Thế giới nghệ thuật trong tập truyện ngắn vang bóng một thời của nguyễn tuân

KHOA NGỮ VĂN ---NGUYỄN THỊ HẠ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN VANG BÓNG MỘT THỜI CỦA NGUYỄN TUÂN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Người hướng dẫ

KHOA NGỮ VĂN -

NGUYỄN THỊ HẠ

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TẬP

TRUYỆN NGẮN VANG BÓNG MỘT THỜI

CỦA NGUYỄN TUÂN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học Th.S NGUYỄN PHƯƠNG HÀ

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận, tôi đã nhận được sự quan tâm,giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo tổ Văn học Việt Nam, khoa Ngữ văntrường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân

thành đến ThS Nguyễn Phương Hà, người trực tiếp hướng dẫn tôi trong

suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành khóa luận

Vì điều kiện thời gian cùng những hạn chế về kiến thức chuyên mônnên khóa luận của tôi không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được

sự đóng góp của quý thầy cô và bạn bè

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 05 năm 2014

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Hạ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những vấn đề trong khóa luận là kết quả nghiên cứu

của bản thân tôi, dưới sự hướng dẫn của ThS Nguyễn Phương Hà Nội dung

khóa luận mà tôi nghiên cứu không trùng lặp với bất cứ một công trình nghiêncứu nào Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình

Hà Nội, tháng 05 năm 2014

Sinh viên thực hiện

Nguyễn Thị Hạ

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu 4

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Cấu trúc của khóa luận 6

NỘI DUNG Chương 1 NGUYỄN TUÂN – CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP 7

1.1 Cuộc đời 7

1.2 Sự nghiệp văn học 8

1.3 Phong cách nghệ thuật 10

1.4 Tập truyện ngắn Vang bóng một thời 12

Chương 2 CÁC BIỂU HIỆN NGHỆ THUẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN VANG BÓNG MỘT THỜI 15

2.1 Nhân vật 15

2.1.1 Nhân vật tài hoa, nghệ sĩ 15

2.1.2 Nhân vật kỳ ảo 18

2.1.3 Nhân vật lãng tử, giang hồ, xê dịch 21

2.2 Không gian nghệ thuật 24

2.2.1 Không gian quá khứ 24

2.2.2 Không gian kỳ ảo 27

2.3 Thời gian nghệ thuật 28

2.3.1 Thời gian quá khứ 29

2.3.2 Thời gian kỳ ảo 31

2.4 Ngôn ngữ nghệ thuật 33

2.4.1 Kết hợp ngôn ngữ kể và ngôn ngữ tả 34

2.4.2 Thủ pháp lạ hóa ngôn từ 38

2.4.3 Ngôn ngữ sử dụng tối đa lớp từ Hán Việt mang sắc thái cổ kính, trang trọng 41

2.5 Giọng điệu nghệ thuật 43

2.5.1 Giọng khinh bạc, lạnh lùng 44

2.5.2 Giọng thán phục, luyến tiếc 46

2.5.3 Giọng ngậm ngùi, buồn tủi 48

KẾT LUẬN 51

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1 Nguyễn Tuân là một trong số chín tác gia văn học lớn nhất của ViệtNam, đóng vai trò quan trọng trong tiến trình hiện đại hóa nền văn học Cácsáng tác của ông thuộc nhiều thể loại: truyện ngắn, phóng sự, tiểu thuyết, tùybút Ở lĩnh vực nào, nhà văn cũng thể hiện được phong cách riêng, độc đáocủa mình Với những đóng góp to lớn cho nền văn học Việt Nam hiện đại,Nguyễn Tuân xứng đáng được Đảng và Nhà nước trao tặng phần thưởng caoquý - giải thưởng Hồ Chí Minh (đợt I năm 1996)

2 Nghiên cứu cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân, chúng

ta không thể không nói đến tập truyện ngắn Vang bóng một thời Tác phẩm

đã gây được tiếng vang lớn trong sự nghiệp cầm bút của Nguyễn Tuân giai

đoạn trước Cách mạng tháng Tám Năm tháng qua đi, tập truyện ngắn Vang

bóng một thời ngày càng có nhiều bạn đọc yêu thích và luôn nhận được sự

quan tâm đặc biệt từ các nhà nghiên cứu Vì vậy, tìm hiểu các yếu tố: nhânvật, không gian và thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ và giọng điệu sẽ làm rõ cácbiểu hiện nghệ thuật của tác phẩm Qua đó, khẳng định những đóng góp củaNguyễn Tuân đối với sự phát triển của văn học ở các phương diện nội dung vàhình thức nghệ thuật

3 Nguyễn Tuân là một tác gia được đưa vào giảng dạy ở hầu hết cáccấp bậc: Đại học, Cao đẳng, THPT Việc nghiên cứu các tác phẩm của

Nguyễn Tuân, đặc biệt là các sáng tác trong tập truyện ngắn Vang bóng một

thời, giúp chúng ta khám phá những đặc sắc của một phong cách nghệ thuật

độc đáo bậc nhất này Đồng thời góp một phần thiết thực vào công việc giảngdạy tác phẩm của Nguyễn Tuân trong nhà trường Do đó, chúng tôi chọn đề

tài: Thế giới

nghệ thuật trong tập truyện ngắn Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân

làm đối tượng nghiên cứu

2 Lịch sử vấn đề

Hơn nửa thế kỉ cầm bút, Nguyễn Tuân đã để lại những dấu ấn sâu đậmtrong lòng bao thế hệ bạn đọc Với lối viết độc đáo, tài hoa, các sáng tác củaông giai đoạn trước và sau Cách mạng đều được giới nghiên cứu quan tâm

Vang bóng một thời là tập truyện ngắn đầu tay đã mang lại vinh quang trong

sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân Từ khi xuất bản lần đầu tiên năm 1940,

Vang bóng một thời đã nhiều lần tái bản Đến nay, có không ít các bài báo,

đánh giá, công trình nghiên cứu về tập truyện ngắn này vẫn không ngừngđược công bố

Người đầu tiên có công trong việc phát hiện ra tài năng độc đáo của

Nguyễn Tuân ở các sáng tác trong Vang bóng một thời là Thạch Lam Trong một bài viết ngắn Đọc Vang bóng một thời đăng trên báo Ngày Nay (số 212,

ngày 15/06/1940), Thạch Lam đã có cái nhìn tinh tế và sâu sắc về lối hành

văn của Nguyễn Tuân Ông đề cao Nguyễn Tuân là “một nhà văn có tài năng

đặc biệt, một nghệ sĩ có lương tâm” bởi niềm đam mê sáng tạo, yêu cái đẹp và

khả năng “làm sống lại cả một thời xưa cũ” [12, 229] Qua bài viết, Thạch

Lam đã chỉ ra những nét riêng trong Vang bóng một thời Tuy nhiên, những

nhận xét ban đầu của Thạch Lam chỉ mang tính khái quát về mặt nội dung,chưa đi sâu tìm hiểu về những phương diện nghệ thuật, khiến độc giả chưathật sự thỏa đáng

Sau Thạch Lam, nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan cũng đánh giá cao tập

truyện Vang bóng một thời là “một văn phẩm gần tới sự toàn thiện, toàn mỹ”.

