NHẬN xét HIỆU QUẢ tư vấn CAI NGHIỆN THUỐC lá QUA TỔNG đài tư vấn và hỗ TRỢ CAI NGHIỆN THUỐC lá tại BỆNH VIỆN BẠCH MAI năm 2018 2019

Hútthuốc lá là một trong những mối đe dọa sức khỏe cộng đồng lớn nhất mà thếgiới từng đối mặt, hàng năm có hơn 8 triệu người chết vì thuốc lá trên địa cầu.Khoảng 80% trong số hơn 1 tỷ ng

T¹I BÖNH VIÖN B¹CH MAI N¡M 2018-2019

Chuyên ngành : Nội khoa

ĐỀ CƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Phan Thu Phương

DANH MỤ BẢNG DANH MỤC BIỂU ĐỒ DANH MỤC HÌNH

LMICS Những quốc gia có thu nhập

ĐTNC Đối tượng nghiên cứu

CBCNVC Cán bộ công nhân viên chức

ĐẶT VẤN ĐỀ

Sử dụng thuốc lá hiện đang là vấn nạn ngày càng được quan tâm Hútthuốc lá là một trong những mối đe dọa sức khỏe cộng đồng lớn nhất mà thếgiới từng đối mặt, hàng năm có hơn 8 triệu người chết vì thuốc lá trên địa cầu.Khoảng 80% trong số hơn 1 tỷ người hút thuốc lá trên thế giới sống tại nhữngquốc gia có thu nhập thấp và trung bình (LMICs), nơi mà gánh nặng bệnh tật và

tử vong do thuốc lá là nặng nề nhất [1].Việt Nam là một trong những quốc gia có

tỉ lệ hút thuốc lá cao nhất trên thế giới , và đứng thứ hai khu vực Đông Nam Ávới 45,3% nam giới sử dụng thuốc lá, con số này là 1,1% ở nữ giới [2]

Hút thuốc lá (bao gồm cả hút thuốc chủ động và thụ động) là nguyênnhân gây ra 25 căn bệnh khác nhau, trong đó có nhiều bệnh nguy hiểm như:ung thư, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp và ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản của

cả nam và nữ [3] Bỏ thuốc lá mang lại những lợi ích về sức khỏe và kinh tế

rõ rệt Đó là lý do Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và các quốc gia ngày càngquan tâm nghiên cứu, triển khai và cải thiện các chiến lược cai nghiện thuốc

lá Các phương pháp cai nghiện thuốc lá khác nhau bao gồm: hỗ trợ hành vi(tư vấn ngắn từ bác sĩ, tư vấn chuyên sâu) và dược lý (bao gồm liệu pháp thaythế nicotine (NRT), varenicline và bupropion) đều có hiệu quả trong việc giúpmọi người cai thuốc lá [4, 5]

Hình thức tư vấn cai nghiện thuốc lá qua tổng đài đã quen thuốc vớinhiều quốc gia trên thế giới, tuy nhiên còn khá mới mẻ tại nước ta Quitline làtổng đài dịch vụ tư vấn và hỗ trợ cai nghiện thuốc lá Viện nghiên cứu ung thưQuốc gia Mỹ là nơi đầu tiên xây dựng tổng đài Hiệu quả của quitline đã đượcchứng minh và đánh giá trên cả tỷ lệ bỏ thuốc và sự hài lòng tại các nước đã

và đang áp dụng mô hình này như Mỹ, Anh, Ca-na-da, Úc, Đức, Thụy Điển,Hồng Kông, … [6, 7, 8] Ngày 16/9/2015 chương trình phòng chống tác hạithuốc lá của Bộ y tế tổ chức ra mắt phòng tư vấn và tổng đài tư vấn hỗ trợ cainghiện thuốc lá đặt tại Bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội để dễ dàng tiếp cận vàgiúp đỡ những người đang hút thuốc có nhu cầu cai thuốc lá Sau hơn 4 nămhoạt động, phòng tư vấn đã phát triển không ngừng, số người biết đến tổngđài tư vấn hỗ trợ cai nghiện thuốc lá và số cuộc gọi đến đường dây nóng vớimục đích tư vấn cai nghiện thuốc lá không ngừng gia tăng Nhưng hiện chưa

có nhiều nghiên cứu đánh giá hiệu quả của phương pháp này tại Việt Nam Vìvậy chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu:

“Nhận xét hiệu quả tư vấn cai nghiện thuốc lá qua tổng đài tư vấn

và hỗ trợ cai nghiện thuốc lá tại bệnh viện Bạch Mai năm 2018-2019”

Với hai mục tiêu sau:

1 Nhận xét hiệu quả tư vấn cai nhiện thuốc lá qua Tổng đài tư vấn và hỗ trợ cai nghiện thuốc lá tại Bệnh viện Bạch Mai năm 2018-2019.

