạt vốn thuộc về

quyền lực nhà nước

Trong phạm vi quốc gia, nhà nước vẫn

hiện diện mạnh mẽ trong đời sống xã hội

nhưng vai trò và vị trí của nó ngày nay đã

khác trước Mặc dù nhà nước vẫn là thực thể

bảo đảm sự gắn kết xã hội và đảm bảo an

ninh nhưng hoạt động này phải tiến hành

trong khuôn khổ khác trước: nhà nước phải

điều đình, dàn xếp với các chủ thể khác để

giải quyết nhiều công việc thay vì áp đặt một

chiều bằng các mệnh lệnh hành chính

Có thể thấy rằng, vai trò và vị trí của

nhà nước trong các mối quan hệ xã hội đã

thay đổi, nhà nước không còn là bề trên mà

trở thành đối tác của các chủ thể khác, đây

chính là tiền đề cho xu hướng mới trong

vận hành của nhà nước - chuyển dịch từ

quản lí, cai trị (Government) sang quản trị

(Governance),(2) với sự tham gia ngày càng

sâu rộng của các chủ thể phi nhà nước,

trong đó có các tổ chức xã hội

(2) Đỗ Minh Khôi, “Quàn trị nhà nước hiện đại”,

Quản trị tốt - Lí luận và thực tiễn, Vũ Công Giao,

Nguyễn Hoàng Anh, Đặng Minh Tuấn, Nguyễn Minh

Tuấn (Đồng chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia-sự

thật, Hà Nộĩ, 2017, tr 7.

54

1 2 Xu hướng chuyển dịch từ quản lí sang quản trị

Theo nghĩa chức năng, “cai trị, quản lí”

có nghĩa là hành động hoặc cách thức chỉ đạo hay cai trị (một ai đó hoặc một việc nào đó) Phương thức quản lí truyền thống dựa trên quan niệm về quyền lực, đặc trưng bởi tính bất cân xứng, đơn phương, bất bình đẳng Nghĩa là chức năng quản lí tạo cho chủ thể có quyền quản lí khả năng áp đặt ý chí của mình với đối tượng bị quản lí.(3) Điều này đồng nghĩa với sự tồn tại của một trung tâm, một nguồn duy nhất của quyền lực cũng như nguồn lực của mọi trật tự cơ bản trong xã hội Với danh nghĩa này, cai trị dường như đồng nhất với nhà nước, vì nhà nước được tạo dựng trên nguyên tắc chủ quyền - yếu tố tạo cho nhà nước sức mạnh thống trị tối cao.(4)

Kĩ thuật cai trị quyền thống đặc trưng bởi sự áp đặt đơn phương bằng sức mạnh, không còn phù hợp với bối cảnh mới của xã hội hiện nay Bởi vì, nguyên tắc chủ quyền nhà nước có xu hướng bị xói mòn trong bối cảnh toàn cầu hoá, khu vực hoá, kèm theo là

sự xuất hiện và lớn mạnh không ngừng của các chủ thể phi nhà nước với mong muốn tìm kiếm những phương thức mới của quyền lực thay thế cho khuôn khổ truyền thống với vai trò áp đảo của nhà nước

Quản trị được hiểu là “quỵ trình mà một

tổ chức haỵ một xã hội tự quản tự thực hiện việc kiểm tra chính mình mà không có

sự can thiệp của một thiết chế quyền lực

édition, Nxb LGDJ, 2014, tr 241.

TẠP CHÍ LUẬT HỌC SỎ 7/2018 NGHIẾN CỬU - TRAO ĐÓI

hoặc chính trị”.(5) Rosenau và Czempiel gọi

phương thức này là “quản trị không cai trị”

(Governance without Govemment)(6) đặc

trưng bởi sự tham gia, phối hợp và họp tác

của nhiều chủ thể khác nhau trong xây dựng

và thực thi chính sách, khác biệt với cách

thức quản lí mang tính chỉ đạo đơn phương,

mệnh lệnh, có thứ bậc vốn là đặc thù của xã

hội công nghiệp trước đây

Mặc dù còn nhiều tranh cãi liên quan đến

khái niệm quản trị nhưng về cơ bản, xu hướng

quản trị nhà nước dẫn tới hai hệ quả sau:

