BẢO tồn VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ văn HÓA HÁT THEN CỦA NGƯỜI TÀY ở CAO BẰNG HIỆN NAY

Bằng, đồng thời, góp phần cụ thể hóa chủ trương của Đảng, pháp luật củaNhà nước nhằm xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắcdân tộc.Trong những năm qua, Đảng bộ, chính q

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

 TRIỆU HÀ ANH THẾ

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA HÁT THEN

CỦA NGƯỜI TÀY Ở CAO BẰNG HIỆN NAY

Chuyên ngành : Triết học

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN KIM PHƯỢNG

HÀ NỘI - 2018

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu đề tài 3

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 5

5 Giả thuyết khoa học 5

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

7 Giới hạn, phạm vi nghiên cứu: 5

8 Phương pháp nghiên cứu 6

9 Cấu trúc của luận văn 6

10 Tóm tắt những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của tác giả 6

Chương 1: SỰ CẦN THIẾT PHẢI BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY VĂN HÓA HÁT THEN CỦA NGƯỜI TÀY Ở CAO BẰNG HIỆN NAY 7

1.1 Cơ sở lý luận của việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Then của người Tày ở Cao Bằng hiện nay 7

1.1.1 Tầm quan trọng của hát Then đối với người Tày ở Cao Bằng 7

1.1.2 Khái niệm và phương thức bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Then của người Tày ở Cao Bằng 25

1.2 Cơ sở thực tiễn 29

1.2.1 Khái quát về vị trí địa lí, điều kiện tự nhiên và dân cư của tỉnh Cao Bằng 29

1.2.2 Ảnh hưởng của điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội của Cao Bằng đối với việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Then 32

Tiểu kết chương 1 35

Chương 2: BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA HÁT THEN Ở CAO BẰNG HIỆN NAY: THỰC TRẠNG, NGUYÊN NHÂN VÀ MỘT

SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN 36

2.1 Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Then của người Tày ở Cao Bằng hiện nay: Thực trạng và nguyên nhân 36

2.1.1 Thực trạng 36

2.1.2 Một số nguyên nhân cơ bản 47

2.2 Một số giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Then của người Tày ở Cao Bằng 50

2.2.1 Tăng cường vai trò của cấp ủy Đảng, chính quyền tỉnh Cao Bằng 50

2.2.2 Nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành trong bảo tồn và phát huy văn hóa hát Then 51

2.2.3 Phát huy vai trò của nghệ nhân hát Then 54

2.2.4 Nâng cao ý thức của người dân về việc bảo tồn và phát huy giá trị hát Then 56

2.2.5 Đưa nội dung bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Then vào trong giáo dục nhà trường 59

2.2.6 Đổi mới nội dung, hình thức tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của toàn hệ thống chính và nhân dân về công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Then 61

Tiểu kết chương 2 62

KẾT LUẬN 63

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 65

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam là quốc gia đa dân tộc với 54 dân tộc anh em phân bố trải dàitrên mảnh đất hình chữ S địa linh nhân kiệt Trải qua quá trình sinh sống vàsản xuất, mỗi dân tộc đã xây dựng cho mình những nét đặc trưng văn hóa,làm nên bản sắc của dân tộc mình, đồng thời có sự giao thoa, quyện hòa vănhóa của các dân tộc tạo thành một nền văn hóa Việt Nam đa dạng, phong phútrong một chỉnh thể thống nhất Bản sắc văn hóa là nét đặc trưng riêng có củamỗi dân tộc, quốc gia, là sức mạnh nội sinh to lớn để xây dựng và phát triểnđất nước Vì vậy, Đảng và Nhà nước ta luôn chú trọng việc bảo tồn, phát huybản sắc văn hóa dân tộc Đảng ta đã chỉ rõ: “Xây dựng nền văn hóa tiên tiến,đậm đà bản sắc dân tộc vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triểnkinh tế - xã hội” [Văn kiện Đại hội IX, tr114]

Cao Bằng là mảnh đất phên giậu phía Bắc của Tổ quốc với nhiều dântộc sinh sống như: Tày, Nùng, Dao, H’mông, Sán Chay…, trong đó, ngườiTày chiếm tới 40,1% dân số Cao Bằng có nền văn hóa vô cùng đặc sắc, kếttinh từ văn hóa của các cộng đồng dân tộc, song nổi bật nhất là hát Then củangười Tày Hát Then vừa là hình thức diễn xướng dân gian vừa là hình thứcbiểu đạt tín ngưỡng, tâm linh; vừa thể hiện tâm tình, tình yêu quê hương, đấtnước, vừa thể hiện đức tin, lòng hướng thiện… của người Tày Vì lẽ đó, hátThen có vai trò quan trọng chi phối đời sống tinh thần, lối sống của ngườiTày, hơn thế, nó còn lan tỏa và có sức ảnh hưởng, chi phối lớn đối với cộngđồng các dân tộc trên mảnh đất Cao Bằng Do vậy, việc bảo tồn và phát huynhững giá trị tốt đẹp của văn hóa hát Then có ý nghĩa quan trọng để nâng caođời sống văn hóa tinh thần, xây dựng đạo đức, lối sống, lòng yêu nước, khaithác tiềm năng kinh tế trong sản phẩm văn hóa, làm giàu quê hương Cao

Bằng, đồng thời, góp phần cụ thể hóa chủ trương của Đảng, pháp luật củaNhà nước nhằm xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắcdân tộc.

Trong những năm qua, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh CaoBằng đã quan tâm tích cực tới việc bảo tồn và phát huy văn hóa Hát Thensong còn không ít hạn chế như: nhận thức về giá trị của văn hóa hát Then, vềphương thức bảo tồn và phát huy còn chưa đầy đủ; cơ chế, chính sách, đầu tưcho việc bảo tồn, phát huy còn chưa tương xứng; đãi ngộ đối với nghệ nhânhát Then và những người làm công tác bảo tồn, phát huy văn hóa hát Thenchưa thật đầy đủ; việc phát huy hát Then như một nguồn lực phát triển kinh tếcủa địa phương chưa được khai thác và chú trọng đúng mức…

Bên cạnh đó, quá trình hội nhập quốc tế và tác động của kinh tế thịtrường một mặt đem lại những cơ hội để phát huy, quảng bá giá trị văn hóahát Then nhưng mặt khác, sự xâm lăng văn hóa từ quá trình ấy cũng khiếnmột bộ phận không nhỏ thanh niên, các nghệ nhân, nghệ sĩ không thực mặn

mà, hứng thú với văn hóa truyền thống Không ít người lợi dụng hình thứcdiễn xướng tâm linh này để thực hiện việc “mua thần, bán thánh”, mê tín, dịđoan để trục lợi… Điều đó làm mai một, mất đi những giá trị tốt đẹp của vănhóa hát Then

Trước thực tế đó, việc bảo tồn, phát huy văn hóa hát Then trở nên vôcùng cấp thiết Là học viên của khoa Triết học trường Đại Học Sư phạm HàNội, là một con em dân tộc Tày ở tỉnh Cao Bằng, với mong muốn góp sứcbảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa của hát Then ở tỉnh Cao Bằng hiệnnay, em chọn đề tài “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Then của ngườiTày ở Cao Bằng” làm luận văn tốt nghiệp trương trình Thạc sỹ của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Văn hóa hát Then là đề tài đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu,tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau Liên quan đến vấn đề này cũng đã cónhiều công trình nghiên cứu được công bố Có thể phân chia thành các nhómcông trình nghiên cứu như sau:

Thứ nhất, nhóm các công trình khoa học nghiên cứu về người Tày Tiêubiểu như:

Cuốn sách “Âm nhạc Tày” (Hoàng Tuấn, Nxb Âm nhạc, 2000) đãkhái quát về những điệu hát, khúc hát của người Tày, đặc điểm con ngườiTày, lịch sử hình thành và phát triển của các loại hình âm nhạc Tày nhưThen, Lượn, Slim

“Lượn then ở miền đông Cao Bằng” Luận Văn Thạc sĩ Văn Học ViệtNam của Triệu Thị Mai, Đại học quốc gia Hà Nội, 2000 Luận văn đã khái quátđược văn hóa bản sắc dân tộc của người tày ở Cao Bằng, chia rõ ràng về các lànđiệu hát then ở miền đông tỉnh Cao Bằng có những đặc điểm nào giống và khácnhau với các làn điệu âm nhạc khác cũng như các điệu Then ở những vùng miềntrong cũng như ngoài tỉnh Cao Bằng

Tác giả Hoàng Triều Ân trong cuốn sách “Then Tày” (Nxb Văn hóadân tộc, 2012) đã làm rõ những kiến thức chung về điệu Then Tày, lịch sửphát triển của loại hình nghệ thuật này, đặc điểm chính của hát Then trongtừng vùng miền của Tổ quốc Tác giả chia các làn điệu hát then của ngườiTày ở những tỉnh thành khác nhau có những điểm giống và khác biệt

Thứ hai, các nhóm công trình nghiên cứu khoa học về hát Then tiêubiểu như:

“Hát then ở Lạng Sơn” Luận văn Thạc sĩ Văn Học Dân Gian củaHoàng Thị Dung, Trường Đại Học Khoa Học Và Xã Hội Nhân Văn, năm

2014 Luận văn khái quát về con người tỉnh Lạng sơn, đặc trưng con người ởtỉnh Lạng sơn, văn hóa người tày và làm rõ được ảnh hưởng của hát Then đốivới con người tỉnh Lạng Sơn.