Ông cho rằng Nguyễn Tuân là nhà văn “đứng hẳn ra một phái riêng” bởi “lối

hành văn đặc biệt và những ý kiến cùng tư tưởng phô diễn bằng một giọng tài hoa, sâu cay và khinh bạc, đầy nghệ thuật như một bức phác họa và bao giờ

cũng cho người ta thấy một trạng thái tâm hồn” [12, 37] Tác giả Vũ

Ngọc Phan đã xem Vang bóng một thời như một “bức họa cổ” để từ đó chỉ ra

không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm

Trong số những nhà nghiên cứu tâm huyết về Nguyễn Tuân, phải kể đếnGiáo sư Nguyễn Đăng Mạnh Ông không phải là người đầu tiên bàn vềNguyễn Tuân nhưng lại nghiên cứu về Nguyễn Tuân một cách toàn diện, từcuộc đời, sự nghiệp, đến quan điểm nghệ thuật Bàn về phong cách Nguyễn

Tuân, Nguyễn Đăng Mạnh khẳng định: “hạt nhân của phong cách Nguyễn

Tuân có thể gói gọn trong một chữ ngông” Đề cập đến quan điểm sáng tác

của Nguyễn Tuân, ông cho rằng: “Nói đến Nguyễn Tuân, người ta thường nghĩ

đến một nhà văn có quan điểm duy mỹ, trọng cái đẹp hình thức, đặt nghệ thuật lên trên hết mọi thứ thiện ác ở đời” [12, 91].

Giáo sư Phan Cự Đệ trong bài Đọc lại Vang bóng một thời của

Nguyễn Tuân, đã chỉ ra những kiểu nhân vật có ở tập Vang bóng một thời.

Đó là các nhà Nho cuối mùa tìm về những thú vui thanh cao và nhân vật “lãng

tử giang hồ, xê dịch sống một cách nghệ sỹ trước cuộc đời” Ông cho rằng:

“Nguyễn Tuân đã làm cái việc của một người đi khơi lại đống tro tàn của dĩ

vãng, tìm lại những cái đẹp của ngày qua đã một thời vang bóng” [12,

233] Hay như nhà nghiên cứu Trương Chính khi viết về Vang bóng một thời

cũng khẳng định: “Về văn phong thì phải nói Nguyễn Tuân trong tác phẩm

đầu tay này đã đạt đến đỉnh cao mà về sau ông không đạt tới nữa” [1, 482].

Điểm lại lịch sử nghiên cứu về Nguyễn Tuân, tác giả Đỗ Đức Hiểu với

bài viết Chất thơ trong Vang bóng một thời đã khai thác tính nhạc, nhịp điệu trong ngôn ngữ và giọng điệu của tác phẩm Mai Quốc Liên với bài Nguyễn

Tuân - bậc thầy về nghệ thuật ngôn từ Việt Nam và Hoài Anh trong bài Nguyễn Tuân là nhà nghệ sĩ ngôn từ đã đưa cái đẹp thăng hoa đã chỉ ra

được những nét đẹp mang giá trị truyền thống trong Vang bóng một thời.

Ngoài ra, đi vào nghiên cứu một tác phẩm cụ thể, Nguyễn Ngọc Hóa còn có

bài tìm hiểu về Cái thật và cái tài hoa trong Chữ người tử tù Ở đó, người

viết phát hiện ra bút pháp xây dựng nhân vật của Nguyễn Tuân đó là “những

con người khổng lồ” mang “cốt cách phi phàm” Tuy nhiên, hầu hết những

bài đánh giá, nhận định trên còn mang tính khái quát

Nghiên cứu về tác gia Nguyễn Tuân, còn phải đề cập tới một số côngtrình nghiên cứu, Luận văn thạc sĩ, Luận án tiến sĩ, khóa luận tốt nghiệp trong

cả nước như: Vẻ đẹp một thời vang bóng trong sáng tác của Nguyễn Tuân

(Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Thủy, Đại học Sư phạm Hà Nội) Luận án đã

có đóng góp trong việc tìm hiểu về những nét đẹp truyền thống và giá trị dân

tộc sâu sắc trong văn chương Nguyễn Tuân; Vai nghĩa không gian, thời gian

trong Vang bóng một thời của nguyễn Tuân (Luận án tiến sĩ của Ngô Thị

Hải Yến, Đại học Sư phạm Hà Nội) nghiên cứu về các vai nghĩa của không

gian và thời gian trong tập Vang bóng một thời

Như vậy, điểm lại lịch sử nghiên cứu vấn đề về tác gia Nguyễn Tuân,

đã có nhiều công trình nghiên cứu tập Vang bóng một thời về các phương

diện như: nhân vật, ngôn ngữ, không gian, thời gian Tuy nhiên, những bàiviết này chủ yếu là những nhận định lẻ tẻ, đánh giá mang tính chất khái quát,gợi mở Trên cơ sở kế thừa thành tựu của những người đi trước, chúng tôi xin

đi sâu nghiên cứu đề tài Thế giới nghệ thuật trong tập truyện ngắn Vang

bóng một thời của Nguyễn Tuân để góp phần hiểu thêm giá trị văn chương

của Nguyễn Tuân, khám phá những đặc sắc của phong cách nghệ thuật độc đáonày

3 Phạm vi, đối tượng nghiên cứu

3.1 Phạm vi nghiên cứu

Trong khuôn khổ của một khóa luận tốt nghiệp, phạm vi mà chúng tôi

khảo sát là mười hai truyện ngắn trong tập Vang bóng một thời của Nguyễn

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Như tên gọi của khóa luận, chúng tôi tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong

tập truyện ngắn Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân Trong đó, tập trung

vào một số phương diện nghệ thuật cơ bản về: nhân vật, không gian nghệthuật, thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ và giọng điệu

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Với đề tài này, chúng tôi hướng tới những mục đích sau:

- Tìm hiểu về các biểu hiện nghệ thuật trong tập Vang bóng một thời

của Nguyễn Tuân ở các phương diện: Nhân vật, không gian, thời gian, ngônngữ và giọng điệu

- Khẳng định vai trò và vị trí tác gia Nguyễn Tuân trong tiến trình hiệnđại hóa nền văn học

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận đặt ra và giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Làm rõ thế giới nghệ thuật trong tập truyện ngắn Vang bóng một thời

của Nguyễn Tuân ở các phương diện: Nhân vật, không gian, thời gian, ngônngữ và giọng điệu

- Thấy được phong cách nghệ thuật độc đáo của Nguyễn Tuân và khẳngđịnh những đóng góp của ông trong quá trình hiện đại hóa nền văn học

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân loại

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

6 Đóng góp của khóa luận

- Làm rõ các biểu hiện nghệ thuật trong tập Vang bóng một thời ở các

phương diện: nhân vật, không gian, thời gian, ngôn ngữ và giọng điệu Qua

đó, khẳng định sự độc đáo trong sáng tạo nghệ thuật của phong cách NguyễnTuân.

- Góp phần thiết thực vào việc giảng dạy và học tập các tác phẩm củaNguyễn Tuân trong nhà trường

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Nội dung chính của khóa luận được triểnkhai thành 2 chương:

Chương 1: Nguyễn Tuân - Cuộc đời và sự nghiệp văn học

Chương 2: Các biểu hiện nghệ thuật trong tập truyện ngắn Vang bóng

một thời.