Thứ nhất, xuất hiện các chủ thể khác cùng

tham gia vào quá trình ra quyết định: Nhà

nước không còn là chủ thể duy nhất có quyền

quyết định mà buộc phải nhìn nhận sự tồn tại

của các chù thể khác Bằng cách này hay cách

khác, những chủ thể phi nhà nước này cùng

tham gia trong khuôn khổ chính thức hoặc

phi chính thức trong việc ra quyết định Như

vậy, quản trị dẫn tới việc phá vỡ rào cản giữa

nhà nước và tư nhân ở cấp độ quốc gia, cũng

như ở các cấp độ khác (quốc tế, khu vực, địa

phương - multi-level Governance)

Thứ hai, quản trị gắn liền với các giải

pháp đồng thuận, dựa trên sự đồng ý của các

chủ thể khác nhau, thay cho các phương

thức mang tính chuyên chế, áp đặt Theo đó,

lựa chọn cuối cùng được đưa ra dựa trên kết

quả của đàm phán và thoả hiệp, có tính đến

quan điểm của các bên liên quan, nhà nước

từ bỏ sự độc tôn, chấp nhận thảo luận trên cơ

Twenty-first C entury, Global Governance, Vol 1, No 1 (Winter),

1995, tr 1 4 -1 5

(6) Xem thêm: James N Rosenau, Emst-Otto Czempiel

Change in World Politics, Nxb Cambridge University

Press, 1992.

sở bình đẳng với các đối tác, trong khuôn khổ của một quy trình xây dựng quyết định mang tính tập thể

Nói cách khác, quản trị là “m ột phương

p h áp hoặc c ơ ch ế đ ể điều chỉnh m ột lo ạt các vấn đề hoặc xung đột, trong đ ó các chủ thể thường xuyên đạt tới các quyết định thoả đáng hoặc ràng buộc lẫn nhau, thông qua đàm phán

và hợp tá c”.(7) Quản trị đặc trưng bởi “các dạng thức tương tác theo ngang giữa các chủ thể có lợi ích trá i ngược nhau nhưng các chủ thể này đủ độc lập đ ể cho không bên

nào có thể áp đ ặ t m ột giải p h á p của riêng mình, đồng thời cá c chủ thể này phụ thuộc nhau vừa đủ, đ ể cho các bên đều thua cuộc nếu không tìm ra m ột g iả i p h á p (8) 9

Lí do của việc chuyển dịch từ quản lí sang quản trị xuất phát từ năm xu hướng:(9>

1) xu hướng phi hệ thống hoá nhà nước (chuyển đổi hình thức quản lí cư dân và lãnh thổ thông qua hình thức mối quan hệ công tư trong hợp tác hoạch định, thực thi chính sách); 2) xu hướng sử dụng mạng lưới và đa dạng hoá mô hình quản trị nhằm đạt được hiệu quả chính trị trong điều kiện sự phức tạp ngày càng tăng; 3) xu hướng dịch chuyển

từ hệ thống quản trị nhà nước chiều dọc truyền thống sang “mạng lưới” thể chế, thể hiện thông qua việc sắp đặt thể chế theo chiều dọc và chiều ngang, đa dạng hoá các tác nhân,

đa dạng hoá nguồn lực và năng lực; 4) xu hướng phi chính trị hoá quyền lực hay tách bạch giữa thể chế, chính trị và chính sách,

(7) Philippe Schmitter, “Réflexions liminaires à propos

tous ses états, Corinne Gobin et Benoît Rihoux (eds), Bruylant, Bruxelles, 2000, tr 51.