Cuốn sách“Giá trị những bài hát Then cổ hay nhất” của tác giả NguyễnThiên Tứ, NXB Xã Hội Và Khoa Học tháng 1 năm 2015 đã làm rõ những giátrị của các làn điệu hát Then, những bài Then cổ cần được bảo tồn và pháthuy, đưa ra những bài hát then mới có điểm giống và khác nhau với nhữngđiệu Then cổ, từ đó rút ra kết luận cần phải bảo vệ những bài Then cổ mộtcách cấp bách nhất ngay trong lúc này

Bài Viết “Then bắc cầu xin hoa” của tác giả Nguyễn Thanh Huyền,(Nxb Văn hóa dân tộc, 2008 số 362 tháng 8 2015 đề cập tới điệu Then trongnhững đám cưới hỏi của người Tày Trong đám cưới người Tày, hát Then làmột loại hình nghệ thuật độc đáo không thể thiếu được, điệu Then “Bắc cầuxin hoa” là điệu hát chuyên về đám cưới người Tày, tác giả phân tích rất sâusắc về điệu Then này

Có thể thấy đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề hát Then,hát Then của người Tày Các công trình nghiên cứu đã đặt ra rất nhiều vấn đề

cả về lý luận và thực tiễn, đánh giá đúng tính chất, thực trạng của hát Thennói chung và hát Then của người Tày nói riêng Nhưng chưa có công trìnhnào trực tiếp đề cập, nghiên cứu một cách sâu sắc và toàn diện về vấn đề bảotồn giá trị văn hóa hát Then của người Tày ở tỉnh Cao bằng Vì vậy, việcnghiên cứu đề tài này sẽ góp phần tích cực vào việc bảo tồn văn hóa hát Thencủa tỉnh Cao bằng hiện nay

3 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc làm rõ sự cần thiết và thực trạng việc bảo tồn, phát huygiá trị văn hóa hát Then của người Tày ở tỉnh Cao Bằng, luận văn đề xuất

những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả việc bảo tồn và phát huy vănhóa hát Then ở tỉnh Cao Bằng hiện nay.

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu của luận văn là: giá trị văn hóa hát Then của ngườiTày ở tỉnh Cao Bằng

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là: việc bảo tồn và phát huy giá trịvăn hóa hát Then của người Tày ở tỉnh Cao Bằng hiện nay

5 Giả thuyết khoa học

Nếu được triển khai thành công Luận văn sẽ cung cấp cơ sở lý luận vàthực tiễn góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóahát Then nói riêng và giữ gìn, phát huy bản sắc dân tộc của người Tày ở tỉnh CaoBằng; đồng thời đóng góp thêm một tài liệu tham khảo cho nhóm những côngtrình nghiên cứu về đề tài này

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

Làm rõ cơ sở lý luận của việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hátThen của người Tày ở tỉnh Cao Bằng

Đánh giá thực trạng việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Then củangười Tày ở tỉnh Cao Bằng hiện nay và chỉ ra nguyên nhân của thực trạng đó

Đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả việc bảo tồn và phát huy giátrị văn hóa hát Then của người Tày ở tỉnh Cao Bằng hiện nay

7 Giới hạn, phạm vi nghiên cứu:

Luận văn phân tích và làm sáng tỏ thực trạng việc bảo tồn và phát huygiá trị văn hóa hát Then của người Tày ở tỉnh Cao Bằng từ 2010 – 2017

8 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu như: phân tích và tổnghợp, diễn dịch và quy nạp, lịch sử - lôgíc, hệ thống hoá, khái quát hoá, thống

kê, so sánh, diễn dịch và quy nạp…

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nộidung luận văn bao gồm 02 chương, 05 tiết

10 Tóm tắt những luận điểm cơ bản và đóng góp mới của tác giả

Hệ thống hóa những kiến thức lý luận chung về hát Then, bảo tồn vănhóa hát Then, phát huy văn hóa hát Then và bảo tồn phát huy văn hóa hátThen ở tỉnh Cao Bằng

Nêu vai trò, tầm quan trọng và sự cần thiết của việc bảo tồn và phát huyvăn hóa hát Then ở tỉnh Cao Bằng hiện nay

Đánh giá đúng thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Thencủa người Tày ở tỉnh Cao Bằng

Đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm nâng cao hiệu quả việc bảo tồn

và phát huy văn hóa hát Then ở tỉnh Cao Bằng hiện nay

1.1.1 Tầm quan trọng của hát Then đối với người Tày ở Cao Bằng

1.1.1.1 Khái niệm, nguồn gốc hình thành, phát triển và các đặc điểm của hát Then Tày ở Cao Bằng

* Khái niệm về hát Then

Hát Then là một loại hình nghệ thuật diễn xướng, là văn hóa tín ngưỡngcủa người Tày, Nùng, phản ánh tâm tư, tình cảm nguyện vọng của họ với Trờicũng như phản ánh cuộc sống hàng ngày, văn hóa, xã hội của họ Khi hátThen, một nghệ nhân ngồi hát, tay đệm đàn Tính, chân xóc nhạc, miệng háttrong tâm yên bình, không suy nghĩ muộn phiền, để được bay về “MườngTrời” Lúc đó, người hát Then là đại diện cho một bản làng, một xã hội thunhỏ để cầu xin những điều tốt đẹp nhất đến với người dân như mùa màng bộithu, không bị bệnh tật, làm ăn tốt đẹp

Theo người Tày “Then” là “Thiên” tức là Trời, hát Then là điệu hátthần tiên đem đến cho con người quên đi sự buồn bực, những vất vả của cuộcsống mà luôn vui tươi với hiện tại, lên tiên giới để cầu xin những điều tốtlành Người Tày tin rằng những ông Then, Bà Then sẽ được lên trời, đứng ởranh giới giữa tiên cảnh và thế giới thực tại, hát những khúc ca, làn điệu then

để cầu xin cho con người có mùa màng bội thu, có sức khỏe, có lòng tin sẽchiến thắng mọi bệnh tật, mọi thế lực xấu Mỗi khi cuộc sống khó khăn vất vảngười Tày nương náu vào chốn tâm linh của mình và tìm đến các nghệ nhân

hát then, coi những nghệ nhân đó là người dẫn đường cho con người lên tiêngiới để xin lộc, cầu duyên với đấng tối cao.

Với ý nghĩa đó, ở Cao Bằng làn điệu hát Then như một giá trị tinh thầnkhông thể thiếu được không chỉ đối với người Tày mà còn lan tỏa và có tácđộng sâu sắc trong từng con người, gia đình và xã hội Có thể khẳng định, hátThen của người Tày ở Cao Bằng là một loại hình văn hóa nghệ thuật, thuộcvăn hóa tín ngưỡng, tinh thần, ở đó phản ánh tâm tư, nguyện vọng, tôn thờ đốivới Trời và phản ánh tình yêu muôn loài và con người cũng như lao động sảnxuất của người Tày ở Cao Bằng

* Nguồn gốc hình thành và phát triển của hát Then Tày ở Cao Bằng

Hát Then của người Tày có nguồn gốc hình thành và sự phát triển gắnvới tâm thức văn hóa lâu đời, từ những truyền thuyết (như Cô gái mồ côi,chuyện về chàng Xiên Cân…), đặc biệt là gắn với đời sống sinh hoạt củangười dân nơi đây

Theo một số tài liệu nghiên cứu, hát Then được cho là ra đời ở thời kỳ nhàMạc Sau khi bị nhà Lê đánh đuổi lên Cao Bằng, nhà Mạc đã xây nơi đây Người

ta cho rằng ông Bế Văn Phụng và ông Nông Quỳnh Văn là người sáng tạo ra thểloại này, nghệ thuật được ra đời dưới triều Mạc Kính Cung (1594 - 1677)

Bế Văn Phụng là người làng Bản Vạn, xã Nhượng Bạn, châu ThạchLâm (nay là xã Bế Triều, huyện Hòa An, Cao Bằng) giữ chức Tư thiên quảnnhạc, tục gọi là “Vua Ca đáng” - đã lập ra phường Then nữ và được coi làThủy tổ của phường hát then Nông Quỳnh Văn ở xã Nga Ổ (nay thuộc xãChí Viễn, huyện Trùng Khánh) lập ra phường Giàng nam Cả Then và giàngđều là các phường hát mua vui, khi hát đều có đàn Tính (một nhạc cụ độc đáocủa dân tộc Tày) đệm theo Phường Then và Giàng tuyển nam thanh, nữ tú

tập luyện ca hát, diễn xường, khi thuần thục rồi được vua Mạc Kính Cungmời vào chầu múa, hát cho vua xem, được vua khen và từ đó lan truyền mãitrong dân.