2 Mô tả một số yếu tố ảnh hưởng đến tỉ lệ cai nghiện thuốc lá qua điện thoại ở Bệnh viện Bạch Mai.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Tổng quan về thuốc lá và cai nghiện thuốc lá

Thuốc la

Thuốc lá là tên gọi của một sản phẩm được làm chủ yếu từ nguyên liệu

lá thuốc lá (Nicotiana tabacum) đã thái sợi, được cuốn hay nhồi định hìnhbằng giấy, sản xuất dưới dạng thuốc lá điếu, cigars (xì – gà), tẩu thuốc và cònnhiều dạng [9]

Ảnh hưởng của thuốc la tới sức khỏe con người

1.1.2.1 Thành phần gây hại, cơ quan ảnh hưởng

Sản phẩm thuốc lá được làm bằng những chất liệu cực kỳ độc hại Khóithuốc lá chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó có ít nhất 250 chất được biết là cóhại và trong đó có ít nhất 69 chất là chất gây ra ung thư Dưới đây là một sốcác hóa chất chứa trong khói thuốc lá: axit stearic, Butan, sơn, methanol, acidacetic, metan, nicotine, asen, CO,… [10]

Hình 1.1: Cac chất hóa học trong khói thuốc la [11]

Hình 1.2: Nguy cơ từ hút thuốc lá [12]

1.1.2.2 Tác hại của sử dụng thuốc lá

Sử dụng thuốc lá đã làm tử vong 100 triệu người trong Thế kỷ 20, nhiềuhơn số tử vong của hai cuộc chiến tranh Thế giới I và Thế giới II cộng lại Số

ca tử vong liên quan đến thuốc lá sẽ tăng trên 1 tỷ người trong thế kỷ 21 nếuvẫn tiếp tục tình trạng hút thuốc như hiện tại Với dân số trung niên, sử dụngthuốc lá được dự đoán là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất gây tử vong sớm ởnam giới và là yếu tố nguy cơ quan trọng thứ hai ở nữ giới (sau tăng huyết áp)trong giai đoạn 2010-2025 [13]

Tác hại của thuốc lá là ảnh hưởng có hại của việc sản xuất, sử dụngthuốc lá gây ra cho sức khỏe con người, môi trường và sự phát triển kinh tế -

xã hội Theo ước tính trong nghiên cứu gánh nặng bệnh tật toàn cầu, thuốc lá

là nguyên nhân của 8,8% trường hợp chết (4,9 triệu trường hợp) và gây ra4,1% tổng số năm sống mất đi do mắc tất cả các loại bệnh tật (YLL) ( 59,1triệu năm) [14] Hút thuốc lá có khả năng gây nghiện trong 87% trường hợp[15] Khi hút thuốc lá, hoặc sống chung với người hút thuốc lá, khói thuốc hítqua phổi ngấm vào máu, gây ra khoảng 25 căn bệnh khác nhau cho người húttrong đó có nhiều bệnh nguy hiểm như: ung thư, bệnh tim mạch, bệnh hô hấp

và ảnh hưởng đến sức khỏe sinh sản của cả nam và nữ [16]

Hút thuốc lá cũng là một trong những nguyên nhân gây bệnh tim mạch

và đột tử Theo WHO, 35% trong tổng số chết vì bệnh tim mạch có liên quanđến thuốc lá, người mắc các bệnh về tim cao hơn người không hút từ 2-4 lần

và số người chết vì bệnh này cao hơn 70% so với người không hút thuốc lá[17] Hút thuốc lá làm cơ thể kém phát triển về thể chất, giảm thể lực, ảnhhưởng hệ thống miễn dịch và các chức năng tự bảo vệ khác của cơ thể, do vậylàm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng, đặc biệt là viêm phổi, cúm; và

dễ bị các bệnh viêm loét dạ dày, ung thư khoang miệng, đột quỵ, gây loãngxương, giảm thị lực… Răng của người hút thuốc lá dễ rụng và dễ xảy ra cácbệnh về lợi [18, 19] Bên cạnh đó, nam giới cũng sẽ bị giảm số lượng và chấtlượng tinh trùng, dễ dẫn đến vô sinh

Nguy cơ của hút thuốc lá thụ động: Những người không hút thuốc lá(thuốc lào) nhưng hít phải khói thuốc của người khác được gọi là hút thuốc láthụ động Những người hút thuốc lá không chỉ làm tổn hại đến sức khỏe củabản thận mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe của những người xung quanh Cácnghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng người hít phải khói thuốc lá (thuốclào) cũng bị mắc các bệnh giống những người hút thuốc như: ung thư phổi,bệnh đường hô hấp và tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch Người không hút

thuốc nhưng thường xuyên hít phải khói thuốc có nguy cơ bị ung thư phổi caohơn 26% so với người không hít phải khói thuốc Đối với trẻ em, việc hútthuốc lá thụ động không chỉ ảnh hưởng đến phổi mà còn ảnh hưởng đến não,tim và đường ruột … Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng hút thuốc lá thụđộng làm tăng nguy cơ nhiễm trừng đường hô hấp, khởi phát cơn hen, viêmphế quản, viêm phổi… làm trẻ thường xuyên ho, sổ mũi Những trẻ sốngtrong môi trường khói thuốc hay bị viêm họng, viêm tắc mũi, khàn tiếng, và