55

TẠP CHÍ LUẬT HỌC SỎ 7/2018 NGHIẾN CỬU TRAO ĐỎI

theo đó nhà nước kêu gọi sự tham gia vào

việc ra quyết định hay còn gọi là mạng lưới

quản trị ngoài thể chế (Network Governance

Beyond The Polity) Mạng lưới này kết họp

các nguồn lực của nhà nước như đánh thuế,

cưỡng chế với các nguồn lực của các tổ chức,

hệ thống ngoài nhà nước; 5) xu hướng chuyển

dịch năng lực quản lí của chính quyền sang

hình thức tự do và đa dạng các hình thức,

phương pháp quản trị, từ trực tiếp, mệnh lệnh

sang gián tiếp hơn - “phân tầng hoá chính

quyền và quản trịhoá nhà

Ngoài ra, sự dịch chuyển sang quản trị

xuất phát một phần từ đòi hỏi của công chúng

về hiệu quả trong quản lí nhà nước Đó là xu

hướng đòi hỏi các thể chế công quyền hoạt

động theo mô hình doanh nghiệp đề cao tính

hiệu quả (quản trị doanh nghiệp), phải đáp

ứng các đòi hỏi của công dân giống như

doanh nghiệp đáp ứng nhu cầu của người tiêu

dùng Thái độ thiếu tin tưởng của công dân

đổi với bộ máy công quyền góp phần thúc

đẩy chuyển đổi từ cách quản lí nhà nước

mang tính điều hành, chỉ đạo sang phương

thức quản trị mềm dẻo, bớt nặng nề, khuyến

khích sự tham gia và mang tính lan toả hơn

Ở cách tiếp cận rộng hơn, sức hấp dẫn

của phương thức quản trị đến từ khả năng tạo

thuận lợi cho việc giải quyết các vấn đề liên

quan đến xây dựng chính sách công trong xã

hội hậu công nghiệp ngày càng phân hoá, với

nhiều nhóm có lợi ích khác biệt nhau Bởi vì,

trong một xã hội ngày càng phức tạp, việc xây

dựng, kiểm soát và ra quyết định phải thông

qua cơ chế phối hợp để có được sự tham gia

của các chủ thể đại diện cho những nhóm lợi * *

Polity, 2015, tr 174.

ích khác nhau vào quá trình thương lượng, đàm phán thay cho quyết định đơn phương của cơ quan công quyền Như vậy, quản trị tạo điều kiện cho sự tương tác giữa nhà nước và

xã hội, thông qua việc đưa ra hình thức phối hợp theo chiều ngang giữa các “bên hữu quan” (stakeholders)0 0 , gồm: chính quyền, doanh nghiệp, các nhóm lợi ích, các chuyên gia, các phong trào xã hội của công dân, tổ chức bảo

vệ người tiêu dùng nhằm làm cho hoạt động công quyền có hiệu quả hơn Cơ chế này ưu tiên cách thức tạo lập chính sách công theo chiều ngang thay cho cách thức ra quyết định theo chiều dọc truyền thống, vốn đặc trưng bởi sự áp đặt từ trên xuống

Bên cạnh phương thức tạo lập chính sách theo chiều ngang, quản trị nhà nước hiện nay cũng nhấn mạnh tính đa chủ thể trong tổ chức và vận hành của nhà nước Tính đa chủ thể này thể hiện trước hết sự tham gia ngày càng sâu, rộng của các nhân tổ phi nhà nước trong quản trị nhà nước

1 Nhà nước đương đại và xu hướng

mở rộng dân chủ, dân chủ hoá hoạt động của Nhà nước

Dưới góc độ chính trị học, vai trò của

(11) Lí thuyết về “các bên hữu quan” trong quản trị

do R Edward Freeman đề xuất vào năm 1984 Theo

đó, bất cứ cá nhân hoặc nhóm người nào có ảnh hưởng hoặc bị ảnh hưởng bởi hành động của một tổ chức được gọi một bên hữu quan ví dụ như: người lao động, gia đình họ, chính quyền địa phương, các tổ chức phi chính phủ, chính phủ, nhà cung cấp Các chù thể này phải được tham gia trong quá trình hoạch định chính sách quản trị Xem: R Edward Freeman,

Strategic Management: A Stakeholder Approach,

Pitman Publishing, 1984; R Edward Freeman,

State of the Art, Cambridge University Press, 2010.