Trước khi vào cung hát Then thời kì ấy vẫn là những điệu sơ khainhưng sau khi được làm đội quản nhạc lễ cho phủ Mạc Bế Văn Phụng đã tổchức những bài hát Then Tày hợp với thời kì chính trị, sáng tác nhiều bài hátThen mới hay hơn, dễ nghe hơn, phù hợp với thị hiếu của người dân ở thời kì

ấy Hành văn và từ ngữ được ông sử dụng một cách phù hợp hơn, những cakhúc mới có pha thêm tiếng Hán Nôm, một số bài có tiếng Hán Nôm đã đượcphổ nhạc đàn Tính

Hát Then với nhạc cụ đàn Tính biểu hiện hình tượng âm thanh, âm điệuđộc đáo của nền dân ca dân tộc Tày Cái hay của Then là giọng hát hay, tiếngđàn du dương, dìu dặt, mà lời cứ êm ru, ngọt ngào nói lên được tiếng nói củaquần chúng nhân dân Then có tình tiết phong phú, có những ảnh hưởng quenthuộc, có nhiều tứ đã thành ước lệ Ban đầu, Then là lối kể chuyện bằng vănvần, dùng đàn để nâng đỡ lời ca, do đó, giai điệu, tiết tấu, lời Then còn đơngiản, hầu như chưa thoát khỏi âm thanh ngôn ngữ bình thường Dần dần,Then phát triển hơn cùng với sự phát triển của đời sống, ngôn ngữ, tập quán;sau này đạt tới trình độ điêu luyện với vai trò của những người trí thức chuyênnghiệp kết hợp với nghệ sĩ dân gian

Sau thời kì sơ khai của hát Then, qua nhiều biến động của chính trịThen Tày ở Cao Bằng không được sử dụng rộng rãi trong cung đình và gắnvới chính trị như trước đó mà đi sâu vào đời sống của quần chúng nhân dân.Then Tày ở Cao Bằng thời kỳ này chủ yếu nói về ca ngợi con người lao động,tình yêu thiên nhiên đất nước, những lời cầu khấn của người dân tới trời caoxin mùa màng, xin chữa bệnh, xin làm ăn được

Năm 1941 lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước đặt những bước chân đầutiên lên mảnh đất Cao Bằng, Then Tày nơi đây cũng được phục hưng một lầnnữa, những bản hùng ca cổ vũ cách mạng được viết lên, những điệu Then, LờiThen mới được ra đời với một ý nghĩa to lớn hơn đó là cổ vũ cách mạng, cổ

vũ dân tộc, cổ vũ tinh thần chiến đấu bảo vệ tổ quốc của dân tộc ta, ngoàinhững bản hùng ca này ra ở thời kỳ này Then Tày ở Cao Bằng còn được bảotồn và phát triển toàn diện để cho phù hợp với cuộc sống mới của người dân

Từ sau Cách mạng Tháng Tám (1945) trở về đây, hát Then được biếnhóa gọi là Then mới; nhất là từ năm 1960 đến nay, âm nhạc Then và giàngbiến hóa dần theo phương châm dân tộc, khoa học và đại chúng; do nhu cầuphản ánh cuộc sống mới đã có nội dung mới, âm nhạc mới

Trong giai đoạn 1945 - 1975 hát Then của người Tày Cao Bằng chủ về

cổ vũ tinh thần chiến đấu của dân tộc, tinh thần chiến đấu của những anhhùng hi sinh thân mình mà bảo vệ tổ quốc, những người con ưu tú của quêhương của cách mạng, những bài hát Then, lời Then còn nói về tình yêu thiênnhiên, yêu đất nước của dân tộc

Từ khi đất nước hòa bình, thống nhất, đặc biệt là từ khi Đảng khởixướng đường lối đổi mới toàn diện đất nước, hát Then của người Tày ở CaoBằng cất lên lời ca ngợi quê hương, cổ vũ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổquốc Cùng với đời sống vật chất ngày càng được nâng cao, Then Tày ở CaoBằng ngày càng được quan tâm và có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển.Các nghệ nhân, các nhà nghiên cứu khoa học đặc biệt là các văn nghệ sỹ mới

đã cống hiến cho việc bảo tồn, phát huy và đưa văn hóa hát Then lên một tầmcao mới như: đổi mới những bài hát Then với cả nội dung, làn điệu; một sốbài có chuyển ngữ sang tiếng Việt các ngôn ngữ dộc tộc khác làm cho Then

dễ dàng thâm nhập đời sống và có sức lan tỏa hơn

* Đặc điểm hát Then của người Tày ở Cao Bằng:

Then gắn bó sâu sắc với người Tày, được phát triển một cách rộng rãi.Dọc theo các triền núi phía Bắc, những điệu hát Then luôn dập dìu nức lòngngười nghe Mỗi vùng quê, Then lại được chuyển thể cho phù hợp và mangnhững dấu ấn riêng Then - Lạng Sơn dặt dìu tha thiết, nói về tình yêu thươnggiữa con người với con người, nói về tình yêu con người với đất nước Then -Tuyên Quang mạnh mẽ với tiếng tiến quân ra trận, những bản nhạc hào hùnghào khí dân tộc Then - Hà Giang nhẹ nhàng đằm thắm nhả nhẹ nhàng nhữngtiếng đẹp, nét dịu dàng trong từng lời hát… Then – Cao Bằng mang nét đẹp

uy nghi, ngợi ca vẻ đẹp của quê hương, đất nước, ngợi ca sức mạnh của conngười và khát vọng muốn chinh phục thiên nhiên…

Trong các nghi lễ, lễ hội của người Tày ở Cao Bằng hiện nay không thểthiếu được việc hát Then và thờ cúng, đó là phần lễ và phần hội, phần lễ làcác nghi thức thờ cúng và phần hội là các làn điệu hát Then vừa cầu nối giữacon người với đấng siêu nhiên vừa là phần vui chơi, tạo không khí náo nhiệtcho con người

Thứ nhất, hát Then của người Tày ở Cao Bằng mang ý nghĩa tâm linhsâu sắc, là một phần không tách rời trong đời sống tinh thần và tín ngưỡngcủa họ Người Tày ở Cao Bằng cho rằng cuộc sống này có “3 mường” làMường Trời, Mường Đất, Mường Âm Khi cây đàn Tính, điệu nhạc, lời Thenđược cất lên những ông Then, bà Then sẽ được đi qua các Mường này, đượcđến những miền đất mới và gặp những người sống trên mảnh đất đó

Thông qua những giai điệu, giọng hát, người nghe Then có thể cảmnhận được những ông Then, bà Then đang đi tới đâu, tới những vùng trời nào,đang làm những gì, đã xin được những gì Cũng như Hầu Đồng, những ôngThen, bà Then nhảy múa theo điệu nhạc vui vẻ, cầu xin những điều tốt đẹp

cho gia chủ, đánh bại những con quái vật, yêu ma làm hại con người, mùamàng… Những người nghe hát Then, xem thầy Then múa, hát sẽ có cảm giáchồi hộp, chờ đợi và cổ vũ tinh thần cho các nghệ nhân Then Đây là một điệulên ngựa đánh thủy quái trong hát Then: “Phạt cờ khửn bưởng lăng tứn mạ á aPhạt cờ khửn bưởng nả tứn loan (phất cờ về phía sau lên ngựa á a à ơi, phất

cờ về phía trước xuất quân) Tiếng kèn mạy loi, tiếng trống mạy tảng reo lên,rồi cứ thế đoàn quan quân Then đi hết từ pá nhả khâm thai đét (bãi trà maychết nắng), rồi pá nhả lẹp thai mươi (bãi rau hẹ chết sương, đến ruộng rồi đếncác bản trong Mường trời)” [12]

