PHẦN I MỞ ĐẦU 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI. Trong tình hình xã hội hiện nay, với sự bùng nổ của thông tin, khoa học phát triển như vũ bão đã tác động mạnh mẽ và làm thay đổi lớn lao đến các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trước yêu cầu đổi mới của thời đại, đòi hỏi phải đổi mới mục tiêu, phương pháp dạy học để giải quyết vấn đề cấp bách đặt ra. Việc cải tiến và đổi mới phương pháp dạy học luôn luôn được Đảng và nhà nước ta quan tâm. Thực hiện chủ trương đổi mới của Đảng, ngành giáo dục và đào tạo nước ta đang tiến hành cuộc cách mạng cải cách giáo dục trên cả ba mặt: mục tiêu, nội dung và phương pháp. Mục tiêu của giáo dục đã thay đổi phù hợp với yêu cầu của thời đại. Nội dung và chương trình trong SGK cũng đã và đang tiếp tục được thay đổi. Trước đây luật giáo dục coi SGK là pháp lệnh, điều đó đã buộc giáo viên không pháp huy được tính tích cực, tự lực của học sinh. Hiện nay SGK, SGV … là phương tiện dạy học, giáo viên có thể thay đổi thông tin một cách hợp lí, kết hợp với phương pháp dạy học để pháp huy, năng lực tư duy sáng tạo, tích cực của học sinh, làm cho học sinh làm việc nhiều hơn, suy nghĩ tập trung hơn. Đồng thời phải tác động đến tâm tư, tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh. Để hình thành kiến thức, kỹ năng, thái độ và phát huy năng lực tự lực (PHNLTH) tích cực của học sinh có nhiều phương pháp dạy học khác nhau và có nhiều biện pháp thực hiện. Một trong những biện pháp có hiệu quả là giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi theo hướng phát huy năng lực tự lực của học sinh. Vì vậy tăng cường xây dựng câu hỏi là việc làm cần thiết và cấp bách đối với mỗi giáo viên hiện nay. Nội dung chương trình sinh học 8 nói chung. Đặc biệt là các bài 18, 21,25, 27 được trình bày theo cách tạo thuận lợi cho việc đổi mới phương pháp dạy học tăng cường hoạt động tích cực của học sinh, cấu trúc bài rất chặt chẽ vừa đảm bảo tính hệ thống, vừa mang tính kế thừa, phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh. Với hệ thống kiến thức có mối liên hệ chặt chẽ như vậy giáo viên có thể xây dựng được hệ thống câu hỏi một cách phù hợp, đa dạng, phù hợp với trình độ nhận thức của nhiều đối tượng học sinh. Vì vậy để nâng cao chất lượng dạy học thì biện pháp xây dựng câu hỏi là rất phù hợp và có tiềm năng lớn, có tính khả thi cao. Từ thực tiễn giảng dạy kết hợp với dự giờ của đồng nghiệp tôi nhận thấy hiện nay giáo viên đã và đang đổi mới phương pháp dạy học thể hiện ở cả khâu soạn bài và lên lớp. Tuy vậy muốn đổi mới phương pháp thì cần có những biện pháp cụ thể thì giáo viên còn lúng túng đặc biệt là biện pháp xây dựng câu hỏi, giáo viên thường sử dụng những câu hỏi có sẵn, nhiều khi chưa sát với đối tượng học sinh, không kích thích phát huy được năng lực tự lực sáng tạo của học sinh, chưa định hướng vào giải quyết các vấn đề hay, khó mới làm cho học sinh thụ động trong việc lĩnh hội kiến thức. Từ thực tế đó với mong muốn nhỏ bé và việc tìm tòi các biện pháp thích hợp nhằm phát huy tính tích cực, năng lực tự lực, sáng tạo của học sinh là lí do tôi chọn đề tài Xây dựng câu hỏi theo hướng phát huy năng lực tự học của học sinh trong khi các bài 18, 21,25, 27 – Sinh học 8 cho học sinh lớp 8a– Trường THCS Bưng Bàng 2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU Mục đích nghiên cứu là xác định biện pháp (quy trình) để xây dựng câu hỏi theo hướng tự học của học sinh khi dạy các bài 18, 21, 25, 27–SH 8 đối với HS lớp 8a trường THCS Bưng Bàng PHẦN II: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 1. QUY TRÌNH XÂY DỰNG CÂU HỎI THEO HƯỚNG PHNLTH CỦA HS 1.1 Nguyên tắc chung Câu hỏi tập trung vào vấn đề nghiên cứu. Câu hỏi mang tích chất nêu vấn đề, buộc học sinh phải luôn ở trạng thái có vấn đề. Hệ thống câu hỏi lời giải đáp thể hiện một cách logic chặt chẽ, các bước giải quyết một vấn đề lớn tạo nên nội dung trí dục chủ yếu của bài, là nguồn tri thức cho học sinh. Trong nhiều trường hợp giáo viên nên nêu ra nhiều câu hỏi gây sự tranh luận. Trong cả lớp, tạo điều kiện phát triển tính độc lập tư duy của học sinh, lập luận theo quan điểm riêng của mình. 1.2 Để thiết kế được câu hỏi nói chung và câu hỏi phát huy năng lực tự lực nói riêng cần thực hiện theo quy trình sau: Các bước tiến hành Nội dung thực hiện 1 Xác định rõ và đúng mục tiêu của câu hỏi 2 Liệt kê những cái cần hỏi và sắp xếp những cái cần hỏi theo một trình tự phù hợp với các hoạt động học tập 3 Diễn đạt các câu hỏi 4 Xác định những nội dung cần trả lời 5 Chỉnh sửa lại nội dung và hình thức diễn đạt để đưa câu hỏi vào sử dụng 1.3 Giải thích quy trình 1.3.1 Xác định rõ và đúng mục tiêu câu hỏi ? Nghĩa là muốn học sinh trả lời ở múc độ nào về kiến thức, tư duy, kĩ năng như vậy giáo viên phải nắm vững mục tiêu bài dạy, biện pháp tổ chức thực hiện bài dạy năng lực của học sinh. 1.3.2 Liệt kê cái cần hỏi và sắp xếp những cái cần hỏi theo một trình tự nhất định phù hợp với các trình tự hoạt động học tập Trong mỗi nội dung mỗi bài có nhiều thông tin kiến thức, giáo viên có thể xây dựng nhiều câu hỏi dựa vào các thông tin, kiến thức đó. Việc xây dựng và sử dụng câu hỏi phát huy năng lực tự lực chỉ có hiệu quả khi được xây dựng và đặt vào đúng vị trí với nội dung và mục đích phù hợp. Vì vậy hệ thống câu hỏi phải sắp xếp theo một trình tự logic nhất định (phù hợp với nội dung bài dạy và theo trình tự hoạt động các hoạt động học tập) để hình thành nên kiến thứ mới, rèn luyện nên các thao tác tư duy, hình thành nên kĩ năng, kĩ sảo, các câu hỏi phát huy năng lực tự lực phải có tính kế thừa hỗ trợ nhau tạo nên tri thức hoàn chỉnh. 1.3.3.Diễn đạt cái cần hỏi Mỗi câu hỏi đều chứa đựng hai nội dung: Điều đã biết và điều cần tìm. Điều đã biết và điều cần tìm. Điều đã biết và điều cần tìm có quan hệ với nhau, điều đã biết và điều cần tìm là cơ sở để suy ra điều cần tìm, hay điều cần tìm là hệ quả của điều đã biết. Điều đã biết là những thông tin được nêu trong sách giáo khoa hay những kiến thức vẫn được thu nhận trước đó, điều đã biết thể hiện qua kênh chữ hoặc kênh hình. Điều cần tìm là mối quan hệ giữa các hiện tượng hay đặc điểm bản chất, hay xác định kỹ năng ứng dụng, phương pháp luận hay nguyên nhân giải thích . Dựa vào đó giáo viên có thể diễn đạt trong câu hỏi theo trình tự khác nhau: Điều đã biết điều cần tìm hay điều ngược lại. 1.3.4 Xác định nội dung cần trả lời Tìm nội dung trả lời để xác định câu hỏi có trả lời được hay không? Câu trả lời có phù hợp với trình độ của học sinh hay không? Nếu không cần sửa lại như thế nào? 1.3.5 Chỉnh sửa lại nội dung và hình thức diễn đạt câu hỏi để đưa vào sử dụng. Đây là khâu cuối cùng, câu hỏi lúc này giống như viên ngọc đã được gọt rũa cẩn thận để đưa vào sử dụng nhằm đạt hiệu quả cao nhất.