bị cúm nhiều hơn những trẻ sống trong môi trường không có khói thuốc.Ngoài ra, sống trong môi trường khói thuốc lá khiến trẻ bị giảm khả năng tiếpthu bài học Khói thuốc gây ra chứng đột tử ở trẻ sơ sinh Phụ nữa hút thuốctrong khi mang thai có nguy cơ sẩy thai cao Con của những bà mẹ hút thuốc

lá ở những nước có thu nhập cao khi sinh ra có tỉ lệ thiếu cân cao hơn đáng kể

so với con của những bà mẹ không hút thuốc lá và có tỉ lệ chết sơ sinh tới35% Những trẻ em đó cũng có nguy cơ cao mắc các bệnh về đường hô hấp.Tại Việt Nam, mỗi năm sử dụng thuốc lá giết chết hơn 40.000 người.Điều này có nghĩa là mỗi ngày có hơn 100 người chết vì những bệnh liênquan đến thuốc lá Con số này sẽ tăng lên thành 70.000 người mỗi năm vàonăm 2030 nếu chúng ta không có những hành động kịp thời [17, 20]

Thuốc lá gây ra chi phí khổng lồ cho chăm sóc y tế cho những người bịbệnh do hút thuốc lá cộng thêm với tổn phí do giảm năng suất lao động, dohỏa hoạn và những tổn hại môi trường Theo một nghiên cứu của trường ĐạiHọc Y Hà Nội, ước tính chi phí chăm sóc và điều trị cho 3 căn bệnh do sửdụng thuốc lá (bệnh ung thư, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và nhồi máu cơtim) là hơn 2.304 tỉ đồng Và đây mới chỉ tính chi phí trực tiếp cho 3 bệnhtrong tổng cộng 25 bệnh do thuốc lá gây ra [21]

Bên cạnh đó thuốc lá còn gây ra những ảnh hưởng có hại khác đến vệsinh môi trường, làm gia tăng hoạt động buôn lậu, gây ra nguy cơ cháy nổ.Hút thuốc lá là nguyên nhân gây ra ô nhiễm không khí trong nhà và ngoàitrời Một nghiên cứu tại Hà Nội cho thấy hàm lượng nicotin trong không khítại nhà ở khá cao (trung bình 0,687 mg/m3), hàm lượng khí CO trong khôngkhí tại nhà ở của các gia đình có người hút thuốc cao gấp 2,4 lần nồng độ giớihạn cho phép [22].

Theo thống kê của thế giới, hỏa hoạn có nguyên nhân do thuốc lá chiếm10% tổng số các vụ hỏa hoạn, gây ra 300.000 ca tử vong và thiệt hại về vậtchất lên tới 27 tỉ USD Riêng ở Mĩ năm 2002 có tới 14.450 vụ cháy do thuốc

lá gây ra, làm chết 520 người và bị thương 1.330 người Năm 1987, vụ cháylớn nhất chưa từng có trên hành tinh của chúng ta ở Đông Bắc Trung Quốc,đám cháy kéo dài 24 ngày, 400 người chết và bị thương, 56.000 người không

có nhà ở, phá 1.3 triệu ha đất nguyên nhân là do cán bộ kiểm lâm vứt mẩuthuốc lá cháy dở xuống cỏ [23]

Nghiện thuốc la

Khái niệm về nghiện thuốc lá: Theo phân loại bệnh tật Quốc tế

(ICD-10), nghiện thuốc lá là một trạng thái tâm thần thể chất xuất hiện do tương tácgiữa cơ thể với nicotine trong thuốc lá Nghiện thuốc lá biểu hiện bằng mộtcảm giác thôi thúc dữ dội buộc người nghiện phải hút thuốc lá Hành vi hútthuôc lá giúp người nghiện có được cảm giác sảng khoái và tránh được cảmgiác khó chịu vì thiếu thuốc, hành vi này vẫn tiếp tục ngay cả khi ngườinghiện biết rõ hay thậm chí là bị các tác hại do hút thuốc lá gây ra [24]

Bảng 1.1: Tiêu chuẩn chẩn đoán trạng thái lệ thuộc thuốc

lá (Nicotine) [25]