Thứ hai, hát Then gắn bó với đời sống sinh hoạt của người Tày ở CaoBằng, từ việc lớn đến các sinh hoạt hàng ngày Người Tày hát Then trong cácdịp đại lễ của mình như: lễ hội Lồng tồng (xuống đồng), lễ hội Au nặm (lấynước về nhà)… Hát Then rất phổ biến trong cuộc sống đời thường người dântộc Tày: có bạn tới nhà gia chủ mời nhau một làn điệu Then; mời nhau chénnước qua một câu Then; gia đình có việc cần nhờ người giúp, Then cất lênbay bổng; gặp nhau ngoài nương gọi bạn bằng một câu Then; người có bệnh tậtcần những lời Then an ủi; gia đình có chuyện vui, tiệc rượu, mời Then bạn bè

Thứ ba, hát Then của người Tày ở Cao Bằng rất phong phú về cả lànđiệu, nội dung, ý nghĩa sử dụng và có giá trị nghệ thuật

Hát Then được diễn xướng vào những dịp lễ trọng đại với rất nhiều

“đường Then” như: Lễ Thống đẳm, Cấp sắc, Cầu hoa, Pang Khoăn… HátThen còn có những làn điệu được sử dụng trong những dịp lễ của các gia chủ,gắn với những ước mong cụ thể như: Điệu khẩu tu – vào cửa trời (có ý nghĩa

là các nghệ nhân Then đang xin được vào cổng trời để cầu xin những điều tốtđẹp cho gia chủ), Pây mạ (hoặc Pây mã) - nghĩa là đi ngựa, Điệu Đông Mèng(hoặc Đông Quảng) - nghĩa là vào rừng ve để nghe tiếng thiên nhiên hùng vĩ,

Gọi vía – nghĩa là gọi hồn người chết về để căn dặn con cháu… Ngoài ra hátThen còn có rất nhiều làn điệu khác như chèo thuyền, vượt khái, leo dốc, kinkhẩu, au mìa… hát trong những đám cưới, những khúc hát cầu mong sinhcon, đầy tháng, giải hạn… Có những làn điệu hát cho nhau nghe, với mongước vui vẻ như: Then khảu rườn mấu – vào nhà mới, Then thơ, Then tảo mộ,Then trong đám cưới…

Những khúc ca Then được sắp sếp theo các trình tự, trật tự mang tínhbài bản, không trùng lặp, có kiểm định, không phân biệt vùng miền, sắc tộc,tôn giáo, ứng với những thời điểm của xã hội Ngoài những câu Then cổ,những bài hát cổ, giờ đây người Tày ở còn sáng tác ra rất nhiều ca khúc Thenphù hợp với đời sống và con người hiện tại

Thứ tư, diễn xướng Then của người Tày ở Cao Bằng cũng rất đặc biệt Hát Then thường được biểu diễn ngay trong nhà và trước ban thờ củagia chủ Không gian diễn xướng không được rộng lớn đối với những khúcbình thường hay những dịp lễ nhỏ nhưng vẫn giữa được nét uy nghi, linhthiêng Trong những buổi đại lễ Then, các nghệ nhân được hát trong mộtkhông gian rất lớn ở ngoài sân làng, ngoài những cánh đồng rộng lớn hoặcgần những vách núi, vách đồi Trong các dịp lễ hội lớn này, hát Then thườngđược tổ chức cùng với các màn hát, múa, nhảy và những trò trơi dân gian nhưném còn, chơi khăng (cho trẻ nhỏ), hay bắt chồng, Pắt slao, báo bắt vợ (dànhcho người trưởng thành)…

Thứ năm, nghệ nhân hát Then vô cùng được coi trọng Trong quanniệm của ngườ Tày ở Cao Bằng, nghệ nhân hát Then còn được gọi là các ôngThen, bà Then gắn liền với tâm linh, là cầu nối giữa con người trần mắt thịt

và các đấng siêu nhiên như trời đất, thế giới tiên cảnh “Nghệ nhân hát Thenphải là người có “căn Then”, họ sẽ thuộc rất nhiều bài hát then cổ cũng như

củng cố cho mình những bài Then mới Người làm Then phải là người có

“mình pang Then”, thích hợp cho việc làm thầy cúng, được cộng đồng tínnhiệm, nể trọng Cũng giống như Hầu đồng của người Việt, Then của ngườiTày mượn lời ca, tiếng đàn cùng chùm xóc nhạc dẫn đường đến với các đấngsiêu nhiên để thỉnh cầu hay cảm tạ” [13]

Thứ sáu, trong hát Then, cây đàn Tính rất quan trọng, có những khúcTính tương ứng với các làn điệu hát Then như: Khúc tính pây rầu, pây tàngnặm, tàng bốc, điệu tính pâu trầu, đặc sắc hơn nữa là những bản hòa tấu đàntính dành cho các đại lễ như: khúc hoà tấu đàn tính và tam thập lục, khúc hoàtấu đàn tính và hồ trung, khúc tính giã bạn, khúc tính ngày mùa, khúc tínhđoàn viên

1.1.1.2 Giá trị văn hóa hát Then của người Tày ở Cao Bằng

* Khái niệm “giá trị văn hóa”

Đến nay, có nhiều quan niệm khác nhau về khái niêm “giá trị”, ở mỗi góc độ khác nhau, người ta lại đưa ra các khái niệm khác nhau Theo từ điển tiếng Việt, "Giá trị là trị giá mà các vật kinh tế và những sự phục vụ kinh tế cóđược trong việc giao dịch" Trị giá ấy phù hợp "

[https://www.marxists.org/vietnamese/marx-engels/1870s/chongduhring/phan_20.htm]

với giá cả và với bất cứ một tên gọi nào khác của vật ngang giá, ví dụnhư tiền công chẳng hạn" Chẳng hạn như, trong kinh tế học, Mác đưa ra kháiniệm: Giá trị là hao phí sức lao động kết tinh trong sản phẩm [giáo trình Kinh

tế chính trị Mác-Lê Nin, NXB Học viện Chính trị quốc gia HCM] [tr;13]

Dù có các khái niệm khác nhau, song các khái niệm về giá trị đều có sựthống nhất ở chỗ: Giá trị chỉ sự đánh giá những thành quả lao động sáng tạo vậtchất và tinh thần của con người nhằm thỏa mãn nhu cầu, mục đích của con

người Một sự vật, hiện tượng được coi là có giá trị khi nó kết tinh thể hiệnđược thành quả của lao động, sáng tạo đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu, mục đíchcủa con người, có tác dụng định hướng và điều chỉnh các hoạt động của conngười nhằm vươn tới cái đúng, cái tốt, cái đẹp, thúc đẩy sự tiến bộ xã hội.

Văn hóa là khái niệm được sử dụng phổ biến, song đây cũng là kháiniệm gây tranh cãi trong lịch sử tư tưởng nhân loại Cho đến nay, người ta cóthể thống kê trên 400 trăm khái niệm khác nhau về văn hóa

Ngay từ năm 1943, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra khái niệm về vănhóa: “Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểuhiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng với những nhu cầucủa đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn” [Hồ Chí Minh, Toàn tập, NXb ChínhTrị Quốc Gia, 2009, tập 3, tr431], đây là một cách tiếp cận văn hóa từ ý nghĩakhái quát, đặc trưng nhất của nó, một định nghĩa cô đọng và chính xác

Năm 1970, tại Hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hóa họp ởVơ-ni-dơ (I-ta-li-a), tổ chức Văn hóa, Giáo dục và Khoa học Liên hợp quốc(UNESCO) đã thừa nhận khái niệm do Ph.Mây-ơ (nguyên Tổng Giám đốccủa tổ chức này): “Văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khácvới dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng,phong tục, tập quán, lối sống và lao động” Năm 2002, UNESCO đã đưa rađịnh nghĩa: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp những đặctrưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhómngười trong xã hội và nó chứa đựng ngoài văn học và nghệ thuật, cả cáchsống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin”[Lâm Thành (2014), Tạp chí cộng sản điện tử, ngày 15/3/2014http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/PrintStory.aspx?

distribution=26298&print=true]

Trong cuốn Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam, GS.TSKH Trần NgọcThêm cho rằng: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần

do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sựtương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình” [23, tr.14]

Như vậy, văn hóa vừa có thể hiểu theo nghĩa rộng là toàn bộ những sảnphẩm vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra nhằm thỏa mãn mục đích,nhu cầu của mình; hoặc cũng có thể hiểu theo nghĩa hẹp là toàn bộ đời sống,sinh hoạt, ứng xử, các sản phẩm nghệ thuật… của con người được cộng đồng

xã hội thừa nhận, được sàng lọc qua thời gian Văn hóa cũng làm nên bản sắc

và những đặc trưng riêng của mỗi cộng đồng người, giai cấp, tầng lớp, dântộc, đất nước…