Trang 1TÓM TẮC ĐỀ TÀI
XÂY DỰNG CÂU HỎI THEO HƯỚNG PHÁT HUY NĂNG LỰC TỰ HỌC CỦA HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC BÀI 18, 21, 25, 27 SINH HỌC 8 CHO HỌC SINH LỚP 8A Ở TRƯỜNG
THCS BƯNG BÀNG
PHẦN I - MỞ ĐẦU
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
Trong tình hình xã hội hiện nay, với sự bùng nổ của thông tin, khoa học phát triển như vũ bão
đã tác động mạnh mẽ và làm thay đổi lớn lao đến các lĩnh vực của đời sống xã hội Trước yêu cầu đổi mới của thời đại, đòi hỏi phải đổi mới mục tiêu, phương pháp dạy học để giải quyết vấnđề cấp bách đặt ra Việc cải tiến và đổi mới phương pháp dạy học luôn luôn được Đảng và nhà nước ta quan tâm
Thực hiện chủ trương đổi mới của Đảng, ngành giáo dục và đào tạo nước ta đang tiến hànhcuộc cách mạng cải cách giáo dục trên cả ba mặt: mục tiêu, nội dung và phương pháp Mục tiêucủa giáo dục đã thay đổi phù hợp với yêu cầu của thời đại Nội dung và chương trình trong SGKcũng đã và đang tiếp tục được thay đổi Trước đây luật giáo dục coi SGK là pháp lệnh, điều đóđã buộc giáo viên không pháp huy được tính tích cực, tự lực của học sinh Hiện nay SGK, SGV …là phương tiện dạy học, giáo viên có thể thay đổi thông tin một cách hợp lí, kết hợp với phươngpháp dạy học để pháp huy, năng lực tư duy sáng tạo, tích cực của học sinh, làm cho học sinh làmviệc nhiều hơn, suy nghĩ tập trung hơn Đồng thời phải tác động đến tâm tư, tình cảm, đem lạiniềm vui hứng thú học tập cho học sinh
Để hình thành kiến thức, kỹ năng, thái độ và phát huy năng lực tự lực (PHNLTH) tích cựccủa học sinh có nhiều phương pháp dạy học khác nhau và có nhiều biện pháp thực hiện Mộttrong những biện pháp có hiệu quả là giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi theo hướng phát huynăng lực tự lực của học sinh
Vì vậy tăng cường xây dựng câu hỏi là việc làm cần thiết và cấp bách đối với mỗi giáoviên hiện nay
Nội dung chương trình sinh học 8 nói chung Đặc biệt là các bài 18, 21,25, 27 được trình
bày theo cách tạo thuận lợi cho việc đổi mới phương pháp dạy học tăng cường hoạt động tíchcực của học sinh, cấu trúc bài rất chặt chẽ vừa đảm bảo tính hệ thống, vừa mang tính kế thừa,
Trang 2Với hệ thống kiến thức có mối liên hệ chặt chẽ như vậy giáo viên có thể xây dựng đượchệ thống câu hỏi một cách phù hợp, đa dạng, phù hợp với trình độ nhận thức của nhiều đốitượng học sinh Vì vậy để nâng cao chất lượng dạy học thì biện pháp xây dựng câu hỏi là rấtphù hợp và có tiềm năng lớn, có tính khả thi cao
Từ thực tiễn giảng dạy kết hợp với dự giờ của đồng nghiệp tôi nhận thấy hiện nay giáoviên đã và đang đổi mới phương pháp dạy học thể hiện ở cả khâu soạn bài và lên lớp Tuy vậymuốn đổi mới phương pháp thì cần có những biện pháp cụ thể thì giáo viên còn lúng túng đặcbiệt là biện pháp xây dựng câu hỏi, giáo viên thường sử dụng những câu hỏi có sẵn, nhiều khichưa sát với đối tượng học sinh, không kích thích phát huy được năng lực tự lực sáng tạo của họcsinh, chưa định hướng vào giải quyết các vấn đề hay, khó mới làm cho học sinh thụ động trongviệc lĩnh hội kiến thức
Từ thực tế đó với mong muốn nhỏ bé và việc tìm tòi các biện pháp thích hợp nhằm phát
huy tính tích cực, năng lực tự lực, sáng tạo của học sinh là lí do tôi chọn đề tài "Xây dựng câu
hỏi theo hướng phát huy năng lực tự học của học sinh trong khi các bài 18, 21,25, 27 – Sinh học 8 cho học sinh lớp 8a– Trường THCS Bưng Bàng"
2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Mục đích nghiên cứu là xác định biện pháp (quy trình) để xây dựng câu hỏi theo hướng tựhọc của học sinh khi dạy các bài 18, 21, 25, 27–SH 8 đối với HS lớp 8a trường THCS BưngBàng
PHẦN II: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
1 QUY TRÌNH XÂY DỰNG CÂU HỎI THEO HƯỚNG PHNLTH CỦA HS
1.1 - Nguyên tắc chung
- Câu hỏi tập trung vào vấn đề nghiên cứu
- Câu hỏi mang tích chất nêu vấn đề, buộc học sinh phải luôn ở trạng thái có vấn đề
- Hệ thống câu hỏi - lời giải đáp thể hiện một cách logic chặt chẽ, các bước giải quyết một vấnđề lớn tạo nên nội dung trí dục chủ yếu của bài, là nguồn tri thức cho học sinh
- Trong nhiều trường hợp giáo viên nên nêu ra nhiều câu hỏi gây sự tranh luận Trong cả lớp,tạo điều kiện phát triển tính độc lập tư duy của học sinh, lập luận theo quan điểm riêng củamình
Trang 31.2- Để thiết kế được câu hỏi nói chung và câu hỏi phát huy năng lực tự lực nói riêng cần thực hiện theo quy trình sau:
Các bước
1 - Xác định rõ và đúng mục tiêu của câu hỏi
2 - Liệt kê những cái cần hỏi và sắp xếp những cái cần hỏi theo một
trình tự phù hợp với các hoạt động học tập
3 - Diễn đạt các câu hỏi
4 - Xác định những nội dung cần trả lời
5 - Chỉnh sửa lại nội dung và hình thức diễn đạt để đưa câu hỏi vào sử dụng
1.3- Giải thích quy trình
1.3.1 Xác định rõ và đúng mục tiêu câu hỏi ?
Nghĩa là muốn học sinh trả lời ở múc độ nào về kiến thức, tư duy, kĩ năng như vậy giáoviên phải nắm vững mục tiêu bài dạy, biện pháp tổ chức thực hiện bài dạy năng lực của họcsinh
1.3.2 Liệt kê cái cần hỏi và sắp xếp những cái cần hỏi theo một trình tự nhất định phù hợp với các trình tự hoạt động học tập
Trong mỗi nội dung mỗi bài có nhiều thông tin kiến thức, giáo viên có thể xây dựng nhiềucâu hỏi dựa vào các thông tin, kiến thức đó Việc xây dựng và sử dụng câu hỏi phát huy nănglực tự lực chỉ có hiệu quả khi được xây dựng và đặt vào đúng vị trí với nội dung và mục đích phùhợp Vì vậy hệ thống câu hỏi phải sắp xếp theo một trình tự logic nhất định (phù hợp với nộidung bài dạy và theo trình tự hoạt động các hoạt động học tập) để hình thành nên kiến thứ mới,rèn luyện nên các thao tác tư duy, hình thành nên kĩ năng, kĩ sảo, các câu hỏi phát huy năng lựctự lực phải có tính kế thừa hỗ trợ nhau tạo nên tri thức hoàn chỉnh
1.3.3.Diễn đạt cái cần hỏi
- Mỗi câu hỏi đều chứa đựng hai nội dung: Điều đã biết và điều cần tìm Điều đã biết vàđiều cần tìm Điều đã biết và điều cần tìm có quan hệ với nhau, điều đã biết và điều cần tìm là
Trang 4- Điều đã biết là những thông tin được nêu trong sách giáo khoa hay những kiến thức vẫnđược thu nhận trước đó, điều đã biết thể hiện qua kênh chữ hoặc kênh hình
- Điều cần tìm là mối quan hệ giữa các hiện tượng hay đặc điểm bản chất, hay xác định kỹnăng ứng dụng, phương pháp luận hay nguyên nhân giải thích Dựa vào đó giáo viên có thểdiễn đạt trong câu hỏi theo trình tự khác nhau: Điều đã biết - điều cần tìm hay điều ngược lại
1.3.4- Xác định nội dung cần trả lời
Tìm nội dung trả lời để xác định câu hỏi có trả lời được hay không? Câu trả lời có phù hợpvới trình độ của học sinh hay không? Nếu không cần sửa lại như thế nào?
1.3.5- Chỉnh sửa lại nội dung và hình thức diễn đạt câu hỏi để đưa vào sử dụng
Đây là khâu cuối cùng, câu hỏi lúc này giống như viên ngọc đã được gọt rũa cẩn thận đểđưa vào sử dụng nhằm đạt hiệu quả cao nhất
Trang 5
A MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :
1.1 XUẤT PHÁT TỪ CHỦ TRƯƠNG ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
Trong tình hình xã hội hiện nay, với sự bùng nổ của thông tin, khoa học phát triển như vũbão đã tác động mạnh mẽ và làm thay đổi lớn lao đến các lĩnh vực của đời sống xã hội Trướcyêu cầu đổi mới của thời đại, đòi hỏi phải đổi mới mục tiêu, phương pháp dạy học để giải quyếtvấn đề cấp bách đặt ra Việc cải tiến và đổi mới phương pháp dạy học luôn luôn được Đảng vànhà nước ta quan tâm Cụ thể được khẳng định trong nghị quyết trung ương 4 khóa II, nghị quyếttrung ương 2 khóa III và được pháp chế trong Điều 24.2 - luật Giáo dục