NỘI DUNG

Chương 1 NGUYỄN TUÂN – CUỘC ĐỜI VÀ SỰ NGHIỆP

1.1 Cuộc đời

Nguyễn Tuân sinh năm 1910 tại phố Hàng Bạc nhưng quê ở làng NhânMục - Thượng Đình (nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, HàNội) Ông sinh ra trong một gia đình trí thức, giữa lúc Hán học đã tàn lụi, thấtthế, nhường chỗ cho Tây học Là một tri thức yêu nước, giàu tinh thần dântộc, Nguyễn Tuân đã phải trải qua những năm tháng khổ sở, có lúc bế tắc,tuyệt vọng Bối cảnh xã hội, không khí gia đình đặc biệt ấy đã in sâu đậmtrong cá tính, tư tưởng cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn

Từ nhỏ, Nguyễn Tuân đã say mê và thuộc rất nhiều thơ của Đoàn ThịĐiểm, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Tú Xương, Nguyễn Khuyến Ông thíchnhững thú vui, món ăn truyền thống, yêu sự cầu kì kiểu cách, gắn liền vớinhững giá trị cổ truyền của dân tộc

Thời thanh thiếu niên ông cùng gia đình đi và sống ở nhiều nơi: Khánh

Hòa, Phú Yên, Hội An, Đà Nẵng, Huế, Hà Tĩnh, Thanh Hóa “Cuộc đời

Nguyễn Tuân hầu như nằm trong những chuyến đi” (Mai Quốc Liên) Năm

1929, ông bị đuổi học vì tham gia một cuộc bãi khóa phản đối chống giáoviên người Pháp nói xấu người Việt Từ đây, Nguyễn Tuân bắt đầu hành trìnhcủa cuộc đời với nhiều khúc khuỷu, đầy chông gai

Sống trong cảnh nô lệ, thuộc địa, cũng giống như bao thanh niên tríthức khác, Nguyễn Tuân luôn tìm cách thoát khỏi cuộc sống bế tắc ấy Năm

1930, ông và một nhóm bạn có cùng chí hướng vượt biên sang Lào, rồi bị bắttại Băng Cốc (Thái Lan) và đưa vào trại giam Thanh Hóa Thời gian này,

Nguyễn Tuân rơi vào tình trạng khủng hoảng tinh thần sâu sắc, sa vào conđường ăn chơi trụy lạc.

Ở tù ra, Nguyễn Tuân làm thư kí cho một nhà máy đèn và bắt đầu sự

nghiệp sáng tác Ông thể hiện tài năng của mình trên các báo Trung Bắc tân

văn, Đông Tây, An Nam tạp chí, Tiểu thuyết thứ Bảy Ngoài văn học,

Nguyễn Tuân còn say mê diễn kịch, đóng phim và trở thành một trong nhữngdiễn viên điện ảnh đầu tiên ở nước ta

Cách mạng tháng Tám thành công đã làm thay đổi cuộc đời và tư tưởngNguyễn Tuân Ông hòa mình vào tập thể và tự nguyện đứng vào hàng ngũnhà văn phục vụ cách mạng và trở thành một cây bút tiêu biểu của nền vănhọc hiện đại

Từ năm 1948 đến năm 1956, Nguyễn Tuân giữ chức Tổng thư kí HộiVăn nghệ toàn quốc Năm 1950 đến 1953, ông gia nhập Đảng tại chi bộ HộiVăn nghệ Việt Nam và cống hiến không ngừng nghỉ Những tháng ngày ởViệt Bắc gian khổ, Nguyễn Tuân vừa sáng tác, vừa chiến đấu Tại đây, ông đãthai nghén để sau đó cho ra đời những tác phẩm phản ánh khá chân thựckhông khí chiến đấu sôi nổi của quân và dân ta trong những ngày khángchiến chống Pháp

Nguyễn Tuân mất vào năm 1987 tại Hà Nội, để lại sự nghiệp văn họcphong phú với những trang viết độc đáo và tài hoa Với những cống hiến lớnlao cho nền văn học hiện đại Việt Nam, ông được Nhà nước truy tặng Giảithưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật (đợt I năm 1996)

1.2 Sự nghiệp văn học

Sự nghiệp văn học của Nguyễn Tuân chia thành hai giai đoạn: trướcCách mạng tháng Tám và sau Cách mạng tháng Tám

a) Trước Cách mạng tháng Tám.

Nguyễn Tuân không phải là nhà văn thành công ngay từ những tácphẩm đầu tay Ông bắt đầu cầm bút từ đầu những năm 30 và đã thử bút quanhiều thể loại: thơ, bút ký, truyện ngắn hiện thực trào phúng Từ năm 1932đến năm 1937 có thể coi là chặng thử bút, dò đường của Nguyễn Tuân Năm

1937, ông cho ra mắt tác phẩm truyện ngắn Một vụ bắt rượu lậu Đến năm

1939, độc giả thực sự biết đến tên tuổi Nguyễn Tuân qua tập truyện ngắn

Vang bóng một thời Đây là tác phẩm đánh dấu mốc quan trọng cho sự

nghiệp sáng tác của nhà văn

Trước Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân thành công ở một số thể loại:

+ Truyện ngắn: Một vụ bắt rượu lậu (1937), Vang bóng một thời (1940), Xác ngọc lam (1943).

+ Tùy bút: Một chuyến đi (1938), Chiếc lư đồng mắt cua (1941), Tùy

bút I (1941), Tùy bút II (1943), Tóc chị Hoài (1943).

+ Phóng sự: Ngọn đèn dầu lạc (1939), Tàn đèn dầu lạc (1941).

+ Tiểu thuyết: Thiếu quê hương (1940).

Sống trong chế độ thuộc địa ngột ngạt, bức bối, cũng như bao văn nghệ

sĩ khác, Nguyễn Tuân luôn cảm thấy bất hòa sâu sắc với xã hội đương thời.Ông đã tìm lối thoát cho mình vào những chuyến đi với chủ nghĩa Xê dịch,tìm về vẻ đẹp của một thời vang bóng và đời sống trụy lạc Đó cũng là ba nộidung chính trong đề tài sáng tác trước Cách mạng của Nguyễn Tuân

b) Sau Cách mạng tháng Tám.

Cách mạng tháng Tám thành công đã mở ra một kỷ nguyên mới đối vớidân tộc ta, đồng thời cởi trói tư tưởng cho giới văn nghệ sĩ Nguyễn Tuânkhông còn bất hòa với xã hội mà đã trở về sống hòa hợp giữa cuộc đời, bắtđầu từ đây tạo lên những bản hòa tấu vang dội cho nền văn học Việt Nam

Trong không khí cả nước ra trận, Nguyễn Tuân cũng hăng hái tham giakháng chiến, đem ngòi bút phục vụ cho chiến đấu Ông đã cho ra đời mộtkhối lượng tác phẩm phong phú thuộc nhiều thể loại, đặc biệt là tùy bút.

+ Truyện ngắn: Chùa Ðàn (1946), Thắng càn(1963), Chú Giao làng

Seo (1953).

+ Tùy bút, bút ký: Ðường vui (1949), Tình chiến dịch (1950), Bút ký

đi thăm Trung Hoa (1955), Tùy bút kháng chiến và hòa bình (Tập I/1955,

Tập II/1956), Sông Ðà (1960), Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi (1972), Cảnh sắc và

hương vị đất nước (1988).