56

TẠP CHÍ LUẬT HỌC SỎ 7/2018 NGHIÊN CỬU - TRAO ĐÒI

các chủ thể phi nhà nước được củng cố và

gia tăng cùng với sự biến đổi trong nhận

thức về dân chủ Gần đây, một số học giả đề

cập khái niệm “dân chủ mở rộng” (démocratie

élargie)/12) để chỉ sự tham gia ngày càng

mạnh mẽ các nhân tổ của xã hội trong bối

cảnh của một xã hội “hậu-hiện đại” Nhà

nước hậu-hiện đại (L’Etat post-modeme) là

nhà nước tối thiểu (L’Etat minimal),12 (13) hạn

chế can thiệp vào đời sống dân sự, gẳn liền

với quan niệm nhà nước không thể làm tất cả

mọi việc và luôn tồn tại những giới hạn khách

quan đặt ra đối với hoạt động và sự can thiệp

của nhà nước trong đời sống xã hội (nguồn

lực vật chất, nguồn lực con người )

Ở bình diện quốc gia, sự độc tôn của

những người đại diện (dân chủ đại diện) vốn

được xem là chủ thể nắm giữ công việc công

ưở nên lỗi thời: Hình thức bầu cử không còn

là nguồn cội nguồn chính danh duy nhất

quyền lực, mà các nhân tố khác được mòi

gọi tham gia góp sức vào các quyết định, lựa

chọn của cộng đồng hay quốc gia Có nghĩa

là người ta chứng kiến sự gia nhập trong địa

hạt chính trị các dạng thức mới dân chủ và

sự trỗi dậy của các phương thức biểu đạt

mới của công dân Các phương thức biểu đạt

này vượt qua logic đại diện truyền thống

(tức là thông qua các cuộc bầu cử) Nhà

nước có xu hướng cời mở hơn để chấp nhận

sự biểu đạt đa dạng đến từ xã hội Sự can dự

của công dân trong các tiến trình chính trị

được tiến hành thông qua hai con đường cơ

bản: hoặc người dân có khả năng trình bày

quan điểm của họ trong các không gian tranh

luận, hoặc là họ hiện diện ở trong chính quy trình quyết định chính sách.(14)

Có thể nói rằng, chế độ dân chủ đại diện phần nào mất đi sức sống và những tiền đề cho một chế độ mới là dân chủ trực tiếp, dân chủ tham gia đang dần dần xuất hiện Chế độ dân chủ mới này như một dạng “dân chủ thảo luận” dựa trên nguyên tắc tranh luận, vốn kèm theo sự đối chiểu thường xuyên các luồng quan điểm tại những nơi dành cho mục đích này hoặc là dạng “dân chủ tham gia” với

sự tham gia trực tiếp của công dân vào quyết định chính sách Nghĩa là trong xã hội hậu- hiện đại, tầm hoạt động của nhà nước bị cạnh tranh, bị thu hẹp hay nhường chỗ cho các nhân tố mới, trong đó có nhân tố hội đoàn Ngoài ra, tại các quốc gia phương Tây sự khủng hoảng của mô hình nhà nước-phúc lợi trong bối cảnh thâm thủng ngân sách và nợ công gia tăng cũng tạo điều kiện cho sự trỗi dậy của các nhân tố phi nhà nước Nhà nước-phúc lợi chuyển đổi sang mô hình nhà nước điều tiết, nhà nước-nhà chiến lược Trong nhiều lĩnh vực, nhà nước buộc phải kêu gọi sự tham gia của các nhân tố phi nhà nước như trong lĩnh vực cứu tế xã hội, nhân đạo, sinh thái và bảo vệ môi trường

2 Sự tham gia của các tổ chức xã hội trong quản trị nhà nước hiện đại

Trong một thế giới có nhiều biến đổi, vai trò của các tổ chức xã hội trong quản trị nhà nước được biểu hiện ờ nhiều phương diện khác nhau: Từ tham gia thực hiện các chức năng của nhà nước, đến xây dựng, hoạch

quyền tự do lập hội, hội họp hoà bình trên thế giới và cùa Việt Nam, Nxb Hồng Đức, Hà Nội, 2015, tr 43.