Thực hiện chủ trương đổi mới của Đảng, ngành giáo dục và đào tạo nước ta đang tiến hànhcuộc cách mạng cải cách giáo dục trên cả ba mặt: mục tiêu, nội dung và phương pháp Mục tiêucủa giáo dục đã thay đổi phù hợp với yêu cầu của thời đại Nội dung và chương trình trong SGKcũng đã và đang tiếp tục được thay đổi Trước đây luật giáo dục coi SGK là pháp lệnh, điều đóđã buộc giáo viên không pháp huy được tính tích cực, tự lực của học sinh Hiện nay SGK, SGV …là phương tiện dạy học, giáo viên có thể thay đổi thông tin một cách hợp lí, kết hợp với phươngpháp dạy học để pháp huy, năng lực tư duy sáng tạo, tích cực của học sinh, làm cho học sinh làmviệc nhiều hơn, suy nghĩ tập trung hơn Đồng thời phải tác động đến tâm tư, tình cảm, đem lạiniềm vui hứng thú học tập cho học sinh
Như vậy đổi mới phương pháp dạy học không chỉ đơn thuần là dạy những vấn đề gì màcòn phải dạy như thế nào Phải dạy cho học sinh phương pháp tự học, phát huy cao độ năng lựctự học của học sinh đáp ứng được mục tiêu giáo dục đề ra Vì vậy đổi mới phương pháp dạy họctheo hướng đề cao vai trò chủ thể hoạt động của học sinh trong học tập là một vấn đề cấp thiếtvà hoàn toàn phù hợp với xu thế phát triển của thời đại
Trang 6Để hình thành kiến thức, kỹ năng, thái độ và phát huy năng lực tự học (PHNLTH) tích cựccủa học sinh có nhiều phương pháp dạy học khác nhau và có nhiều biện pháp thực hiện Mộttrong những biện pháp có hiệu quả là giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi theo hướng phát huynăng lực tự lực của học sinh Khi soạn giáo án việc xây dựng câu hỏi được giáo viên thườngxuyên tiến hành và tiến hành ở hầu hết các chương, bài với nhiều môn học khác nhau Mang lạikết quả cao trong việc thực hiên mục tiêu của mỗi phần, mỗi bài, mỗi chương…Việc xây dựngcâu hỏi trong mỗi nội dung là công cụ đắc lực, là phương tiện sư phạm hữu hiệu thúc đẩy hoạtđộng nhận thức của học sinh, xây dựng câu hỏi tốt, tạo điều kiện tốt để bài dạy thành công.Việc thường xuyên xây dựng và sử dụng câu hỏi sẽ đưa học sinh vào những tình huống có vấnđề cần giải quyết, mà muốn giải quyết được những vấn đề đó học sinh phải tích cực vận độnglinh hoạt, sáng tạo những kiến thức đã có để trả lời
Vì vậy tăng cường xây dựng câu hỏi là việc làm cần thiết và cấp bách đối với mỗi giáoviên hiện nay
1.3 XUẤT PHÁT TỪ TIỀM NĂNG XÂY DỰNG CÂ HỎI ĐỐI VỚI CÁC BÀI 18, 21,25,
27, - SH8
Nội dung chương trình sinh học 8 nói chung Đặc biệt là các bài 18, 21,25, 27 được trình
bày theo cách tạo thuận lợi cho việc đổi mới phương pháp dạy học tăng cường hoạt động tíchcực của học sinh, cấu trúc bài rất chặt chẽ vừa đảm bảo tính hệ thống, vừa mang tính kế thừa,phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh
Với hệ thống kiến thức có mối liên hệ chặt chẽ như vậy giáo viên có thể xây dựng đượchệ thống câu hỏi một cách phù hợp, đa dạng, phù hợp với trình độ nhận thức của nhiều đốitượng học sinh Vì vậy để nâng cao chất lượng dạy học thì biện pháp xây dựng câu hỏi là rấtphù hợp và có tiềm năng lớn, có tính khả thi cao