ST

Mức độ đáp ứng của cơ thể đối với chất gây nghiện ngày

càng tăng, dẫn đến triệu chứng về thực thể như sự suy yếu

hoặc kiệt sức, nếu như có từ 3 tiêu chuẩn dưới đây trở lên,

xảy ra bất cứ lúc nào và kéo dài trong 12 tháng

1

Hội chứng dung nạp: Mức độ đáp ứng của cơ thể đối

với chất gây nghiện ngày càng tăng, khiến người dùng

phải tăng liều để có được cảm giác phê như cũ

- Tăng số điếu thuốc lá hút mỗi ngày để đạt được cảm

giác dễ chịu như trước

- Hút số điếu thuốc lá như cũ, cảm giác dễ chịu giảm

đi so với trước

Tăng dungnạp

2

Triệu chứng cai nghiện

- Cai thuốc lá: Cần có ít nhất 4 trong số tiêu chuẩn

• Tăng cảm giác ngon miệng và/hoặc tăng cân nhanh

Các dấu hiệu này gây ra một sự đau khổ, và đôi khi

dẫn đến sự suy giảm trong hoạt động gia đình và xã

hội Các dấu hiệu này không phải là triệu chứng của

một bệnh tâm thần

- Hút trở lại: mất các triệu chứng trên

Xuất hiện hộichứng caithực thể

3 Nghiện chất thường được sử dụng với một lượng lớn Ham muốn

hoặc trong khoảng thời gian dài hơn dự định mạnh mẽ sửdụng thuốc

4 Mong muốn và từng thử cai thuốc nhiều lần mà chưa

thành công

Khó kiểmsoát việc sửdụng nghiệnchất

5 Dành nhiều thời gian cho việc làm thế nào để có và sử

dụng thuốc lá thay vì làm các hoạt động có ích khác

6 Từ bỏ hoặc cắt giảm những hoạt động xã hội, công

việc, giải trí do hút thuốc lá

Sự ưu tiêndành chodùng nghiệnchất thay vìlàm các hoạtđộng khác

7

Vẫn tiếp tục hút thuốc lá kể cả khi đã biết về các

tác hại của nó gây lên sức khỏe bản thân và những

người xung quanh

Sử dụngthuốc bấtchấp hậuquả

Chẩn đoán nghiện thuốc lá không đòi hỏi có triệu chứng dung nạp thuốc

lá và hội chứng cai thuốc lá, tuy nhiên để chẩn đoán nghiện thực thể phải có ítnhất một trong hai triệu chứng này

Chỉ số Fagerstrom: Chỉ số Fagerstrom là chỉ số được sử dụng khi muốn

đánh giá tình trạng phụ thuộc nicotine của người hút thuốc lá

3-4 = Phụ thuộc nhẹ

5-7 = Phụ thuộctrung bình

đến trung bình 8+ = Phụ thuộc cao

Bảng 1.2: Test Fagerstrom đánh giá sự phụ thuộc

được hút thuốc lá ở những nơi bị

cấm?

Vd: nhà thờ, thư viện, rạp chiếu

phim…

CóKhông

⬜

⬜

10

Không được hút thuốc lá vào thời

điểm nào trong ngày khiến bạn ghét

giờ đầu tiện sau khi ngủ dậy so với

tất cả thời gian còn lại trong ngày

không?

CóKhông

⬜

⬜

10

Bạn có hút thuốc kể cả khi bạn đang

bị bệnh và nằm trên giường phần lớn

thời gian trong ngày không?

CóKhông

⬜

⬜10

Tổng điểm

Cai nghiện thuốc la và tai nghiện

Cai nghiện thuốc lá thành công là sự từ bỏ hoàn toàn và liên tục của việchút thuốc trong ít nhất 12 tháng [27] Giảm số lượng điếu thuốc lá hút khôngphải là cai thuốc lá Để cai nghiện thuốc lá thành công, người hút phải trải qua

3 quá trình sau: cai thời điểm – phản ánh tỷ lệ người sử dụng thuốc lá ngừnghút thuốc lá trong thời gian ngắn; cai thuốc trong thời gian dài hơn được gọi

là duy trì cai, ngừng hút liên tục, không bị tái phát [28] Đôi khi, các quá trìnhnày đòi hỏi “Không hít bất kỳ hơi nào” trong thời gian cai, nếu có thì phảidưới 5 điếu thuốc lá, hoặc sử dụng khái niệm không tái nghiện [29]

o Cai thời điểm là không hút thuốc trong ngày được phỏng vấn hoặc trong mộtvài ngày trước khi tiến hành nghiên cứu [29]

o Cai kéo dài là ngừng hút thuốc trong thời gian vài tháng sau khi tiến hành cai[29]

Thời gian hút thuốc lá là khi người cai hút lại 2 – 3 điếu thuốc nhưng

có thể tự ngừng được, xem xét và tìm ra lý do hút lại và từ đó tiếp tục quátrình cai [30]

Tái nghiện là khi gặp phải một vấn đề nào đó nhưng không thể kiểm soátbản thân, bởi vì suy nghĩ tiêu cực của bản thân Kết quả là người cai nghiện từ

bỏ nỗ lực [30] Tái nghiện cũng là một bước trong quá trình cai [10]

Can thiệp trong cai nghiện thuốc la

Hút thuốc lá được hiểu là hành vi mà kết quả là sự nghiện nicotine thựcthể của những người hút thường xuyên [31] Theo đó, ngừng hút thuốc có thểgây khó khăn cho các cá nhân, và cũng được khuyến cáo rằng sự can thiệpbao gồm sự hỗ trợ về hành vi và thuốc hỗ trợ [32, 33, 34] Hướng dẫn lâmsàng cho thấy việc sử dụng dược lý như liệu pháp thay thế nicotine,

bupropion, varenciline nhằm hỗ trợ cho bệnh nhân cai thuốc [32, 33, 34]Thuốc hỗ trợ điều trị sử dụng thuốc lá hoặc phụ thuộc nicotine cũngđược đề xuất bao gồm FDA chấp thuận, lựa chọn đầu tay (như bupropion SR,kẹo cao su nicotine, thuốc hít, xịt mũi, miếng dán,…) và lựa chọn thay thế(clonidine và nortriptyline) [5].