Từ khái niệm “giá trị” và “văn hóa”, có thể hiểu, “giá trị văn hóa là sựđánh giá sản phẩm văn hóa – những sản phẩm vật chất và tinh thần của conngười, được cộng đồng thừa nhận, được sàng lọc qua thời gian, giúp địnhhướng nhận thức, hành vi của con người đến những điều tốt đẹp hơn và làmnên tinh hoa, bản sắc của mỗi loại hình văn hóa, của mỗi cộng đồng, mỗi dântộc, quốc gia”

Giá trị văn hóa hát Then của người Tày ở Cao Bằng là sự đánh giá,chọn lọc của lịch sử đối với toàn bộ nền văn hóa hát Then của người Tày ởCao Bằng, từ đó thấy được vị trí, ý nghĩa của hát Then trong đời sống củangười Tày ở Cao Bằng qua các thế hệ

* Hát Then của người Tày ở Cao Bằng chứa đựng giá trị văn hóa sâu sắc:

Một là, Then phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của người TàyCao Bằng

Then là sự sinh động hoá quan niệm về thế giới ba tầng của người Tày.Thông qua nhãn quan của những người làm nghề Then, thế giới ba tầng đượchiện lên thật rành mạch với cõi trời, cõi đất và cõi nhân gian mà ở đó với tư

cách là người thông quan được với thần linh, người làm Then đã đi lại đượcmột cách dễ dàng từ cõi này sang cõi khác Thông qua thầy Then, cõi trờiđược cụ thể hoá, hiện thực hoá như là một hình ảnh lý tưởng của cõi nhângian Hay nói cách khác Then đã nhân hoá cõi trời Ngoài cung phủ nguy ngatráng lệ ra, cõi trời của Then cũng rất gần gũi với đời thường: có rừng rú, biển

cả, có ruộng vườn, chợ búa, v.v Điều đó phản ánh sự nhận thức một cáchhồn nhiên thô mộc trong thế giới quan của họ

Ngoài ra Then còn là sự cụ thể hoá quan niệm hồn linh giáo trong tínngưỡng dân gian bản địa Tất cả các vị thần trong quan niệm dân gian khi vàotrong Then đều đã được hình tượng hoá như những nhân vật có thật Ngoài tổtiên, tổ sư là những nhân vật có thực đã khuất, các vị thần linh khác trongThen đều có những dáng vẻ riêng, nhiều vị được hiện lên qua phương thứcnhập đồng trong các đám lẩu cấp sắc như Thổ công, Táo công, các tướngnghề v.v

Bên cạnh đó, thế giới tâm linh của người Tày ở Cao Bằng còn được thểhiện qua những lễ vật mang tính tượng trưng hồn nhiên, mộc mạc trong Then

Số mệnh con người được hình dung như một cái cầu, muốn trường thọ khoẻmạnh thì phải sửa sang lại cầu cho chắc chắn Tuổi thọ và sức khoẻ của ngườigià được gắn với bồ gạo, muốn người già sống lâu thì phải bù cho bồ gạo đầythêm Các lễ vật trong Then đều ít nhiều được biến hóa theo trí tưởng tượngcủa họ: Quả bí xanh hình dung là con lợn, hoa chuối rừng là con gà trống;chiếc thuyền bẹ chuối là tượng trưng cho đoàn thuyền loan thuyền phượng;…

Như vậy, Then đã phản ánh và lưu giữa văn hóa tâm linh, đời sống tinhthần của người Tày Do đó, Then đã trở nên gần gũi, gắn bó với đời sống tôngiáo tín ngưỡng của họ qua nhiều thế hệ

Bên cạnh đó, nhân sinh quan của người Tày ở Cao Bằng cũng được thểhiện sâu sắc, tinh tế qua các bài Then Có thể thấy thấm đẫm trong Then ước

mơ, khát vọng và hướng tới giá trị chân – thiện – mỹ của cộng đồng ngườiTày nơi đây Được nuôi dưỡng và phát triển trong dân gian nên trước hếtThen là sự phản ánh những tâm tư nguyện vọng chính đáng của người dânqua nhiều thế hệ Đó là những mong muốn rất bình dị của người nông dân: cóthóc gạo, trâu bò, gà vịt đầy nhà, cha mẹ già trường thọ, gia đình hoà thuậnyên vui, con cái hiếu thảo trưởng thành Then đấu tranh với các ác, ca ngợinhững giá trị nhân bản của con người như: lòng hiếu thảo, tình yêu đôi lứa,gia đình, yêu quê hương, ca ngợi lòng dũng cảm… Then cũng tỏ bày lòngcảm thông sâu sắc với những số phận không may mắn như những người tậtnguyền, người chết thảm, những trẻ mồ côi, những cô gái xinh đẹp nhưng bị

ép duyên hoặc phận mỏng, v.v

Hai là, Then phản ánh lịch sử, văn hóa của người Tày qua các giai đoạn

Ra đời và phát triển lâu dài trong lòng dân tộc, Then chứa đựng trong

nó những dấu ấn về lịch sử xã hội người Tày của một thời quá khứ Điều đóđược thể hiện rõ nhất qua diễn xướng Then và đặc biệt là văn bản lời hátThen Trải qua những thăng trầm của thời gian và sự biến cải bởi phương thứctruyền miệng nhưng về cơ bản diễn xướng Then trong đó có lời hát Then vẫngiữ được những nội dung phản ánh đó

Trong buổi sơ khai, gắn với đời sống sinh hoạt tín ngưỡng của dân giannên lời hát Then là sự phản ánh chân thực cuộc sống, môi trường tự nhiên xãhội của người Tày Có thể nhận thấy làng bản và cuộc sống sinh hoạt lao độngsản xuất của người dân Tày hiện lên rất quen thuộc trong Then: đầu bản cógiếng nước nguồn, trên cánh đồng có nơi thả vịt, có đàn lợn, đàn trâu thảrông, v.v Một số thầy Then đã sơ đồ hoá con đường lên mường trời của họ

mà qua đó mường trời hiện lên chẳng khác gì mường đất nơi mà họ sinh sốngnhư là sự lộn ngược của thế giới trần gian Lễ hội của Then phản ánh ước

nguyện về một cuộc sống dân an vật thịnh mà biểu trưng là cả đám đông tưngbừng nhảy múa Ngoài ra, các trò diễn mô phỏng đời sống lao động sản xuất

và săn bắn trong lễ hội Then cũng phần nào nói lên sự gắn bó của Then vớimôi trường tự nhiên và xã hội của người Tày

Bên cạnh đó, Then còn phản ánh hiện thực cuộc sống của người dântrong xã hội có giai cấp Đó là cảnh vua quan hà hiếp dân đen trong nạn bắtphu qua lời Then Khảm hải (Vượt biển) Đó là cảnh đi sứ đầy gian nan vất vảđược phản ánh trong văn bản lời Then Pây sử (Đi sứ) Ngay cả việc dâng lễvật cống nạp các vị thần linh cũng là một cách hiện thực hoá từ các hình thứccống nạp của người dân đối với các tầng lớp vua quan…

Then cũng tỏ rõ thái độ phê phán và ý thức phản kháng của người dânđối với kẻ cầm quyền Then mỉa mai châm biếm những kẻ làm quan “ăn trênngồi trốc” ngồi mát đánh bát đầy, Then phê phán thói hư tật xấu của họ nhưham chơi, mê gái đẹp, tham lam, v.v Cũng qua Then, bộ mặt thật của xã hộiphong kiến với những tệ tham quan ô lại, ăn của đút lót, dối trên lừa dưới ởchốn quan trường phần nào cũng được phơi bày…

Ba là, Then tích hợp các giá trị văn hóa, nghẹ thuật đặc trưng của ngườiTày ở Cao Bằng

Thông qua nghệ thuật ngôn từ, Then đã hội tụ được trong nó những giátrị văn học dân gian truyền thống của dân tộc Tày như các thể loại truyện kể,truyền thuyết, các câu thành ngữ tục ngữ đã được chau chuốt, gọt giũa, v.v

mà qua đó đã làm sáng rõ được nhân sinh quan cũng như các quan niệm đạođức của người dân Tày Trong diễn xướng Then, ngoài các thủ tục nghi lễ,phần nội dung hành lễ được dẫn dắt chủ yếu qua lời hát Then tức là văn bảnhành lễ Đó cũng là phần nội dung quan trọng nhất xuyên suốt toàn bộ mộtcuộc làm Then, dẫn dắt nghi lễ Then từ đầu đến cuối Về hình thức, lời hát

Then chủ yếu được sáng tác theo thể loại thơ hoặc văn vần mà dựa trên đóthầy Then có thể hát, xướng, đọc hoặc tụng niệm.