1.4 XUẤT PHÁT TỪ THỰC TIỄN XÂY DỰNG CH CỦA GIÁO VIÊN HIỆN NAY.
Từ thực tiễn giảng dạy kết hợp với dự giờ của đồng nghiệp tôi nhận thấy hiện nay giáoviên đã và đang đổi mới phương pháp dạy học thể hiện ở cả khâu soạn bài và lên lớp Tuy vậymuốn đổi mới phương pháp thì cần có những biện pháp cụ thể thì giáo viên còn lúng túng đặcbiệt là biện pháp xây dựng câu hỏi, giáo viên thường sử dụng những câu hỏi có sẵn, nhiều khichưa sát với đối tượng học sinh, không kích thích phát huy được năng lực tự lực sáng tạo của họcsinh, chưa định hướng vào giải quyết các vấn đề hay, khó mới làm cho học sinh thụ động trongviệc lĩnh hội kiến thức
Trang 7Từ thực tế đó với mong muốn nhỏ bé và việc tìm tòi các biện pháp thích hợp nhằm phát
huy tính tích cực, năng lực tự lực, sáng tạo của học sinh là lí do tôi chọn đề tài "Xây dựng câu
hỏi theo hướng phát huy năng lực tự học của học sinh trong khi các bài 18, 21,25, 27 – Sinh học 8 cho học sinh lớp 8a– Trường THCS Bưng Bàng"
II ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:
Mục đích nghiên cứu là xác định biện pháp (quy trình) để xây dựng câu hỏi theo hướng tựlực trong dạy các bài 18, 21, 25, 27-SH8 dạy cho học sinh lớp 8a trường THCS Bưng Bàng
III PHẠM VI NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI:
Giai đoạn II : Giữa học kỳ I đến cuối học kỳ I
IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:
1 Phương pháp Đọc Tài Liệu:
- Nghiên cứu các đề tài có liên quan đến vấn đề xây dựng câu hỏi
- Đọc những tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học
- Đọc thêm các loại sách tham khảo, sách hướng dẫn, sách nâng cao về bộ môn sinh học
2 Phương pháp Điều Tra :
- Sử dụng phiếu để điều tra gián tiếp hoặc trực tiếp trao đổi với giáo viên về việc xâydựng câu hỏi theo hướng phát huy năng lực tự lực của học sinh
3 PHƯƠNG PHÁP CHUYÊN GIA
- Lấy ý kiến của đồng nghiệp về việc xác định quy trình xây dựng câu hỏi thành công ởmức độ nào? (tốt, khá, hay chưa đạt)
- Giá trị của câu hỏi: Bao nhiêu những câu hỏi sử dụng được, bao nhiêu những câu hỏikhông sử dụng được
B NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÝ LUẬN:
Trang 81.1 KHÁI NIỆM VỀ CÂU HỎI
Khái niệm về câu hỏi đã xuất hiện từ thời triết học cổ Hy Lạp Arixtot là người đầu tiên đãphân tích câu hỏi dưới góc độ logic ông cho rằng đặc trưng của câu hỏi là buộc người bị hỏi phảilựa chọn cách hiểu này hay cách hiểu khác (câu hỏi lựa chọn)
Nghiên cứu của Arixtot được cụ thể hoá theo công thức sau:
Câu hỏi = cái đã biết + cái chưa biết (cần tìm)
Câu hỏi thuộc phạm trù khả năng chứa đựng cả hai yếu tố: sự có mặt của cái không rõ vànguyện vọng nhu cầu của người muốn hỏi Câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ, diễn đạt mộtyêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh đề diễn đạt bằng ngôn từ nhằm yêu cầu được giải quyết
Tuy có nhiều cách diễn đạt khác nhau về khái niệm câu hỏi nhưng đều có điểm chung làmthành đặc trưng của câu hỏi: Sự xuất hiện cái không rõ và một yêu cầu phải giải quyết
Sự tương quan giữa cái đã biết và chưa biết thúc đẩy việc mở rộng hiểu biết của conngười Để hiểu biết thêm về vấn đề nào đó con người phải xác định rõ cái mình đã biết và cáimình chưa biết từ đó mới đặt câu hỏi: cái gì ? như thế nào ? vì sao? lúc này câu hỏi thực sựtrở thành nhiệm vụ của quá trình nhận thức Câu hỏi chịu ảnh hưởng của động cơ, nhu cầu hiểubiết của con người ngày càng lớn thì việc đặt ra câu hỏi ngày càng nhiều Vì vậy trong câu hỏiluôn chứa đựng động cơ, nhu cầu của con người muốn hỏi Trong dạy học việc xác định nhữngđiều đã biết, chưa biết hoặc còn đang nghi ngờ để đặt ra những câu hỏi phù hợp là điều khôngthể thiếu
II.CƠ SỞ THỰC TIỄN :
b Nội dung sách giáo khoa
Trang 9- Các câu hỏi trong SGK mang tính chất chung chung, đó là những câu hỏi chưa phù hợp vớitừng đối tượng HS nhất định
c.Giáo viên:
- Việc xây dựng câu hỏi chỉ là hình thức, giáo viên không quan tâm biện pháp xây dựng hoặckhông xây dựng được biện pháp câu hỏi, mà giáo viên xây dựng phần lớn là những câu hỏi cósẵn, chưa thực sự phù hợp với từng đối tượng học sinh chưa thực sự phát huy năng lực tự lực củacác em Giáo viên xây dựng câu hỏi chưa có định hướng lý luận, có quy trình cụ thể nào chonên chất lượng câu hỏi còn nhiều hạn chế
- Giáo viên chưa có cơ sở lý thuyết để chỉ đạo, giáo viên chưa nắm được quy trình, biện pháp đểxây dựng câu hỏi nên hệ thống câu hỏi mà giáo viên xây dựng chất lượng chưa cao
Xuất phát từ tình hình thực tế của trường và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy họclấy “ học sinh là trung tâm” Tôi thấy việc nghiên cứu tìm hiểu “Giải pháp thực hiện tổ chứchoạt động nhóm ” trong mỗi tiết học là rất cần thiết Bởi vì đây là một trong những phươngpháp học tập tích cực, phát huy được vai trò chủ động, sáng tạo của học sinh Không chỉ dừnglại ở khối 6.7.8.9 mà còn xuyên suốt trong quá trình học tập của các em sau này
III NỘI DUNG VẤN ĐỀ.