Sự hỗ trợ hành vi được chia thành 2 loại chính: lời khuyên/can thiệp và

tư vấn ngắn (như tư vấn về hành vi cá nhân, chương trình điều trị nhóm hành

vi, tư vấn qua điện thoại)

o Lời khuyên ngắn gọn về cai thuốc lá từ một chuyên gia chăm sóc sức khỏe là

có hiệu quả trong việc thúc đẩy sự cai Đây là hình thức tư vấn chủ yếu bằngcách kích hoạt một nỗ lực chấm dứt Cách tiếp cận 5A được chấp thuận tạimột số quốc gia, bao gồm: Anh, Mỹ, Úc,… [33, 34, 5] cung cấp các chuyêngia sức khỏe là những người không hút thuốc trong khung ước về cơ cấu tưvấn cai thuốc lá ngắn/can thiệp [35, 36] Phương pháp tiếp cận 5A hỗ trợ banđầu trong việc xác định những người hút thuốc bằng cách khuyến khích cácchuyên gia y tế để “hỏi” bệnh nhân nếu hút thuốc lá Sau đó, sẽ tiến hànhđánh giá “sẵn sàng để ngừng hút thuốc”, “lời khuyên” về tầm quan trọng củaviệc bỏ thuốc, hình thức “hỗ trợ” của dược lý và/hoặc giới thiệu đến hình thức

hỗ trợ hành vi, và sắp xếp hẹn khám theo dõi, nếu có thể, với bệnh nhân, vớingười muốn bỏ thuốc lá

o Tư vấn hành vi cá nhân liên quan đến lịch trình cuộc hẹn gặp mặt trực tiếp vớimột nhân viên tư vấn cai thuốc lá được đào tạo Ngoài các kỹ thuật thay đổihành vi khác, phỏng vấn động lực thường được đưa vào các hình thức canthiệp hành vi và được thiết kế để nâng cao động lực của một người để thayđổi hành vi của họ [37] Cách tiếp cận lấy bệnh nhân làm trung tâm này tăng

cường động lực của một cá nhân thay đổi thông qua tự kiểm tra và xác địnhcác mâu thuẫn để thay đổi và độ phân giải tiếp theo dẫn đến thay đổi hành vitích cực duy trì

o Nhóm trị liệu hành vi được cung cấp cho các nhóm nhỏ khách hàng và cácthông tin, tư vấn và trong hầu hết trường hợp, can thiệp hành vi được cungcấp [38] Nhóm hỗ trợ cho phép các cá nhân để tìm hiểu kỹ thuật hành vi vàngười tham gia nhóm hỗ trợ đồng đẳng [38] Tương tự như tư vấn cá nhân, trịliệu nhóm thường được kết hợp với liệu pháp dược lý Cơ hội bỏ thuốc đượctăng gấp đôi đối với những người tham dự các chương trình hành vi nhóm sovới những người nhận sự giúp đỡ về vật chất nhưng không có mặt đối mặt để

hỗ trợ [38] Hiện nay vẫn chưa có bằng chứng rõ ràng chứng minh phươngpháp này có hiệu quả hơn tư vấn cá nhân [38]

o Tư vấn qua điện thoại cung cấp hỗ trợ và khuyến khích cá nhân – nhữngngười hút thuốc và muốn cai nghiện hoặc là những người mới bỏ gần đây Tưvấn sử dụng tổng đài có thể được coi là một phần của chương trình y tế quốcgia, khu vực hoặc địa phương hoặc như là một phần của một dịch vụ cainghiện thuốc lá và có khả năng có thể tiếp cận một số lượng lớn người dânkhông có giấy giới thiệu [8]

Yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ cai

Cai nghiện thuốc lá là quá trình khó khăn mà bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu

tố như tuổi, giới tính, trình độ học vấn, sự hài lòng công việc và sự hiện diệncủa thành viên khác [39, 40, 41] Sự hài lòng trong công việc có liên quan đếnviệc những người hút thuốc có khó khăn để hút thuốc ở những nơi cấm hútthuốc và bao nhiêu điếu mỗi ngày [41] Vì vậy, nó hỗ trợ cho nỗ lực để bỏthuốc lá Nếu người yêu/vợ/chồng không hút thuốc lá đã được đôn đốc để bỏ

thuốc, nó ảnh hưởng đến các giờ trong ngày khi những người hút thuốc hútnhiều thuốc lá Áp lực từ người bạn đời không hút thuốc lá cũng là một cảntrở từ hút nhiều thuốc lá trong buổi sáng [41] Nó cũng được ghi nhận rằng sự

hỗ trợ từ người bạn đời có thể giúp đỡ chống lại sự lo lắng và căng thẳngđược tạo ra trong các nỗ lực để bỏ hút thuốc lá, và nếu người bạn đời ở nhómđối lập là một yếu tố có tác động tích cực đối với việc bỏ [39]