Có thể thấy, cả hai giai đoạn trước và sau Cách mạng, những sáng táccủa Nguyễn Tuân đều thể hiện một phong cách văn chương độc đáo, tài hoa,uyên bác Nếu như trước Cách mạng, người ta thường nhắc nhiều đến tập

Vang bóng một thời thì sau Cách mạng, Nguyễn Tuân đã tiếp tục phát huy sở

trường và đặc biệt thành công ở thể loại tùy bút và được mệnh danh là “ông

vua tùy bút” Với những đóng góp to lớn ấy, Nguyễn Tuân xứng đáng là một

trong số các tác gia tiêu biểu của nền văn học Việt Nam hiện đại

1.3 Phong cách nghệ thuật

Nguyễn Tuân có một phong cách nghệ thuật rất độc đáo và sâu sắc

Nhà nghiên cứu Nguyễn Ðăng Mạnh khẳng định: “Hạt nhân của phong

cách nghệ thuật Nguyễn Tuân có thể gói gọn trong một chữ ngông Cái ngông vừa có màu sắc cổ điển, kế thừa truyền thống tài hoa bất đắc chí của những Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Tản Ðà và trực tiếp hơn là cụ Tú Lan, thân sinh nhà văn; vừa mang dáng vẻ hiện đại, ảnh hưởng từ các hệ thống triết lý nổi loạn của xã hội tư sản phương Tây như triết lý siêu nhân, quan niệm về con người cao đẳng, thuyết hiện sinh ”.

Ngông là biểu hiện của sự chống trả mọi thứ nền nếp, phép tắc, địnhkiến của xã hội bằng cách làm ngược lại với thái độ ngạo đời Thể hiện phong

cách này, mỗi trang viết của Nguyễn Tuân đều muốn chứng tỏ tài hoa uyênbác Và mọi sự vật được miêu tả, quan sát chủ yếu ở phương diện văn hóa,thẩm mỹ.

Trước Cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân đi tìm những cái đẹp của

thời xa xưa còn vương sót lại và viết thành tập truyện ngắn Vang bóng một

thời Ngoài ra, ông còn học theo chủ nghĩa xê dịch, chủ nghĩa duy mỹ, chủ

nghĩa hưởng lạc, chủ nghĩa ẩm thực Vì thế ông là nhà văn của những tínhcách phi thường, của những tình cảm, cảm giác mãnh liệt, của những phongcảnh tuyệt mĩ, của gió, bão, núi cao rừng thiêng, thác ghềnh dữ dội

Chủ nghĩa độc đáo trong đời sống cũng như trong nghệ thuật mà biểuhiện là thú chơi ngông của Nguyễn Tuân không chỉ đơn thuần là phản ứngtâm lý của một cá nhân trước tấn kịch xã hội Nó còn bao hàm cái khí kháicủa người trí thức yêu nước không cam tâm chấp nhận chế độ thực dân, tự đặtnhững nghịch thuyết để tách mình ra và vượt lên trên cái xã hội của những kẻ

xu thời, thỏa mãn với thân phận nô lệ

Sau Cách mạng tháng Tám, phong cách Nguyễn Tuân có những đổithay quan trọng Vẫn tiếp cận thế giới, con người thiên về phương diện vănhóa nghệ thuật, nghệ sĩ, nhưng giờ đây ông còn tìm thấy chất tài hoa nghệ sỹ

ở cả nhân dân đại chúng Nguyễn Tuân không còn đối lập giữa quá khứ, hiệntại và tương lai, lối văn vừa đĩnh đạc cổ kính, vừa trẻ trung hiện đại Đặc điểm

dễ nhận thấy trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân là mới lạ, khônggiống ai Mọi thứ Nguyễn Tuân bày biện đều có hương vị đặc sản, từ những

nguồn “chưa ai khơi” nên thường tạo được cảm giác rất mạnh, ấn tượng rất

chiêm ngưỡng họ Mỗi nhân vật thường sành hơn người ở một thú chơi hoặcmột ngón nghề nào đó, đầy tính nghệ thuật.

Nguyễn Tuân cũng là một con người yêu thiên nhiên tha thiết Ông cónhiều phát hiện hết sức tinh tế và độc đáo về núi sông cây cỏ trên đất nướcmình Phong cách tự do phóng túng và ý thức sâu sắc về cái tôi cá nhân đãkhiến Nguyễn Tuân tìm đến thể tùy bút như một điều tất yếu Dường như ôngchỉ có thể gắn bó với lối văn nào thật sự tự do và chấp nhận những cảm xúcđậm màu sắc chủ quan Thể tùy bút trong văn chương Nguyễn Tuân đã đạtđến đỉnh cao của khả năng ghi nhận và thể hiện đời sống

Xét đến cùng, phong cách riêng không trộn lẫn, không ai bắt chướcđược của tùy bút Nguyễn Tuân chính ở sự linh hoạt, phong phú đến thần tìnhcủa giọng điệu văn chương Tóm lại, trong nền văn học Việt Nam hiện đại,Nguyễn Tuân thật xứng đáng ở tầm cỡ nhà văn lớn mà khi nói đến ông, người

ta nghĩ ngay đến một phong cách độc đáo, tài hoa, uyên bác

1.4 Tập truyện ngắn Vang bóng một thời

Vang bóng một thời là tập truyện ngắn được Nguyễn Tuân sáng tác

năm 1939, đăng trên tạp chí Tao Đàn và Tiểu thuyết thứ bảy do nhà in Tân

Dân Hà Nội xuất bản lần đầu tiên năm 1940 Tác phẩm đã gây được tiếngvang lớn, khiến cho giới văn nghệ sĩ và người đọc hết sức tán thưởng và khen

ngợi: “Người ta lấy làm sung sướng khi thấy một nhà văn kính trọng và yêu

mến cái đẹp, coi công việc sáng tạo là công việc quý báu và thiêng liêng”

(Thạch Lam) Với tập Vang bóng một thời, Nguyễn Tuân trở thành nhà văn

nổi tiếng, được trao tặng giải thưởng Gia Long, kiêu hãnh đứng ngang hàng

với Hồn bướm mơ Tiên của Khái Hưng và Đôi Bạn của Nhất Linh.

Trong sáng tác của Nguyễn Tuân, Vang bóng một thời là tập truyện

được đánh giá cao nhất về tư tưởng và nghệ thuật Toàn bộ tác phẩm gồmmười hai truyện ngắn, sáng tác theo xu hướng thoát li hoài cổ Đây là lần đầu

tiên trong văn học, quá khứ và xã hội phong kiến Việt Nam được xem xét vàghi chép từ cái nhìn hiện đại Ở đó, Nguyễn Tuân không viết về trật tự xã hội,

về tư tưởng đạo đức cũ mà thiên về mô tả, ngợi ca những vẻ đẹp riêng về thờiquá khứ Những phong tục đẹp, thú chơi tao nhã, lành mạnh hiện lên một cáchchân thực

Với Vang bóng một thời, Nguyễn Tuân đóng vai trò “là người khơi

đống tro tàn của dĩ vãng để bày lại trước mắt ta những cái ta đã biết qua hay

chưa biết rõ” (Vũ Ngọc Phan) Trong tác phẩm, ngoài hai truyện Bữa rượu

máu và Báo oán thì mười truyện còn lại có thể coi như “mười nén tâm

hương” nguyện cầu cho cái đẹp cổ truyền của người Việt Nam đó là: uống

đẹp (Những chiếc ấm đất, Chén trà trong sương sớm), nhắm đẹp (Hương

cuội), chơi đẹp (Thả thơ, Đánh thơ, Một cảnh thu muộn), ứng xử đẹp (Ngôi

mả cũ), hoa tay đẹp (Trên đỉnh non Tản), tài nghệ đẹp (Ném bút chì) và

nhân cách đẹp (Chữ người tử tù) Những vẻ đẹp xưa đều được hiện lên trong

niềm xót xa nuối tiếc khôn nguôi của tác giả Trong khi những nhà văn khácsao nhãng quá khứ, thì bằng tình yêu quê hương đất nước tha thiết, thái độtrân trọng những giá trị văn hóa của dân tộc và lòng yêu mến, tiếc thương dĩ

vãng, Nguyễn Tuân đã “vớt lại vẻ đẹp đã qua và làm sống lại cả một thời xa

xưa” qua những trang văn để đời mà “về sau ông không bao giờ đạt tới nữa”.