Then nói chung và đặc biệt là Then cấp sắc nói riêng là sự tập trung cao

độ nghệ thuật nguyên hợp của người Tày với sự tham gia của nhiều thành tốnghệ thuật khác nhau mà tiêu biểu là nghệ thuật tạo hình, nghệ thuật biểu diễncộng với môi trường diễn xướng mang đậm màu sắc tâm linh Sự phối kếthợp các thành tố trong nghệ thuật biểu diễn như hát, nhạc (đàn tính, xócnhạc), xướng, múa, trò diễn, v.v một cách đan xen, hoà nhập đã tạo nên mộthình thức nghệ thuật biểu diễn Then khá đặc trưng của người Tày Có thể tìmthấy sự phong phú đa dạng từ ngay trong mỗi thành tố của nghệ thuật biểudiễn Âm nhạc trong Then là sự hội tụ các làn điệu dân ca của từng địaphương dân tộc Tày Phong cách biểu diễn của các thầy Then nam miền ĐôngCao Bằng mạnh mẽ, tự tin với những tiết tấu âm nhạc nhanh mạnh, phóngkhoáng trong khi Then miền Tây giàu nữ tính nên nhẹ nhàng sâu lắng thiên vềtâm tình tự sự Trong múa cũng có nhiều điệu múa gắn với từng khoa mục

cụ thể góp phần làm tăng sự biểu cảm của từng nội dung nghi lễ Biểu hiện cụthể của yếu tố sân khấu trong Then là các trò diễn nghi lễ được thể hiện đanxen giữa các lớp lang của nội dung diễn xướng…

Mặt khác, Then là sự hội tụ những tài hoa nghệ thuật trong dân gian.Những thầy Then bằng công việc của mình đã góp phần đắc lực vào việc phổbiến và lưu truyền nghệ thuật biểu diễn Then từ đời này sang đời khác Nếunhư trong lễ Then thường, các nghệ nhân chỉ biểu diễn chính là đàn và hát thìtrong Then cấp sắc họ đã thực sự thể hiện hết mình thông qua các hình thứcbiểu diễn khác như múa, diễn trò, nhập đồng Đặc biệt ở đây phải kể đến cácđiệu múa trong Then Chỉ có thông qua lễ cấp sắc người xem mới thực sựđược thưởng thức hết vẻ đẹp tinh tế, sự phong phú và cuốn hút của các điệu

múa dân gian Tày Và vì vậy, cũng có thể nói rằng Then đại lễ trong đó cóThen cấp sắc là một diễn xướng góp phần lưu giữ những giá trị văn hoá nghệthuật tinh tuý của người Tày.

Với những giá trị văn hóa đó, năm 2017, tổ chức UNESCO đã côngnhận hát Then là một di sản văn hóa phi vật thể Đây là niềm tự hào của cộngđồng các dân tộc Tày, Nùng, những vùng quê có điệu hát Then nói chung vàcủa người Tày ở tỉnh Cao Bằng nói riêng Đây là điều kiện thuận lợi cho việcbảo tồn và phát huy giá trị văn hóa hát Then của người Tày ở tỉnh Cao Bằnghiện nay

1.1.1.3 Vai trò của hát Then đối với người Tày ở Cao Bằng

Trước hết, Then giúp gắn kết các thành viên, xây dựng tình đoàn kết,

cố kết cộng đồng

Với tính chất vừa là nghi lê tâm linh, vừa là hình thức diễn xướng, vừagắn với các lễ hội của người Tày, do đó, Then gắn bó và thu hút sự tham giacủa cộng đồng người Tày tại địa phương Mỗi khi gia đình có niềm vui, nỗibuồn hoặc khát khao, mong cầu điều gì, người Tày ở Cao Bằng lại nhờ đếnThen Khi diễn xướng Then hay làm lễ, các thành viên trong gia đình, dòng

họ, bản làng tập trung đông đủ, người góp công sức, người góp của cải, ngườiđộng viên tinh thần đối với gia chủ, đặc biệt là thể hiện lòng kính trọng và tintheo thầy Then Đó là điều kiện, môi trường để cộng đồng người Tày nơi đâythường xuyên gắn kết, chia sẻ, giúp đỡ lẫn nhau, tăng cường tình đoàn kết,tương trợ lẫn nhau Sự giúp đỡ hồn nhiên, vô tư cũng như sự cổ vũ nhiệt tình

và trân trọng của cộng đồng đối với thầy Then đã chứng tỏ rằng Then có vịtrí, vai trò quan trọng trong đời sống xã hội của người Tày

Bên cạnh đó, Then giúp lưu truyền, giáo dục đạo đức, văn hóa, lối sốngcủa người dân tộc Tày ở Cao Bằng

Kính trọng người già, hiếu thảo với cha mẹ, ông bà là là một trongnhững nét đẹp nổi bật trong văn hoá ứng xử được thể hiện khá rõ trong cácnghi lễ Then Có khá nhiều nghi lễ liên quan đến tôn kính người già như: lễmừng thọ cho cha mẹ với các tục vần khẩu lường là tục thể hiện sự cầu mongông bà cha mẹ trường thọ qua tục con cháu đổ thêm gạo vào bồ với ý nghĩa

bù gạo để người già có thêm lương thực ăn để trường thọ Trong Then Kỳ yêngiải hạn đầu năm người ta thường kết hợp với việc làm lễ giải hạn cho ông bà,cha mẹ nếu họ đã đến tuổi xung tuổi hạn Những nghi thức đó đều cho thấytruyền thống hiếu kính với cha mẹ, ông bà và cao niên của người Tày

Tôn sư trọng đạo là nét đẹp văn hoá khá nổi bật của người Tày ở CaoBằng, được thể hiện sâu sắc trong Then Ví như, trong lễ cấp sắc, khi người

đệ tử được cấp sắc tức là họ đã chính thức gia nhập vào gia đình dòng cúngvới các mối quan hệ theo kiểu gia đình có cha (thầy cha), mẹ (thầy mẹ), anh(sư huynh), em (sư đệ), v.v Trong lễ cấp sắc, nghi thức mời thầy vào nhàvới các thủ tục long trọng là một nghi thức khá đặc sắc thể hiện sự biết ơn vàkính trọng thầy Người đệ tử lạy tạ các thầy cha, thầy mẹ, tặng lại miếng vảihồng (quá hồng) làm khước cho các thầy của mình Từ sau lễ cấp sắc, trongcác dịp nhà thầy có việc lớn hoặc các dịp lễ tết và khi thầy qua đời, người họctrò có trách nhiệm giống như con cái trong gia đình thầy Và như vậy, mốiquan hệ giữa thầy cha, thầy mẹ với đệ tử trong Then đã vượt cao hơn cả quan

hệ thầy – trò, trở thành quan hệ giữa cha mẹ với con cái Đây là một nét đẹp

có tác dụng đối với việc giáo dục truyền thống tôn sư trọng đạo cho thế hệ trẻvới ý nghĩa “không thầy đố mày làm nên”

Tôn trọng phụ nữ, yêu thương, chăm sóc trẻ em cũng là một nét đẹp nổibật trong văn hóa hát Then Gia đình người Tày nói chung là kiểu gia đìnhtiểu phụ quyền, người đàn ông có vai trò quyết định những việc lớn trong gia

đình nhưng dựa trên sự tôn trọng ý kiến của người vợ Có nhiều nghi lễ, lờihát Then thể hiện sâu sắc tình cảm này, đặc biệt là nghi lễ cấp sắc Trong lễcấp sắc, Khi thầy Then nhận lễ cấp sắc thì bên cạnh anh ta phải có người vợngồi chứng kiến, các đồ lễ mà anh ta nhận được từ thầy trao cho như quạt, ấn,xóc nhạc, v.v lần lượt được bỏ vào vạt áo trước của bà vợ với ý nghĩa rằngrồi đây người vợ sẽ làm nhiệm vụ thắp hương và trông coi bàn thờ ở nhà đểanh ta đi hành nghề Khi được thầy Then được tặng quà, anh ta sẽ đưa lại hếtcho người vợ với ý nghĩa “của chồng công vợ” Ngoài ra, sự quan tâm tới bà

mẹ và trẻ em được thể hiện qua hàng loạt các nghi lễ liên quan đến việc sinh

đẻ của người phụ nữ, từ khi hoài thai cho đến khi đứa trẻ ra đời tới khi lênmười tuổi, v.v Các nghi lễ này ngoài yếu tố tâm linh ra còn thể hiện được sựquan tâm trân trọng của gia đình, họ hàng và cộng đồng đối với người già, trẻ

em, phụ nữ Rõ ràng là so với các hình thức mới như mừng thọ, mừng đầytháng có ăn uống linh đình nhiều khi gắn với mục đích kinh tế thì các nghi lễThen mang tính truyền thống có cội rễ lâu bền hơn trong đời sống tinh thầnngười Tày Chính vì vậy dù còn có điểm này điểm khác cần phải bàn thêmnhưng có thể nói rằng nghi lễ Then là sự tích hợp trong nó những truyềnthống văn hoá tốt đẹp của người Tày