Quitlines

Quitline

Quitline là đường dây điện thoại cung cấp những thông tin, lời khuyên

và điều trị ngừng hút thuốc để trợ giúp những người hút thuốc bỏ thuốc lá Tổng đài tư vấn cai nghiện thuốc lá đã được chứng minh là có hiệu quảnhư các phòng khám ngừng về tỷ lệ bỏ vào theo dõi [42, 43, 44] và quitlinecũng có hiệu quả cao về chi phí [42] Hầu hết quitline đã được báo cáo kếtquả nâng cao tỷ lệ bỏ thuốc 12 tháng từ 7% đến khoảng 30% [45, 46]

Phác đồ điều trị trong quitline thường là một kết hợp của phỏng vấnđộng lực [47], liệu pháp hành vi, và tham khảo các biện pháp dược lý Sốquitline hiện nay được in trên bao thuốc lá ở một số nước như một phần củacác nhãn cảnh báo sức khỏe Một số quitline chỉ có một dịch vụ phản ứng, mà

có nghĩa là nhân viên tư vấn không có liên hệ nhưng khách hàng đăng ký hỗtrợ được khuyến khích để kêu gọi các dịch vụ bất cứ khi nào họ cần Bên cạnh

đó, nhiều quitline, đặc biệt là ở các nước phát triển, có một dịch vụ - thêmmột dịch vụ chủ động mà khách hàng đăng ký điều trị được cung cấp mộtdịch vụ gọi lên

Lịch sử

Kể từ khi quitline châu Âu đầu tiên bắt đầu vào năm 1988, quitline đã trở

thành một phần quan trọng của chiến lược thuốc lá quốc gia Sau đó, trongnhững năm 2000 một thời kỳ tăng trưởng rất nhanh chóng xảy ra sau đó, vớiquitline đột nhiên trở nên phổ biến trên khắp Bắc Mỹ, Châu Âu, Úc và NewZealand đường dây nóng điện thoại tồn tại trong tất cả các tiểu bang và các tỉnhcủa Hoa Kỳ, Canada và Úc, trong hầu hết các nước châu Âu, và ở một số bộphận khác của thế giới [48] Hình 1.3 cho thấy một bản đồ thế giới chỉ ra nơiquitline mở rộng vào năm 2004.

Hình 1.3: Hệ thống quitline trên toàn thế giới (Thang 5, năm 2004) [49]

Quitline cũng đã đi vào hoạt động ở nhiều Quốc gia Châu Á như hệthống quitline Hàn Quốc (2006) [50], và quitline Hông Kông (Tháng 12 năm2000) [6] quitline Châu Á hiện đang thiết lập một mạng lưới để tạo thuận lợicho việc trao đổi chuyên môn

Tại Việt Nam, năm 2005, Bộ Y tế kết hợp với Quỹ Phòng chống tác hạithuốc lá và bệnh viện Bạch Mai đã ban hành quyết định thành lập trung tâmcai nghiện thuốc lá và Trung tâm Hô hấp, bệnh viện Bạch Mai là một trong 5chương trình đang có tại bệnh viện

quitline cung cấp người gọi với một loạt các dịch vụ, chẳng hạn như đưa ralời khuyên ngắn gọn, tư vấn, thông báo cho người hút thuốc về việc sử dụngdược lý và giới thiệu người gọi cho các chuyên gia y tế, các khóa học nhómcai thuốc lá, hoặc chủ động tư vấn gọi lại Mỗi người đều có động lực caikhác nhau: nhóm mục tiêu, tổ chức, một số cung cấp dịch vụ gọi lại chủ động,thêm vào đó, có dịch vụ phản hồi lại, tuy nhiên, một số quitline lại không códịch vụ này, chất lượng và loại hình đào tạo của nhân viên tư vấn,…

Ví dụ như:

o Ở Mỹ, do sự khác biệt ngân sách và chính sách, có những khác biệt trong cácdịch vụ cung cấp Có khả năng là tất cả quitline có một dịch vụ gọi lại chủđộng Một số người gọi các Quốc gia phân loại dựa vào tình trạng viện trợhoặc bảo hiểm y tế của họ để họ có thể cung cấp cho người gọi kế hoạch y tếthích hợp hoặc chuyển đến các chương trình địa phương, hoặc cung cấp cácdịch vụ cai toàn diện Quitline của Bắc Mỹ thường xuyên cập nhật trang webcủa mình trên các dịch vụ cung cấp bởi mỗi quitline [51, 52]

o Ở Hàn Quốc: Một dịch vụ quitline nói chung sử dụng 2 phương pháp tiếp cận.Trong cách tiếp cận chủ động, một tư vấn viên điện thoại người hút thuốc lá