Đặc biệt, nhà văn đã tái hiện lại những con người thuộc lớp nhà Nho cónhân cách tài hoa nhưng bất đắc chí như: ông Phủ, ông Nghè, cụ Kép, cụThượng, cụ Ấm Họ không chấp nhận cuộc sống nô lệ thực tại nên đã tìm vềnhững thú chơi thanh cao: đánh cờ, trồng hoa, thả thơ, đánh thơ, uống trà, làmđèn kéo quân Họ chơi ngông với đời bằng lối sống ẩn mình, ngoài vòngdanh lợi, chỉ biết vui thú, hưởng lạc một cách tao nhã, đài các, cầu kì Đó là

cụ Ấm (Chén trà trong sương sớm) thích uống trà với thứ nước đọng trong lá

sen buổi sớm mai Chưa bao giờ ông già này dám cẩu thả trong thú chơi thanh

đạm ấy, cách pha trà của cụ Ấm đã trở thành lễ nghi Cụ Kép (Hương cuội) đã

để tất cả “quãng đời xế chiều” của mình vào việc chăm sóc một vườn hoa

quý Cách chơi hoa, uống trà đều toát lên sự cầu kì, lịch lãm, tài hoa đầynghi lễ và rất đỗi đời thường Tất cả những cái đẹp ấy được Nguyễn Tuânnâng niu, trân trọng, miêu tả một cách cầu kì và nâng lên thành nghệ thuật

Do nhu cầu khẳng định cái tôi tài hoa, uyên bác khiến ngòi bút NguyễnTuân đôi chỗ mang tính chất cực đoan, chỉ quan tâm đến cái đẹp thuần túymang tính, hình thức Vì thế, người đọc có cảm giác vừa thú vị vừa rờn rợn về

cái đẹp của nghệ thuật “chém treo ngành” của Bát Lê (Bữa rượu máu), cái đẹp của nghệ thuật “ném bút chì” (Ném bút chì) Tất nhiên, ẩn trong cái đẹp

lạnh lùng và tàn bạo đó, người đọc vẫn nhận thấy chút hơi hướng của hiệnthực và ý nghĩa tích cực của việc phản ánh hình tượng đó Thông qua tácphẩm, nhà văn hướng về quá khứ và bày tỏ thái độ bất hòa sâu sắc với xã hộiđương thời và khẳng định vẻ đẹp của một thời huy hoàng trong dĩ vãng

Như vậy, tập truyện ngắn Vang bóng một thời là nỗi niềm hoài cổ

trong sâu thẳm tâm hồn Nguyễn Tuân trước cái hay, cái đẹp đã chết chỉ cònlại những dư âm Bằng một cách thầm lặng, Nguyễn Tuân đã làm sống lại cảmột giai đoạn nhiều biến động trong lịch sử để công chúng đọc và tự suyngẫm về quá khứ của cha ông

Những đóng góp to lớn của Nguyễn Tuân về thế giới nghệ thuật trong

tập truyện ngắn Vang bóng một thời đã mang lại vinh quang đầu tiên trong sự

nghiệp sáng tác trước Cách mạng của Nguyễn Tuân Đặc biệt, với sự độc đáo

về quan niệm, đề tài, cảm hứng sáng tác và thái độ thiết tha trân trọng cái đẹp

quá khứ, Vang bóng một thời đã trở thành tác phẩm bất tử với thời gian.

Chương 2 CÁC BIỂU HIỆN NGHỆ THUẬT TRONG TẬP TRUYỆN NGẮN

VANG BÓNG MỘT THỜI

2.1 Nhân vật

Tác phẩm văn học bao giờ cũng phản ánh đời sống bằng hìnhtượng và được diễn đạt bằng ngôn từ, nhằm thể hiện tư tưởng tìnhcảm của con người Trong thế giới hình tượng đó, nhân vật văn học giữvai trò trung tâm trong tác phẩm

Theo giáo trình Lý luận văn học (tập 2), tác giả Trần Đình Sử cho

rằng: “Nhân vật văn học là con người được thể hiện bằng phương tiện văn

học Nội dung của nhân vật văn học nằm trong sự thể hiện của nó Chỉ đến khi tác phẩm kết thúc, người đọc mới có ý niệm đầy đủ về nhân vật” [16, 118].

Như vậy, nhân vật trong tác phẩm văn học được hiểu là những con người haynhững sự vật mang cốt cách của con người được xây dựng bằng các phươngtiện của nghệ thuật ngôn từ Nhân vật cũng chính là phương tiện cơ bản đểnhà văn khái quát được hiện thực cuộc sống

Nguyễn Tuân là một nhà văn lớn có phong cách độc đáo và tài hoa thìthế giới nhân vật được đề cập đến vô cùng sinh động và hấp dẫn Ở đây,chúng tôi chỉ xin được nói tới một số nhân vật tiêu biểu trong tập truyện ngắn

Vang bóng một thời Đó là ba kiểu nhân vật: Nhân vật tài hoa, nghệ sĩ; nhân

vật kì ảo và nhân vật lãng tử giang hồ, xê dịch Qua những kiểu nhân vật nàychúng ta sẽ thấy được quan điểm thẩm mỹ cũng như tư tưởng của nhà vănNguyễn Tuân và thời đại

2.1.1 Nhân vật tài hoa, nghệ sĩ

Nhân vật tài hoa, nghệ sĩ là những nhân vật có tài, hơn người hoặcmang trong mình một chất tài tử hơn đời Đây là kiểu nhân vật xuyên suốt cả

hai giai đoạn sáng tác trước và sau Cách mạng Nguyễn Tuân bước vào nghềvăn như để minh chứng cho hai câu thơ của Nguyễn Công Trứ:

Trời đất cho ta một cái tài Giắt lưng dành để tháng ngày chơi.