Then cũng tỏ rõ thái độ yêu và trân trọng cái thiện, cái tốt đẹp và cămghé cái xấu xa Trong Then có khá nhiều nội dung phê phán những thói hư tậtxấu trong xã hội và đề cao những phẩm chất tốt đẹp của con người Các tuyếnhình tượng nhân vật tương phản được khắc họa sâu sắc: Trai đần - trai giỏi,gái lười – gái chăm với ý nghĩa giáo dục, hướng thiện Có nhiều bài Then lànhững câu chuyện ca ngợi lòng hiếu thảo, tình mẫu tử, sựu thủy chung; nhữngchuyện mẹ chồng - nàng dâu, chuyện tranh vợ cướp chồng bị quả báo… Tất

cả đều là nhưng lời khuyên răn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, thể hiện nhânsinh quan của người Tày ở Cao Bằng

Như vậy, xét về mặt nội dung, Then chuyển tải trong nó những thôngđiệp của một thời quá khứ, trong đó những giá trị nhân bản có ý nghĩa giáodục đạo đức, văn hóa, lối sống thì vẫn mãi mãi có giá trị

Ngoài vai trò đoàn kết cộng đồng, giáo đục đạo đức, lối sống, Then còn

là phương tiện, là cứu cánh về mặt tinh thần, làm cho đời sống văn hóa, nghệthuật, tâm linh của người Tày ở Cao Bằng trở nên phong phú

Như đã nêu ở các nội dung trước, Then là hình thức tín ngưỡng, tâmlinh đặc sắc của người Tày Khi vui, khi buồn, những lúc cần nương náu tinhthần, Then trở thành cứu cánh giúp chia sẻ niềm vui, nỗi buồn, gửi gắm ước

ao, khát vọng được may mắn, khỏe mạnh, hạnh phúc, được nâng đỡ che chởbởi các đấng siêu nhiên Giống như các lễ hội truyền thống mang tính chấtcộng đồng khác, Then giúp người ta không những thoả mãn nhu cầu về tinhthần (thưởng thức nghệ thuật dân gian dân tộc) mà quan trọng họ còn đượcthoả mãn về nhu cầu tâm linh (được thánh thần ban phát lộc)

Then không giống với bất kỳ loại hình văn hóa, nghệ thuật nào khác,mang bản sắc văn hóa riêng, làm đẹp đời sống tinh thần của người Tày Then

là sự kết hợp của 3 yếu tố cơ bản: lời thơ, giai điệu hát và nhạc đệm Thơtrong Then chủ yếu là thể thơ 5 chữ và 7 chữ, có khi từng thể thơ đứng riêng

rẽ theo từng khoa mục nhưng cũng có khi xen kẽ giữa cả hai thể thơ trongcùng một khoa mục Ở thể thơ 7 chữ, chữ thứ bảy của câu trên vần với chữthứ năm của câu dưới Đây là cách gieo vần phổ biến trong hát Then nóichung Giai điệu Then là yếu tố quan trọng giúp chuyển tải các nội dung củaThen đến với cộng đồng, gần gũi hơn Mỗi vùng, miền, giai điệu Then cũng

có những đặc trưng riêng: giai điệu trong Then Bắc Kạn, Thái Nguyên thiên

về sự trầm mặc, âm vực hẹp hơn so với Then Cao Bằng Cây đàn Tính vớiphần nhạc đệm và trình diễn của các nghệ nhân Then đã làm cho hát Then đạt

được tính nghệ thuật, thẩm mĩ cao, đưa hát Then trở thành di sản văn hóa phivật thể được thế giới công nhận.

Diễn xướng Then vừa mang ý nghĩa tâm linh, vừa mang ý nghĩa lễ hội,không chỉ là nơi nương náu về tâm linh mà là hoạt động sinh hoạt công đồng,giải trí đầy ý nghĩa đem lại giá trị tinh thần cho người Tày ở Cao Bằng

Tóm lại, Then là tích hợp các giá trị văn hoá, phản ánh được trong nónhiều nét đẹp trong truyền thống của người Tày, mang trong nó những đặcđiểm, giá trị văn hóa riêng có vai trò to lớn trong việc gắn kết cộng đồng, giáodục đạo đức, lối sống, làm phong phú đời sống người dân tộc Tày ở CaoBằng Do đó, việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của Then trong đờisống của cộng đồng dân tộc Tày ở Cao Bằng nói riêng và trong công cuộc xâydựng và phát triển đất nước hiện nay đặt ra hết sức cần thiết

1.1.2 Khái niệm và phương thức bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Then của người Tày ở Cao Bằng

Tác giả Hoàng Vinh trong cuốn sách “Một số vấn đề bảo tồn và phát triển

di sản văn hóa dân tộc” cho rằng: “Khi nói tới bảo tồn, ta luôn nghĩ đến giữ gìntoàn bộ và nguyên vẹn đối tượng cần bảo tồn” và: “Đối tượng bảo tồn cần thỏamãn hai điều kiện tiên quyết: Một là, nó phải được nhìn là tinh hoa, là một “giá

trị” đích thực không có gì phải hồ nghi hay bàn cãi Hai là, nó phải hàm chứakhả năng, chí ít là tiềm năng, đứng vững lâu dài trước những biến đổi tất yếu vềđời sống vật chất và tinh thần của con người (…), nhất là trong giai đoạn đổi mớihiện nay với chính sách mở cửa và cơ chế thị trường”

Nguyễn Thị Mỹ Liêm trong cuốn Kỷ yếu hội thảo 60 năm đề cương vănhóa Việt Nam (1943-2003) cho rằng: “Bảo tồn” là giữ lại, không để bị mất đi,không để bị thay đổi, biến hóa hay biến thái… Như vậy, chính trong nội hàmcủa thuật ngữ này, không có khái niệm “cải biến”, “nâng cao” hoặc phát triển”.Hơn nữa, khi nói đối tượng bảo tồn “phải được nhìn là tinh hoa”, chúng ta đãkhẳng định được giá trị đích thực và khả năng tồn tại theo thời gian, dưới nhiềuthể trạng và hình thức khác nhau của đối tượng được bảo tồn [55, tr 269].Trích dẫn?

Như vậy, bảo tồn nguyên vẹn: là vận dụng thành quả khoa học kỹ thuậtcông nghệ cao, hiện đại đảm bảo giữ nguyên trạng hiện vật như sự vốn có vềkích thước, vị trí, đường nét màu sắc, kiểu dáng Bảo tồn nguyên vẹn giá trịvăn hóa hát Then là việc tiến hành điều tra sưu tầm, thu thập các dạng thứcvăn hóa hát Then như nó hiện có theo quy trình khoa học nghiêm túc chặtchẽ, lưu giữ chúng trong sách vở, các ghi chép, mô tả bằng hình ảnh, âmthanh và có thể lưu giữ trong các kho lưu trữ, các viện bảo tàng, đặc biệt làlưu truyền bằng hình thức biểu diễn, diễn xướng như nó vốn có

Bảo tồn trên cơ sở kế thừa: là việc gìn giữ các giá trị văn hóa trên cơ sởvừa giữ được hồn cốt, tinh túy của văn hóa đó, đồng thời loại bỏ những yếu tốlạc hậu, không còn phù hợp Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong tác phẩm Đờisống mới, xuất bản ngày 20-3-1947, đã nêu ra những quan điểm rõ ràng về

sự bảo tồn trên cơ sở kế thừa: “Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ, cái gì cũ mà

không xấu nhưng phiền phức thì phải sửa đổi cho hợp lý, cái gì cũ mà tốt thìphát triển thêm” [28, tr.94] -> xem lại trích nguồn

Bảo tồn giá trị văn hóa hát Then là việc gìn giữ trên tinh thần lưu lạinhững nét cơ bản, tinh túy cả văn hóa hát Then, giữ được những nét đẹp vốn

có của hát Then đồng thời loại bỏ những yếu tố không còn phù hợp với thựctiễn lịch sử Bảo tồn trên cơ sở kế thừa mang lại nhiều điểm mới và phù hợpvới quan điểm lịch sử cũng như hiện tại đời sống của con người, nó cần đượcphát huy một cách triệt để, như vậy chúng ta sẽ giữ lại được những tinh hoacủa lịch sử và sự mới mẻ của hiện tại