1.1 VAI TRÒ CỦA CÂU HỎI
Câu hỏi là phương tiện dùng trong dạy và học, là nguồn để hình thành kiến thức, kỹ năngcho học sinh Khi tìm được câu trả lời là người học đã tìm ra được kiến thức mới, rèn được kỹnăng xác định mối quan hệ, đồng thời sử dụng được những điều kiện đã cho, như vậy là vừacủng cố kiến thức, vừa nắm vững và mở rộng kiến thức Câu hỏi là phương tiện để rèn luyện vàphát triển tư duy
Khi trả lời câu hỏi học sinh phải phân tích xác định mối quan hệ, so sánh, đối chiếu nhữngđiều đã cho và những điều cần tìm đòi hỏi phải suy nghĩ logic Người học phải luôn luôn suynghĩ do đó tư duy được phát triển Cũng qua việc tìm câu trả lời mà lôi cuốn thu hút người họcvào nhiệm vụ nhận thức do đó người học luôn cố gắng
Câu hỏi phát huy năng lực tự lực nếu được giáo viên sử dụng thành công còn có tác dụnggây được hứng thú nhận thức khát vọng tìm tòi dựa trên năng lực tự lực cho học sinh Cho phépgiáo viên thu được thông tin ngược về chất lượng lĩnh hội kiến thức của học sinh (không chỉ làchất lượng kiến thức mà cả về chất lượng tư duy) Những thông tin này giúp giáo viên điềuchỉnh quá trình dạy học một cách linh hoạt
Trang 10Câu hỏi phát huy năng lực tự lực được sử dụng phổ biến thích hợp cho hầu hết các bài vàthường được sử dụng phối hợp với các phương pháp dạy học khác góp phần nâng cao chất lượngdạy học
1.2 CÁC LOẠI CÂU HỎI
- Câu hỏi vô cùng đa dạng, trong dạy học câu hỏi được sử dụng trong nhiều trường hợp.Tuy nhiên trong dạy học không phải với nội dung nào của bài học đều có sẵn những câu hỏiphù hợp với mọi đối tượng học sinh Vì vậy trong những trường hợp khác nhau giáo viên phải tựxây dựng câu hỏi để hướng dẫn học sinh tự nghiên cứu để phát hiện kiến thức Khi lựa chọn vàxây dựng câu hỏi giáo viên phải nắm vững các dạng câu hỏi Câu hỏi chỉ phát huy được tácdụng dạy học khi ta sử dụng câu hỏi phù hợp với mục tiêu bài học đồng thời vừa sức đối với họcsinh
Có những câu hỏi sau:
1.2.1- Câu hỏi để kiểm tra kết quả thực hiện mục tiêu bài học, bao gồm có những loại sau:
- Câu hỏi để kiểm tra sự ghi nhớ kiến thức đã học
- Câu hỏi để kiểm tra sự nắm vững bản chất của kiến thức (nghĩa là nêu lại, giải thích nộidung kiến thức đã hội đỉnh)
- Câu hỏi kiểm tra vận dụng kiến thức vào giải quyết một nhiệm vụ nhận thức mới
- Câu hỏi để kiểm tra sự nắm vững nội dung của kiến thức nghĩa là xác định được vai trò,
ý nghĩa của kiến thức trong lí luận và thực tiễn
- Câu hỏi để kiểm tra thái độ, hành vi sau khi học tập một chủ đề nào đó
1.2.2- CH để hình thành, phát triển năng lực nhận thức bao gồm nhưng loại câu hỏi sau:
- Câu hỏi rèn kĩ năng quan sát
- Câu hỏi rèn kĩ năng phân tích
- Câu hỏi rèn kĩ năng tổng hợp
- Câu hỏi rèn kĩ năng so sánh
1.2.3 Dựa vào các giai đoạn của quá trình DH để sử dụng câu hỏi bao gồm:
- CH hình thành kiến thức mới: là câu hỏi phải có vấn đề yêu cầu hoạt động tư duy, hệthống câu hỏi phải có tính logic nhất định hình thành kiến thức mới
Trang 11- Câu hỏi củng cố hình thành kiến thức mới: Câu hỏi này thường có tính khái quát hướngvào vấn đề trọng tâm có tính chất khắc sâu, hệ thống hóa kiến thức
- Câu hỏi kiểm tra đánh giá: loại câu hỏi nay phải có tính tổng hợp và tập trung vào kiếnthức trọng tâm
1.2.4 Dựa vào mối quan hệ của câu hỏi, bài tập cần xác định người ta chia ra:
- Câu hỏi định tính
- Câu hỏi định lượng