57

TẠP CHÍ LUẬT HỌC SỐ 7/2018 NGHIÊN CỬU - TRAO ĐÓI

định chính sách, pháp luật và giám sát, thúc

đẩy sự minh bạch của chính quyền

2 Tham gia trực tiếp vào thực hiện các

chức năng của nhà nước

Các tổ chức xã hội ngày càng có nhiều

đóng góp và tham gia tích cực vào quản trị nhà

nước, thể hiện ở một số phương diện sau đây:

Thứ nhất, các tổ chức xã hội được nhìn

nhận như trường học dân chủ, nơi “con

người học được cách đem ý chí cá nhân

phục tùng ý chí của những kẻ khác và đem

các nỗ lực cẩ nhận phụ thuộc vào hành động

chung”.<15) Chính các hoạt động, sinh hoạt

hiệp hội khơi gợi cho các thành phần trong

xã hội sự quan tâm, hứng thú đổi với các vấn

đề nhất định của xã hội Đây cũng là môi

trường để cá nhân tôi luyện các kĩ năng cần

có của một công dân như kĩ năng hùng biện,

tổ chức, giải quyết xung đột, từ đó thúc đẩy

việc tham gia chính trị, quản trị quốc gia.15 (16)

Bên cạnh đó, sự tham gia vào các tổ

chức xã hội là một hình thức liên kết tạo

thành mạng lưới xã hội Thông qua đó, tạo

thuận lợi cho việc luân chuyển thông tin hữu

ích Đây là cơ sở để việc tham gia hỗ trợ

quản lí nhà nước được thực hiện một cách

hiệu quả và kịp thời.(17)

Thứ hai, các tổ chức xã hội có thể tham

gia cung cẩp các dịch vụ công vốn do nhà

nước đảm nhận Một trong những vai trò

Toàn dịch, Nxb Tri thức, Hà Nội, 2006, tr 583.

Democracy Work: Civic traditions in modern Italy,

Princeton University Press.

(17) Sidney Verba, Key Lehman Scholozman, Henry

American Politics, Harvard University Press, 2005, tr

13 3 - 145.

quan trọng của nhà nước hiện đại là cung cấp dịch vụ công cho dân cư, nhu cầu cung cấp dịch vụ công ngày càng mở rộng Tuy nhiên, nguồn lực của Chính phủ có hạn nên không thể giải quyết hết tất cả các vấn đề xã hội hoặc có những vấn đề do sự nhận định của Chính phủ và các nhà phân tích chính sách chưa thể thành vấn đề quan trọng để có

sự quan tâm thích đáng Các tổ chức xã hội độc lập - bên thứ ba ngoài Chính phủ và doanh nghiệp có thể góp phần vào việc cung cấp các dịch vụ công cho xã hội, đặc biệt là những dịch vụ còn thiếu và yếu trong xã hội

mà Nhà nước chưa đủ khả năng để đáp ứng, nhằm thúc đẩy sự phát triển chung và đặc biệt thúc đẩy sự bình đẳng trong xã hội (nguyên tắc căn bản của dịch vụ công) 2.2 Tham gia xây dựng chính sách, pháp luật

Trong xã hội ngày nay, các tổ chức xã hội có thể tham gia vào quản trị nhà nước thông qua việc góp ý, tham vấn và phản biện

xã hội Bời vì, các tổ chức xã hội có thể là cầu nối giữa người dân và bộ máy nhà nước, phản ánh được một phần nguyện vọng của người dân, đặc biệt là nhu cầu, nguyện vọng của các nhóm yếu thế trong xã hội

Trong mô hình chính sách công truyền thống, việc xác định vấn đề xã hội nào trở thành vấn đề của chính sách công thường do những người có thẩm quyền trong chính phủ

và chuyên gia kĩ trị quyết định Ở đó, các tổ chức xã hội và công dân ít có cơ hội để tham gia vào quá trình phân tích và xác định vấn

đề của chính sách công Điều này dễ dẫn tới khả năng nghị trình chính sách của chính phủ không thể phản ánh được nhu cầu và kì vọng của công chúng, làm cho chính sách xa