để hỗ trợ trong việc khởi xướng một nỗ lực bỏ thuốc lá và duy trì kiêng kéodài Trong phương pháp phản ứng, người sử dụng có được thông tin hoặc hỗtrợ bằng cách gọi điện đến quitline [53]

o Ở Đan Mạch: Mục đích chính của quitline là để hỗ trợ những người trung tuổinghiện thuốc lá với bỏ thuốc, cung cấp can thiệp tối thiểu, và hỗ trợ người dântrong giai đoạn chuẩn bị [7]

o Ở Pháp: quitline cung cấp những thông tin, giúp đỡ người gọi đến đang tronggiai đoạn định hướng của việc bỏ thuốc, giúp hỗ trợ cai thuốc lá Các quitlinePháp có cả cố vấn (cấp I) và nhân viên tư vấn (cấp II) Với cố vấn: có thểđược chia thành những lựa chọn tìm kiếm trên điện thoại và nhận gặp hẹntrước Yêu cầu về kiến thức: Chuyên gia cố vấn nên có một nền tảng xã hội và

ít nhất đã hoàn thành trình độ trung học cộng với hai năm đại học hoặc trườngchuyên ngành Trình độ chuyên môn rất quan trọng và rất được quan tâmtrong lĩnh vực cai nghiện thuốc lá Nhân viên tư vấn phải được đào tạochuyên sâu về lĩnh vực cai nghiện và phải có trình độ từ đại học trở lên và ởcác ngành có liên quan như y học hay tâm lý học [7]

Quitline tại Việt Nam:

Ở Việt Nam, tổng đài Tư vấn và hỗ trợ cai nghiện thuốc lá bắt đầu thànhlập vào tháng 9 năm 2015 tại Trung tâm Hô hấp, bệnh viện Bạch Mai Banđầu, Tổng đài có 5 máy trực tổng đài với hơn 10 nhân viên tư vấn 7 ngày 1tuần, từ 8h đến 22h, trừ các ngày lễ tết Tất cả những nhân viên tư vấn củaquitline đều tốt nghiệp với bằng Cử nhân từ trường Đại học Y Hà Nội hoặcĐại học Y tế công cộng, họ đã được đào tạo và có chứng chỉ tư vấn và thuốcđiều trị cai nghiện Quitline Việt nam ban đầu có một dịch vụ một chiều, cónghĩa là tổng đài chỉ nhận các cuộc gọi từ khách hàng và cung cấp không cónhân viên gọi lại chủ động Mỗi cuộc gọi đến đều hoàn toàn miễn phí Hiệntại đã có chương trình đăng kí gọi lại cho khách hàng có nhu cầu tham gia

Hiệu quả của Quitline

Năm 2008, theo báo cáo kết quả của nghiên cứu Đánh giá hiệu quảcủa sự hỗ trợ cai nghiện thuốc lá ở các nước Châu Âu nhận thấy rằng tỷ lệ

bỏ lâu dài thường khá cao, 14,3% cai thời điểm và 5,7% cai liên tục

Trong 12 tháng tiếp theo, tỷ lệ sẵn sàng bỏ là 27,5% cho cai thời điểm và17,9% cho cai liên tục [7].

Một nghiên cứu khác của Úc (2003) đã cho kết quả như sau: trong 1năm, từ tháng 6 năm 1997, 3,6% người trưởng thành hút thuốc ở Úc đã gọiđiện đến quitline và số cuộc gọi có liên quan chặt chẽ với số lần quảng cáotrên các phương tiện truyền thông đại chúng, nghĩa là khi quảng cáo đượcphát liên tục thì số lượng gọi tăng cao và ngược lại Trong nhóm những ngườiđang hút thuốc tại các cơ sở, 28% cho biết họ đã ngừng hút thuốc trong 1 nămtheo dõi và 5% đã bỏ trong suốt 1 năm [54]

Năm 2004, theo báo cáo kết quả nghiên cứu quitline ở Hông Kông chothấy, quitline thu hút nhiều hơn ở những người phụ nữ, trẻ, độc thân, thấtnghiệp, trình độ học vấn cao hơn, hút hơn 20 điếu thuốc mỗi ngày, và nhữngngười có kinh nghiệm bỏ thuốc Sau 6 tháng, 12% ĐTNC không hút thuốctrong 7 ngày vừa qua [6]

Tại Hàn Quốc, 23.201 người hút thuốc đã đăng ký vào chương trìnhquitline từ năm 2006 đến 2014 Năm 2014, 28 tư vấn viên đã tiếp nhận 13.343cuộc gọi mỗi tháng, và tỷ lệ kiêng 1 năm của khách hàng là 26% Tỷ lệ nỗ lực

bỏ thuốc ở nam hiện nay có khả năng se tăng từ 48% năm 2001 lên 57% năm

2013 Ngoài ra, người gọi sẽ bỏ hút thuốc lá trong vòng 30 ngày kể từ ngàygọi tăng từ 7,5% năm 2001 lên 19,2% năm 2013 [50]