Tiếp nối khí chất nhà Nho tài tử của những bậc tiền bối, Nguyễn Tuân

đã tôi luyện cho mình trở thành một người tài hoa, tài tử,luôn tôn thờ cái đẹp.Nói đến Nguyễn Tuân, người ta thường nghĩ đến một nhà văn của quan điểm

duy mỹ “suốt đời đi tìm cái đẹp và cái thật” Quan điểm ấy thể hiện ngay ở

những nhân vật ưa thích nhất của ông trong Vang bóng một thời Đó là

“những con người tài hoa tài tử, dù tĩnh tại hay xê dịch, đối với cuộc sống,

đối với quê hương đều chỉ là những kẻ sống tạm ở nhờ, những con người sinh

ra dường như chỉ để ngắm đời, ngoạn cảnh cho cảm giác được no nê thanh sắc và để trổ tài khoe chữ chứ không chịu gánh lấy một trách nhiệm nào”

(Nguyễn Đăng Mạnh)

Rõ ràng, thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Tuân dù là namhay nữ, già hay trẻ hoặc làm bất cứ nghề gì cũng là con người tài hoa, tài tử.Viết về những con người này, Nguyễn Tuân luôn tràn đầy hứng thú và sựnhiệt thành Đó là những ông Nghè, ông Cử, Huấn Cao, cụ Kép, cụ Hồ Viễn,Phó Sứ

- Mộng Liên đều là những con người tài hoa, tài tử

Là một nhà văn tài hoa, Nguyễn Tuân tìm thấy sự đồng cảm ở những

con người tài hoa, tài tử Trong tập Vang bóng một thời, cụ Sáu trong truyện

Những chiếc ấm đất có cách uống trà đặc biệt ở chỗ là chỉ uống trà pha bằng

nước giếng trên chùa Đồi Mai và dám “đánh đổi sản nghiệp lấy một chén trà

ngon” Bởi vậy mà cụ Sáu không bước chân đi đâu xa được, từng thề rằng:

“giếng chùa mà cạn thì sẽ lập tức cho không người nào muốn xin bộ đồ trà

quý báu” Nhân vật cụ Kép làng Mọc trong truyện Hương cuội cũng là con

thưởng hoa một cách cầu kỳ, nghệ sỹ, hơn đời: uống rượu với đá cuội tẩm kẹomạch nha trong mùi hoa lan thoang thoảng khắp vườn Sở thích đó khiến cụ

Kép sẵn sàng đem quãng đời xế chiều của một nhà Nho để “phụng sự lũ hoa

thơm cỏ quý và rượu thạch lan hương” Có thể thấy, những nhân vật tài hoa,

nghệ sỹ ấy chính là hiện thân của vẻ đẹp xưa mà Nguyễn Tuân say mê kiếmtìm, chiêm ngưỡng, ngợi ca bằng tất cả tình yêu, niềm kính phục

Mặt khác, mỗi nhân vật tài hoa, nghệ sĩ trong truyện ngắn của Nguyễn

Tuân đều mang những dáng vẻ riêng Cụ Hồ Viễn trong truyện Ngôi mả cũ là

một viên tướng Cờ Đen oai phong lẫm liệt, từng tung hoành một thuở:

“Người ta nói chuyện lại rằng cụ Hồ hồi còn làm tướng quân Cờ Đen, mỗi lúc

cụ trương lá cờ đầu lúc xuất quân, trông oai phong lẫm liệt Bên thắt lưng điều, cụ giắt hai khẩu súng Phía bên trái là một khẩu đoản mã, và phía bên phải là một khẩu súng thập bát hưởng bắn một lúc những mười tám phát liền”

[18, 73] Đây là nhân vật mang trong mình cái “cốt tài tử” đã thấm nhuần vào

da thịt, không dễ thay đổi Khi thất thế, đi làm thầy địa lý nhưng cụ Hồ Viễn

vẫn giữ được những thói quen kỳ dị: “ngày hai bữa rượu và mỗi phiên chợ lại

một bữa thuốc phiện” và “móng tay út lá lan của cụ uốn hai vòng như râu rồng” luôn phải rửa bằng chanh.

Khảo sát các truyện trong tập Vang bóng một thời, ta thấy ngòi bút của

Nguyễn Tuân đã dồn hết vào nhân vật Huấn Cao Đó là một “đấng tài hoa” văn võ song toàn “có tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp” Nét chữ đẹp và

vuông ấy thể hiện hoài bão, nhân cách phi thường Bước vào ngục tù tăm tối,Huấn Cao vẫn hiên ngang, khinh bạc, bất chấp mọi thế lực cường quyền:

“Huấn Cao lãnh đạm, không thèm chấp, chỉ chúc mũi gông nặng xuống thềm

đá tảng, khom mình chúc mạnh đầu thành gông xuống đấy đánh thuỳnh một cái Then ngang chiếc gông bị giật mạnh, đập vào cổ năm người sau” [18,

107] Là một kẻ tử tù nhưng Huấn Cao luôn mang thiên lương, nhân cách để

cảm hóa con người, khiến cho viên quản ngục phải cảm phục, chắp tay “xin

bái lĩnh” Có thể thấy, Nguyễn Tuân luôn trân trọng và say mê chiêm ngưỡng

những vẻ đẹp của tài hoa, của nhân cách Ở đây, vẻ đẹp của con người tài hoa,

nghệ sĩ đã được nâng lên đến mức độ “thiên tính” và chủ nghĩa duy mỹ được

trân trọng một cách tuyệt đối

Vốn là người mê hát, Nguyễn Tuân đã gửi hồn mình vào những điệu hòmái đẩy trên sông Hương Do đó, ông thấu hiểu những con người kiếm sống

bằng nhan sắc và bằng tiếng hát lời ca Đó là những nhân vật: “Nơi quê hương

vào những ngày u hoài âm ỉ, gió Đông Bắc còn gửi mãi về cái mùi diêm sinh đem từ ngoài bờ cõi vào mỗi ngày vẫn có ba người đàn bà ca hát từ lúc mặt

trời tắt cho đến lúc mặt trời mọc” (Đánh thơ) Nguyễn Tuân đã nói về những

con người tài hoa, nghệ sĩ này bằng tất cả lòng mến thương, cảm phục Họ làMộng Liên, Mộng Huyền, Mộng Thu, không chỉ có tài sắc mà còn lãng mạn

Tóm lại, trong tập Vang bóng một thời, Nguyễn Tuân tập trung khắc

họa hình tượng các nhân vật tài hoa, nghệ sĩ Bởi ông sinh ra và lớn lên trongcái nôi văn hóa cổ truyền của dân tộc nên cảm thấy hoài tiếc về những giá trị

đã qua nay chỉ còn vang bóng Không thực hiện được ước mơ cháy bỏnggiữa cuộc đời thực nên ông đã gửi gắm cái tài và cái tâm vào những con ngườitài hoa để mong được thỏa nguyện.Vì thế, Nguyễn Tuân đã dành trọn tìnhcảm của mình để viết về những con người tài hoa, tài tử

2.1.2 Nhân vật kỳ ảo

Bên cạnh nhân vật tài hoa, nghệ sĩ, Nguyễn Tuân cũng chú ý khắc họanhân vật kỳ ảo Đây là kiểu nhân vật không có thật, được nhào nặn, hư cấu đặttrong một không khí huyền ảo hoặc là những con người siêu nhiên trong trítưởng tượng của nhà văn Như vậy, nhân vật kỳ ảo là sản phẩm sáng tạo củangười nghệ sỹ nhằm khái quát những phương diện đa dạng và biến đổi khôngngừng của đời sống theo khuynh hướng kỳ ảo hóa

Trong văn học trung đại, nhân vật kỳ ảo thường là những bóng ma, oan

hồn như Truyền kỳ mạn lục, Lĩnh Nam chích quái Đến văn học hiện đại,

nhân vật kỳ ảo xuất hiện khá đa dạng, tồn tại dưới nhiều hình thức Đó là thế

giới kỳ ảo của không gian miền núi, chốn sơn cùng thủy tận trong Lan rừng (Nhất Linh), Suối Đàn, Truyện đường rừng (Lan Khai) Có thể thấy, yếu tố

kì ảo đã tạo nên một phong cách truyện ngắn đặc sắc giai đoạn đầu thế kỉ XX

Với Nguyễn Tuân, những sáng tác của ông trước Cách mạng, ta thấy

yếu tố kỳ ảo xuất hiện nhiều nhất trong tập truyện Yêu ngôn Đây là tác phẩm

mở đầu cho hình thức sáng tác theo kiểu loại truyện kỳ ảo mà Nguyễn Tuân

bắt đầu khai phá Tiếp đó, là hàng loạt truyện ngắn trong tập Vang bóng một

thời được Nguyễn Tuân sử dụng bút pháp kỳ ảo để miêu tả.