T •- P CHÍ LUẬT HỌC SỐ 7/2018 NGHIÊN CỬU - TRAO ĐỎI

- nhu cầu thực tể của công chúng và việc

ểt kế chính sách dễ trở thành công cụ của lõóm lợi ích

Trong xã hội ngày nay, cùng với quá r.nh dân chủ hoá, toàn cầu hoá và sự phát riển của xã hội thông tin, các tổ chức xã hội

; : vai trò quan trọng trong việc phản ánh .ác vấn đề xã hội lên các trung tâm hoạch íịnh chính sách bằng nhiều con đường và rhương thức khác nhau Ví dụ, các tổ chức

à phong trào xã hội có thể gây ảnh hưởng :ới phương tiện truyền thông và tạo nên dư uận xã hội đổi với một vấn đề để thu hút sự chú ý của công chúng và các cơ quan hoạch iịnh chính sách, thực hiện vận động chính 'ách, đối thoại trực tiếp, tương tác với các cơ quan hoạch định chính sách

Giám sát và phản biện chính sách là công tác hết sức quan trọng đối với bất kì nhà nước nào trên thế giới Việc giám sát và phản biện xã hội vừa để đảm bảo tính dân chủ, vừa đồng thời mang tính xây dựng, góp phần hạn chế các sai sót, khuyết điểm của nhà nước trong quá trình vận hành, giúp xã hội ngày càng phát triển, văn minh Việc giám sát

và phản biện chính sách được thực hiện qua nhiều kênh khác nhau nhưng các tổ chức xã hội chính là một trong những kênh quan ưọng

Ngoài ra, các tổ chức xã hội tham gia tư vấn, phản biện và hiệp thương đối với phương án của các chính sách khác Khác

vái ttỉâ bỉữ b b ầ ữ b c h í ữ h câữ g tỉu yềữ

vốn xem nhà nước là trung tâm, coi mối

chính sách của chính phủ, thì trong mô hình quản trị công hiện đại, mối quan hệ giữa nhà nước và xã hội, chính phủ và công dân là quan hệ họp tác, tương tác lẫn nhau; quá trình chính sách công là sự tương tác từ dưới lên trên, từ trên xuống dưới Hoạch định chính sách công trong mô hình quản trị công hiện đại (dân chủ) dựa trên một trình tự mà ở

đó, các tổ chức xã hội và công chúng có nhiều quyền lực hơn, việc chế định chính sách không còn là quyền riêng có của một số

ít người Ngược lại, có nhiều chủ thể tham gia vào quá trình hoạch định chính sách và công chúng có cơ hội để thể hiện ý kiến, chính kiến của mình Từ đó, làm cho chính sách công ngày càng có tính đại diện hơn và phản ánh tốt hơn nhu cầu của xã hội

Sự tham gia đầy đủ của các tổ chức xã hội và công dân vào quá trình hoạch định chính sách công góp phần bảo đảm tính hợp pháp và tính họp lí của chính sách Hoạt động

tư vấn, giám định, phản biện và hiệp thương của các tổ chức xã hội đổi với phương án chính sách công của chính phủ thể hiện rõ nét về sự tham gia của các tổ chức xã hội vào quá trình hoạt định chính sách công

Đối với pháp luật, các tổ chức xã hội có thể đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo rằng, pháp luật do nhà nước ban hành phản ánh tốt nhất ý chí của người dân và

ìcầữ ứ>ú c ấ c c g v y ê ữ ìẩ c cũâ í> ỉắĩ

pháp luật Trong hệ thống dân chủ đại diện,

các quan chức dẫn cử thường chịu ảnh hưởng van hệ giữa nhà nước và xã hội, chính phủ

ự iln là quan hệ một chiêu, chi phôi bởi ý chí và lợi ích của những người mà họ -inê- Trong đó, công dẫn ít có cơ đại chứcxã hội có thểảnh hườn a

ọì đầy đù tham gia vào quá trình hoạch dên quyèt định cùa các dại diện dân cừ, các

inh chính sách, là bên bị động tiếp nhận nhà lập pháp và các nhà quản lí thông qua

59