Tuy nhiên, rất ít nghiên cứu đã được thực hiện hiệu quả quitlines ở ViệtNam về tỉ lệ bỏ hoặc hiệu quả của quitlines trong hệ thống chăm sóc sức khỏecủa Việt Nam

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là những người đã và đang hút thuốc lá gọi điệnđến Tổng đài tư vấn và hỗ trợ cai nghiện thuốc lá (18006606) tại bệnh việnBạch Mai lần đầu tiên với mục đích tư vấn cai nghiện thuốc lá từ tháng 01năm 2018 đến hết tháng 06 năm 2019

- Tiêu chuẩn lựa chọn:

o Những người đang nghiện thuốc lá gọi điện đến tổng đài tư vấn và hỗ trợ cainghiện thuốc lá tại bệnh viện Bạch Mai với mục đích tư vấn cai nghiện thuốc lálần đầu tiên từ tháng 01/2018 đến 06/2019 để tư vấn cai nghiện thuốc lá

o Bệnh nhân đồng ý tham gia chương trình gọi lại hoặc không đồng ý tham giachương trình gọi lại nhưng chủ động kết nối lại để nhận tư vấn

- Tiêu chuẩn loại trừ:

o Các đối tượng sau khi gọi điện chọn phương pháp tư vấn trực tiếp để hỗ trợcai thuốc

o Đối tượng từ chối tham gia nghiên cứu

Thời gian và địa điểm nghiên cứu

- Thời gian nghiên cứu: Từ 06/2019 đến 05/2020

- Địa điểm: tại Tổng đài tư vấn và hỗ trợ cai nghiện thuốc lá, bệnh viện BạchMai, Hà Nội, Việt Nam

Phương pháp nghiên cứu

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang kết hợp hồi

cứu, có phân tích, hồi cứu hồ sơ tổng đài kết hợp sử dụng bộ câu hỏi để phỏngvấn các đối tượng nghiên cứu những nội dung về tư vấn và điều trị cai nghiệnthuốc lá, tình trạng hút thuốc lá hiện tại để đánh giá hiệu quả cai nghiện thuốc

lá của Quitline và mô tả một số yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ ngừng hút thuốc

Phương phap chọn mẫu

Cách chọn mẫu: Tiến hành chọn mẫu bằng phương pháp lấy mẫu thuậntiện, bao gồm tất cả những người gọi đến Tổng đài tư vấn và hỗ trợ thuốc látại bệnh viện Bạch Mai từ tháng 01/2018 đến hết tháng 06/2019 có đủ tiêuchuẩn, không bao gồm tiêu chuẩn loại trừ

Biến số, chỉ số nghiên cứu chính

Tỷ lệ người tham gia cai thuốc

lá thành công (cai thời điểm,cai kéo dài: 3 tháng, 6 tháng,

12 tháng)

Điểm tái nghiện Tỉ lệ phần trăm theo thời điểmtái nghiệnMức độ hài lòng đối với nội

dung tư vấn Tỉ lệ theo từng mức điểmMức độ hài lòng đối với tư

Lí do không hài lòng Tỉ lệ lí do tổng đài không đápứng được nhu cầu của họ

Tuổi Tỉ lệ cai thành công theo nhómtuổiNghề

Mục tiêu Biến số Chỉ số

hôn nhân trạng kết hônTrình độ

học vấn

Tỉ lệ cai thành công theo trình

độ học vấnNơi cư trú Tỉ lệ cai thành công theo nơi

cư trú

Hành vi hútthuốc lá trướckhi gọi điện tớitổng đài

Thời gianhút thuốc

Tỷ lệ cai thành công theo thờigian hút thuốc trước cai

Số lượngđiếu thuốc

Tỷ lệ cai thành công theo sốlượng điếu thuốc hút 1 ngàytrước cai

Đã từng nỗ

thuốcnhưngkhôngthành

Tỷ lệ cai thành công theo sốlần đã từng nỗ lực cai thuốcnhưng không thành

Mức độ phụthuộc

nicotin

Tỷ lệ cai thành công theo mức

độ phụ thuộc nicotin (phân độtheo Fagerstrom rút gọn)

Đồng sửdụng cácchất gâynghiệnkhông?

Tỷ lệ cai thành công theo tìnhtrạng sử dụng chất gây nghiệnkhác

Mức độ tự tin cai thuốc thànhcông sau khi được tư vấn

Tỷ lệ cai thành công theo mức

độ tự tin

Số cuộc gọi nhận tư vấn Tỷ lệ cai thành công theo sốlần tư vấn

Sự hỗ trợ của người thân Tỷ lệ cai thành công theo từngnhóm người hỗ trợ

Lý do tái nghiện Tỷ lệ về lý do tái nghiện