Truyện Báo oán kể về cuộc báo thù của một oan hồn, khiến ông Đầu

Xứ Anh bị hỏng thi ở khóa trước Nguyên do là lúc trước, ông cụ thân sinh đã

để một nàng hầu tự ải khi cô có thai sáu, bẩy tháng Oan hồn báo cho ông biếtrằng cái ân oán sẽ còn theo mãi nếu Đầu Xứ Anh còn dự thi Bằng sức tưởngtượng phong phú và ngòi bút tài hoa, Nguyễn Tuân đã khiến người đọc như

nhìn thấy linh hồn của người phụ nữ trở về đòi món nợ tiền kiếp: “Một người

đàn bà trẻ, xõa tóc, ẵm con, hiện ngay dưới lều, ngay chỗ đầu chõng, kêu gào giữ dịt lấy tay không cho viết Gào khóc chán người đàn bà ấy lấy mớ tóc xoã quất vào mặt ông cứ bỏng rát lên và cười sằng sặc, lấy nghiên mực đổ vào quyển ông” [18, 169].

Khóa thi cuối cùng, người anh động viên Đầu Xứ Em đi thi với mộngước công danh bảng vàng Cũng như anh, người em đi thi lại gặp phải sự việctương tự: Đầu Xứ Em tự nhiên nghe tiếng cười lanh lảnh, rồi lại mớ tóc xoã,người đàn bà cất tiếng the thé, ông đau bụng dữ dội rồi gục xuống, phải bỏ

dở bài thi Hai anh em ông Đầu Xứ nổi tiếng hay chữ nhất vùng Sơn Nam hạ,

đành ngậm ngùi ca thán “thi không ăn ớt thế mà cay” khi nàng hầu của cha họ

thề báo oán

Qua nhân vật ma nữ kỳ ảo trong truyện, nhà văn muốn phản ánh đầy đủ

về hiện thực khoa thi Mậu Ngọ, từ cảnh sĩ tử mang lều chõng ra đi, đến cảnh

sĩ tử bì bõm tại trường thi, lễ cúng tam sinh Đó là chốn quan trường đầy tệnạn, một xã hội không trọng dụng nhân tài Có thể nói, đây là một áng vănchương hay, một tài liệu giá trị về trường thi Nho học lúc suy tàn

Nhân vật kỳ ảo không chỉ có trong truyện Báo oán, mà còn xuất hiện ở truyện Trên đỉnh non Tản Khác với truyện của Lan Khai, hấp dẫn người đọc

bằng những truyện đường rừng hoang sơ kì thú và bí hiểm Nguyễn Tuân lạicuốn hút độc giả bằng cách đưa vào văn chương một câu chuyện mang dấu ấn

huyền thoại cổ tích Sơn Tinh, Thủy Tinh Truyện ngắn Trên đỉnh non Tản là

một thế giới bí mật, huyền ảo Sau mỗi trận dâng nước của Thủy thần, ĐềnThượng bị hư hỏng và đám thợ mộc Chàng Thôn lại được Sơn thần gọi lênchữa đền Cuộc sống trên núi Tản trong cái nhìn của kíp thợ mộc vừa huyền

ảo, vừa kì thú, vừa thần tiên vừa quái dị Chốn non tiên ấy toàn những cái êm

dịu, trong sáng, thơm lành Đó là nơi “ngày tháng thì dài, mà không thấy sốt

ruột Hoa quả lành ngọt và thơm như hết thảy những cái gì không phải là trần

hủ sống gửi ở mặt đất cõi trần” [18, 198] Đặc biệt, Nguyễn Tuân còn xây

dựng được thành công nhân vật kỳ ảo trong truyện Ông đã miêu tả thánh Tản

Viên - một trong bốn tứ bất tử nơi thế giới u linh, thường “hay biến hóa nhiều

nhất và tàng hình lẫn vào đám người trần mắt thịt” Ở trong truyện, vị thần

non Tản ấy đã hóa thân thành “một ông cụ râu tóc lông mi trắng xốp như

bông, chống một cây gậy trúc đùi gà vàng óng, khoan thai tiến vào cổng trước làng Chàng Thôn Trông ông cụ đĩnh đạc, cổ kính, đội cái nón cỏ giống kiểu nón tu lờ người tu hành bước đi có đủ cái vững vàng của một người quắc thước thuộc lòng con đường đi của mình” [18, 202] Có thể thấy, nhân

vật thần kỳ và thế giới siêu nhiên trong truyện Trên đỉnh non Tản “thực chất

cũng chỉ là một con đường thoát lên chốn thần tiên” [12, 236] dành cho

Nguyễn Tuân sau khi đã tìm về quá vãng nhưng vẫn không thỏa lòng

Tìm hiểu các truyện ngắn trong Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân

thấy có xu hướng phê phán xã hội thể hiện một cách kín đáo qua các nhân vật

kỳ ảo Ở truyện Báo oán và Trên đỉnh non Tản, Nguyễn Tuân đã xây dựng

một kiểu nhân vật được hư cấu hóa để biểu hiện thế giới quan thần linh, nhằmmang lại cho tác phẩm những giá trị thẩm mĩ nhất định Việc xuất hiện nhữngnhân vật kỳ ảo trong cuộc sống hiện thực cũng là nỗ lực khai thác tầng sâucủa hiện thực Đồng thời, đây chính là cách để nhà văn mở rộng biên độ phảnánh, chuyển tải một phạm vi đời sống khác lạ vào tác phẩm Bằng trí tưởngtượng phong phú, Nguyễn Tuân đã tạo nên một thế giới siêu thực với nhữngnhân vật kỳ ảo, khơi gợi cảm giác mới lạ nơi người đọc

2.1.3 Nhân vật lãng tử, giang hồ, xê dịch

Là một người dân nước thuộc địa, Nguyễn Tuân đau xót cho tình cảnhdân tộc mình nên phản ứng lại bằng cách tìm về vẻ đẹp của quá khứ hoặc chủtrương xê dịch giang hồ Đó cũng là cách quay lưng với đời sống tầm thường,đồng thời, đúng với mục đích sống của nhà văn Với Nguyễn Tuân, cuộc đời