Là một nét đẹp văn hóa có giá trị văn hóa, có vị trí, vai trò to lớn trongđời sống của người Tày, hát Then vừa đòi hỏi bảo tồn nguyên vẹn để lưu giữnhững giá trị tinh hoa, vừa cần sự bảo tồn có tính kế thừa để loại bỏ những yếu

tố tiêu cực, không còn phù hợp, từ đó xây dựng và phát triển văn hóa hát Thenxứng đáng với vị trí là di sản văn hóa phi vật thể được thế giới công nhận

Phát huy là chắt lọc những thứ tốt đẹp từ văn hóa vào đời sống xã hội, đờisống kinh tế và đời sống tinh thần của com người, ngược lại từ đời sống kinh tế,

xã hội lại góp phần làm đẹp thêm cho đời sống văn hóa của com người

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là sự kết hợp giữa việc bảo vệ, gìngiữ cũng như kế thừa và phát triển của một nền văn hóa nào đó, nó là nhữnggiá trị tinh thần của con người tạo ra với mục đích của con người

Ta chia bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa làm hai phần chính:

Thứ nhất, bào tồn giá trị văn hóa là cần bảo vệ và gìn giữ những giá trịvăn hóa tốt đẹp của dân tộc, không cho nó bị mất đi, ở bảo tồn giá trị văn hóagồm bảo tồn những giá trị tốt đẹp của nền văn hóa đó và bảo tồn tất cả những

gì sẵn có của nền văn hóa này

Thứ hai, phát huy giá trị văn hóa là chọn lọc những giá trị tốt đẹp củanền văn hóa này, củng cố và làm mới nó cho phù hợp với con người, xã hội

và nên chính trị hiện tại

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa là điều rất cần thiết trong cuộc sốngcon người hiện nay, trong cuộc sống hiện đại, phát triển kinh tế xã hội nhữngvăn hóa đặc trưng của con người đang đứng trên một thách thức vô cùng lớnlao là bị mai một dần, con người sống thực tế hơn mà quên đi những giá trịđạo đức, tinh thần con người tạo ra

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa Then là gìn giữ, bảo vệ và pháttriển những giá trị văn hóa của Then, trong đó bảo tồn nguyên vẹn những mặttốt đẹp, tinh hoa, loại bỏ những yếu tố không tích cực, từ đó phát triển, sángtạo cho phù hợp với thực tiễn

* Một số phương thức bảo tồn, phát huy văn hóa hát Then

Có nhiều phương pháp, cách thức để bảo tồn và phát huy văn hóa hátThen của người Tày ở Cao Bằng như:

Tuyên truyền, nâng cao nhận thức về ý nghĩa, giá trị của hát Then có ýnghĩa quan trọng giúp hình thành tri thức của người dân về Then đầy đủ hơn,trong đó nhận thức được cả những điểm tích cực cần lưu giữ, điểm chưa tíchcực cần lọc bỏ và phát triển lên tầm cao mới Từ tri thức đầy đủ, người dân cóthái độ, tình cảm và những hànhđộng cụ thể để chung sức bảo tồn, phát huyvăn hóa hát Then

Xây dựng, hoàn thiện hành lang pháp lý, chính sách, pháp luật về bảotồn, phát huy giá trị văn hóa; trong đó Co Bằng phải có những chủ trương,quyết sách riêng cho việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa hát Then

Tăng cường đào tạo, truyền dạy hát Then thông qua nhiều hình thứcnhư: câu lạc bộ, sinh hoạt hội, nhóm, thông qua vai trò của các tổ chức đoànthể chính trị - xã hội của địa phương

Tăng cường bồi dưỡng, đào tạo, bổ sung nhân lực cho bảo tồn, pháthuy văn hóa hát Then, bao gồm cả những người làm chính sách, nhà nghiêncứu, nghệ nhân hát Then và nhân lực trẻ tham gia học Then.

Đầu tư cơ sở vật chất, xây dựng và hoàn thiện các thiết chế văn hóanhư: không gian diễn xướng, sân khấu biểu diễn Then để việc diễn xướngThen được thực hiện trong đúng không gian nghệ thuật của nó, đồng thời thuhút được đông đảo người dân, du khách thưởng thức, từ đó lan tỏa, lưu truyềncác giá trị văn hóa của Then

ra Cao Bằng còn giáp với tỉnh Bắc Cạn và Lạng Sơn

(Nguồn: Cổng thông tin điện tử tỉnh Cao Bằng)

Là một tỉnh miền núi đông bắc bộ, tỉnh Cao Bằng không có những conđường thuận lợi cho phát triển kinh tế nhưng Cao Bằng lại có nhiều cửa khẩulớn giáp ranh với Trung Quốc như cửa khẩu Hùng Quốc, Tà Lùng , có thểnói đây là một lợi thế lớn cho sự phát triển kinh tế của người dân Cao Bằng

Địa hình nơi đây bị chia cắt bởi những núi đá và đồi cao rất khó khăncho công việc cũng như sinh hoạt của người dân, tại Cao Bằng chủ yếu chiathành những vùng kinh tế chính sau: vùng thành phố Cao Bằng, vùng kinh tếmới huyện Hòa An, vùng kinh tế phía đông, vùng kinh tế phía tây

Cao Bằng có khí hậu khắc nghiệt rất khác các tỉnh khác đó là gió mùangay trong lục địa Nhưng đặc điểm trên cũng gúp Cao Bằng có nhiều lợi thếnhư trồng và sản xuất cây, bán cho những vùng đồng bằng, những cây trồng ởnơi đây được người dân địa phương sản xuất rất đa dạng mà chỉ có nơi đâymới sản xuất được như: cây hạt dẻ, hồng xứ lạnh, các cây nhà họ đậu có hàmlượng đạm và chất béo rất cao, cây thuốc lào, thuốc lá, chè xanh, chè đắng…

đó có thể nói là nguồn đặc sản của vùng núi Cao Bằng mà không nơi đâu cóthể có được

Cao Bằng có một lợi thế rất lớn là nguồn tài nguyên khoáng sản đadạng Điểm nhấn là quặng sắt có trữ lượng rất lớn và rất nhiều công dụng đểphát triển nền kinh tế cũng như xây dựng Ngoài ra Cao Bằng còn có những

mỏ khoáng sản quý hiếm như vàng, thạch anh, antimon Bên cạnh đó, tiềmnăng kinh tế từ khai thác, chế biến nông, lâm sản và du lịch cũng đều là lợithế kinh tế của Cao Bằng trong công cuộc xây dựng và phát triển trong bốicảnh kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế

Các đơn vị hành chính tỉnh Cao Bằng bao gồm Thành phố Cao Bằng và

12 huyện (Bảo Lạc, Bảo Lâm, Hà Quảng, Hạ Lang, Hòa An, Nguyên Bình,Phục Hòa, Quảng Uyên, Thạch An, Thông Nông, Trà Lĩnh, Trùng Khánh).Theo Quyết định số 964/QĐ-TTG của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày30/6/2015, tỉnh Cao Bằng có 11 huyện biên giới được ưu tiên hỗ trợ tạo điềukiện đặc biệt phát triển kinh tế, xã hội bao gồm: Quảng Uyên, Phục Hòa, HàQuảng, Nguyên Bình, Trùng Khánh Trà Lĩnh, Bảo Lâm, Bảo Lạc, Thạch An,

Hạ Lang” [7] Trích dẫn

Hiện nay dân số toàn tỉnh là 507.183 người (theo điều tra dân số ngày01/10/2009) [3] Dân số trung bình năm 2009 là 510.884 người” [7] xem lạinguồn trích Mật độ dân số thấp, khoảng 80 người/km² Phân bố dân cư tạiTỉnh Cao Bằng gồm 4 khu vực chính: khu vực Thành phố Cao Bằng, khu vựcHòa An, khu vực miền Đông và khu vực miền Tây Trong đó:

Thành phố Cao Bằng có: 150.421 dân

Khu vực Hòa An: 63.515 dân

khu vực miền Đông: 150.000 dân

vực miền Tây: 130.000 dân

Cao Bằng có 11 dân tộc anh em đang sinh sống trong đó dân tộc Tày,Nùng chiếm phần lớn, tiếp sau đó là Nùng, H'Mông, Dao, Việt và các dân tộckhác, được thể hiện qua bảng sau:

Bảng 2.1 Số liệu các dân tộc ở Cao Bằng