1.2.5 Dựa vào cách trình bày, trả lời người ta chia ra:
- Câu hỏi tự luận: loại câu hỏi này thường hỏi dễ dàng theo hướng cụ thể
- Câu hỏi trách nhiệm khách quan
1.2.6 Dựa vào nội dung mà câu hỏi phản ánh người ta chia ra:
- Câu hỏi nêu ra các sự kiện
- Câu hỏi xác định dấu hiệu bản chất
- Câu hỏi xác định mối quan hệ
- Câu hỏi xác định ý nghĩa lí luận hay thực tiễn của kiến thức
- Câu hỏi xác định cơ chế
- Câu hỏi xác định phương pháp khoa học
Dựa vào nhiều tiêu chuẩn khác nhau để phân loại nên câu hỏi ở loại này có thể thuộc vềloại khác
Trong dạy học người ta thường sử dụng các câu hỏi để người học tự hình thành và hìnhthành nhân cách Do đó 6 loại câu hỏi nêu trên được sử dụng trong dạy học sinh học
Tuy vậy: Câu hỏi để phát huy năng lực tự lực của học sinh trong dạy các bài 12, 13, 14, 16có thể áp dụng các loại câu hỏi sau:
1.3 CÁC LOẠI CH PHÁT HUY NĂNG LỰC TỰ LỰC
1.3.1 Câu hỏi kiểm tra kiến thức
Trang 12Mục đích của dạng câu hỏi này là kiểm tra sự ghi nhớ kiến thức đã học, nắm vững đượcbản chất kiến thức, giải thích và vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết nhiệm vụ mới hoặcxác định ý nghĩa của kiến thức trong lí luận và trong thực tiễn
1.3.2 Câu hỏi hình thành phát triển năng lực nhận thức
Các phần nội dung bài học của SH6 đều có phần cung cấp thông tin, hoặc hướng dẫn HSthu thập các thông tin (là các sự vật hiện tượng, quá trình, các thí nghiệm .) GV cần xây dựngcâu hỏi rèn luyện kĩ năng quan sát, phân tích, tổng hợp, so sánh, quy nạp để phát triển nănglực nhân thức
1.3.3 Câu hỏi hình thành kiến thức mới
1.3.4 Câu hỏi để củng cố hoàn thiện kiến thức
1.3.5 Câu hỏi trắc nghiệm
1.3.6 Câu hỏi liên hệ thực tế
Ngoài những câu hỏi trên còn có nhiều cách phân loại khác Mỗi cách đều có ý nghĩa riêng, cóvai trò khác nhau đối với quá trình dạy học Từ cách phân loại trên ta thấy rằng câu hỏi nóichung, câu hỏi phát huy năng lực tự lực nói riêng đều có vai trò rất quan trọng đối với quá trìnhdạy học
2 PHÂN TÍCH TIỀM NĂNG XÂY DỰNG CH THEO HƯỚNG PHNLTH TRONG CÁC BÀI 18, 21, 25, 27 – SH8
Bài Nội dung cơ bản Câu hỏi có thể xây dựng
1- Mở đầu - 1 Câu hỏi kiểm tra kiến thức.
- 2 Câu hỏi để hình thành kiến thức mới
2- Quan sát ghi lại những thông tin về sự vận chuyển máu qua hệ mạch
- 2 Câu hỏi hình thành phát triển năng lực nhận thức
- 1 Câu hỏi kiểm tra kiến thức và hoàn thiện kiến thức
- 1 Câu hỏi liên hệ thực tế
- 1 Câu hỏi kiểm tra sự nắm vững giá trị của kiến thức(xác định vai trò của kiến thức trong lí luận và thực tiễn)
Rèn luyện kĩ năng so sánh phân tích
Trang 13ần 3- Kiểm tra đánh giá
- 2 Câu hỏi củng cố và hoàn thiện kiến thức
Bài Nội dung cơ bản Câu hỏi có thể xây dựng
1- Mở đầu - 1 Câu hỏi để kiểm tra kiến thức
- 1 Câu hỏi để hình thành kiến thức mới
2- Thông khí
ở phổi
- 3 Câu hỏi hình thành kiến thức mới
- 1 Câu hỏi rèn luyện kĩ năng, phân tích, so sánh
- 2 Câu hỏi kiểm tra sự vận dụng kiến thức và giải quyếtmột nhiệm vụ nhận thức mới
3- Trao đổi khí ở phổi và tế bào
- 1 Câu hỏi để hình thành kiến thức mới và liên hệ thựctế
- 2 Câu hỏi kiểm tra sự nắm vững giá trị của kiến thức(xác định vai trò của kiến thức trong lí luận và thực tiễn).Rèn luyện kĩ năng so sánh phân tích
4- kết luận và kiểm tra đánh
- 2 Câu hỏi củng cố và hoàn thiện kiến thức
- 2 Câu hỏi hệ thống kiến thức và liên hệ thực tế