ông “nằm trong những chuyến đi” Đi không biết mệt mỏi, đi để tìm cái đẹp

và thỏa mãn khát vọng của người nghệ sĩ tài tử

Trước Cách mạng, Nguyễn Tuân là người lữ hành đi khắp nơi, khắpchốn Sau Cách mạng, những chuyến đi ngày một dày hơn, khi thì ở Tây Bắc,Hoàng Liên Sơn, lúc lại ở Cô Tô, Cà Mau Đi để phát hiện ra những vẻ đẹpcủa con người Chính ham muốn xê dịch ấy đã giúp ông có vốn sống, vốnhiểu biết phong phú để xây dựng thành công những nhân vật lãng tử giang

hồ, xê dịch

Trong Vang bóng một thời, Nguyễn Tuân đã xây dựng nhân vật lãng

tử, thích cuộc sống giang hồ, xê dịch Đó là những con người mang trongmình chất tài tử, tài hoa, có nhân cách cao đẹp Bởi vậy, họ không chịu sốngcuộc sống gò bó, luồn cúi trong vòng danh lợi mà chỉ thích nay đây mai đótheo ý mình Đối với họ, sống ở đời giống như một cuộc chơi, đâu vui thì đến,đâu buồn thì đi Đi là một phương tiện, một sự cứu cánh của cuộc đời

Nhân vật Phó Sứ - Mộng Liên trong truyện Đánh thơ, đã từng đặt chân

đi khắp dải đất Trung Kỳ Không chịu bất cứ ràng buộc nào, cặp tài tử này tự

do đi khắp mọi nơi, phiêu bạt với túi thơ, túi phách của mình “Suốt một dải

Trung kỳ, họ đi về như là trẩy chợ Tới mỗi nơi, ở mọi chốn, quan Phó Sứ lại

mở một cái túi đựng toàn bài thơ đố ra cho mọi người đặt tiền và bên chiếu bạc văn chương, Mộng Liên lại đàn, lại ca để làm vui cho cuộc đỏ đen rất trí thức này mỗi tuần trăng, cặp tài tử này ở một tỉnh Cái chiếu bạc thả thơ của họ thường trải ở một phủ nha, huyện nha hay là nơi tư thất một đốc bộ đường Bất kể lúc lên voi, lúc xuống chó, lứa đôi này đã để dấu giầy trên mọi chốn và tha lê đi khắp nơi cái túi thơ và cái túi phách ăn người của họ” [18,

53]

Có thể thấy, cuộc đời của Phó Sứ - Mộng Liên thật lãng du, khác đời.Với họ, đi vừa là nguồn sống vừa để chiêm ngưỡng cảnh đẹp, được thoải máitâm hồn, tự do phóng túng Họ có mặt trên cõi đời này dường như là để muavui cho thiên hạ Và cuối cùng người chồng tài tử đã chết ở chân đèo Ngangtrên con đường giang hồ, xê dịch Cuộc đời của hai con người ấy đã được tácgiả đã gửi vào những chuyến đi, những cuộc vui của thiên hạ

Nhân vật Cử Hai trong truyện Một cảnh thu muộn cũng là một người

có tâm hồn lãng tử, ưa thích cuộc sống xê dịch Lối sống của con người này

có ảnh hưởng lớn từ tư tưởng Lão Trang, sống “cuộc đời mình như người ta

chơi vậy thôi Người ấy thực là không có một giây phút trịnh trọng đối với

thật độc đáo, ấn tượng Đó là một người luôn xê dịch theo sở thích của bản

thân mình: “Tết mùng ba, ông Cử hai đã trốn khỏi nhà trọ từ hôm trước để để

đi ăn hàn thực và đi hội đạp thanh với các bạn làm thơ tức cảnh Tết Đoan ngũ, ông lên núi hái lá thuốc, những mong được như hai người Lưu Nguyễn ngày xưa gặp tiên Tết Trung thu ông lên chùa Thầy ngắm trăng Chợ Giời họp trên đỉnh núi Sài Sơn Cái hành tung của người nghệ sỹ không chịu sống cho người khác và hòa theo với những người xung quanh ấy, thực khó mà dò hỏi Lùng cái dấu bàn chân của một chính khách thất quốc lúc vượt bể ra ngoài mưu việc lớn, thực ra còn dễ hơn đuổi theo ông Cử Hai những lúc cái hứng giang hồ của ông nổi dậy” [18, 148] Phải chăng ở đây, hình ảnh nhân

vật Cử Hai là hình bóng của nhà văn Nguyễn Tuân Họ đều là những conngười lãng tử thích cuộc sống giang hồ, xê dịch Với họ chỉ có đi mới thỏamãn nhu cầu của giác quan, đi mới tìm được thú vui, tận hưởng được nhữngđiều mới lạ và quên đi cái bế tắc, cái chán nản ở cuộc sống hiện tại Đó chính

là một lối thoát, một thái độ phủ nhận xã hội hiện thực của nhà văn NguyễnTuân

Ở trong tập truyện Nguyễn, cũng xuất hiện cái “tôi” Nguyễn Tuân tài

năng, ôm ấp khát vọng khẳng định mình trước cuộc đời Để giải tỏa nhữnguẩn ức trong lòng, Nguyễn Tuân đã lựa chọn sự ra đi Trong những cuộc vui,Nguyễn Tuân muốn sống bằng cách sống của người nghệ sỹ và không bao giờmuốn dừng chân ở một nơi nào nhất định

Như vậy, trong Vang bóng một thời, Nguyễn Tuân đã xây dựng một

cách độc đáo và thành công kiểu nhân vật lãng tử, giang hồ, xê dịch Những

con người ưa xê dịch ấy dường như sinh ra chỉ để “ngắm đời, ngoạn cảnh cho

cảm giác được no nê thanh sắc” Đồng thời, qua những nhân vật lãng tử, xê

dịch ta thấy được hình bóng của một Nguyễn Tuân trong đó Với kiểu nhânvật này đã góp phần làm phong phú cho thế giới nhân vật trong truyện ngắn

2.2 Không gian nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, tác giả Lê Bá Hán Trần Đình Sử

-Nguyễn Khắc Phi (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 1999) cho rằng:

“Không gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ

thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định ” [6, 134].

Như vậy, không gian nghệ thuật vừa là hình thức tồn tại của hình tượngvừa là một phương thức thể hiện đặc điểm tư duy nghệ thuật và khả năngchiếm lĩnh thế giới của văn học Không gian nghệ thuật trở thành phương tiệnchiếm lĩnh đời sống, mang ý nghĩa biểu tượng nghệ thuật

Trong văn học, không gian nghệ thuật được các tác giả chiếm lĩnh vàthể hiện khác nhau Không gian trong truyện cổ tích phần lớn là không gianhẹp: Ở một làng nọ , Một gia đình nọ Đến khi văn học viết ra đời, khônggian nghệ thuật càng được các tác giả thể hiện phong phú và đa dạng Đó là

không gian rộng lớn, trải dài từ vùng nông thôn đến thành thị (Giông tố - Vũ Trọng Phụng); không gian nhuốm màu thiền đạo (Hồn bướm mơ tiên - Khái Hưng); hay không gian tươi đẹp của núi rừng Tây Bắc (Vợ chồng A Phủ - Tô Hoài) Với tập Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân, mỗi truyện ngắn là

một không gian nghệ thuật hấp dẫn riêng Không gian ấy được đặt trong nhiềuchiều: không gian rộng - hẹp, không gian cận cảnh - viễn cảnh, không giantrần thế - tâm tưởng, không gian quá khứ - hiện tại Nổi bật lên trong tácphẩm là không gian quá khứ và không gian kỳ ảo

2.2.1 Không gian quá khứ

Không gian quá khứ “là loại không gian mang bóng hình quá khứ được

dựng lên bởi hoài niệm, kí ức, hồi tưởng và cả tưởng tượng” [8, 129].