HOA NGUYÊN THI THẢO CỦA LÊ QUANG ĐỊNH – NHỮNG VẦN THƠ ĐI SỨ TƯƠI TẮN, HÀO MẠI

Đi sứ trong tư thế của người chiến thắng, trong niềm tin tưởng và kiêu hãnh của người hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh đất nước giao phó đã hình thành nên cái nhìn lạc quan, tin yêu cuộc sống

HOA NGUYÊN THI THẢO CỦA LÊ QUANG ĐỊNH – NHỮNG VẦN THƠ ĐI SỨ TƯƠI TẮN, HÀO MẠI

Ths Đỗ Thị Mỹ Phương (K.Văn -ĐHSPHN)

Trong sự phát triển của văn học trung đại Việt Nam, văn học miền đất Nam bộ có ý nghĩa đặc biệt Mặc dù xuất hiện muộn và không có nhiều bề dày truyền thống nhưng văn học nơi đây đã tạo dựng được một gương mặt, tiếng nói riêng với nhiều tên tuổi và tác phẩm đặc sắc Một trong số đó

không thể không nói đến Lê Quang Định với tập thơ Hoa Nguyên thi thảo.

Hoa Nguyên thi thảo được làm chủ yếu trong chuyến đi sứ Trung

Hoa năm 1802 – 1803 mà Lê Quang Định là chánh sứ Đây là chuyến đi có

ý nghĩa đặc biệt không chỉ với bản thân Lê Quang Định, với nhà Nguyễn

mà còn khắc một dấu mốc quan trọng trong lịch sử dân tộc Sứ đoàn Lê Quang Định là một trong những sứ đoàn đầu tiên của triều Nguyễn đến Trung Hoa, mang trọng trách hết sức nặng nề và thiêng liêng: yêu cầu sự thừa nhận quyền tự trị nước Việt của nhà Nguyễn (cầu phong), khẳng định cương vực, biên giới mới của lãnh thổ nước ta, gồm cả đất Việt Thường ngày xưa và những vùng đất mới do chúa Nguyễn khai phá (xin đặt quốc hiệu) Chuyến đi sứ là một quá trình đấu trí khôn khéo, mềm mỏng nhưng

quyết liệt và cuối cùng đã kết thúc thắng lợi Hoa Nguyên thi thảo được ra

đời trên chặng Hoa trình khó khăn, gian khổ nhưng vẻ vang ấy Đi sứ trong

tư thế của người chiến thắng, trong niềm tin tưởng và kiêu hãnh của người hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh đất nước giao phó đã hình thành nên cái nhìn lạc quan, tin yêu cuộc sống mãnh liệt ở thơ Lê Quang Định

Hoa Nguyên thi thảo được biết đến và khắc in tương đối sớm (xem

TL số 4) nhưng việc biên dịch, chú giải tập thơ để giới thiệu với công chúng chưa thật sự được quan tâm Mới chỉ có ít bài thơ được trích dịch, giới thiệu trong một số công trình và hợp tuyển Phải đến những năm đầu thế kỉ XXI, trong dịp kỉ niệm 300 năm hình thành và phát triển vùng đất

Biên Hòa - Đồng Nai, tập thơ mới được dịch, in trong cuốn Gia Định tam gia Phần sáng tác của Lê Quang Định ở đây còn những điểm chưa hoàn bị

lắm Chẳng hạn, số lượng thơ được giới thiệu và phiên dịch thiếu 11 bài, tên tác phẩm đôi khi còn chưa chính xác, phần dịch nghĩa cũng có chỗ

chưa thanh thoát, những điển tích, điển cố liên quan chú thích chưa đủ Tuy vậy, cuốn sách của Hoài Anh là những khai phá bước đầu trong quá trình đưa tác phẩm của Lê Quang Định đến với bạn đọc Để đạt đến sự hoàn thiện, bản dịch cần sự góp sức của nhiều học giả

Hoa Nguyên thi thảo gồm 74 bài thơ Tập thơ mở đầu bằng bài Lưu biệt Bắc thành Nguyễn Tổng trấn ghi lại sự kiện bắt đầu chặng hành trình vạn dặm và kết thúc là bài Khốc tiên phần - cảm xúc của Lê Quang Định khi đứng trước mộ cha mẹ Trừ 4 bài thơ cuối tập là Võ Hậu quân hỏa, Ngô Lễ bộ tửu khóc những người anh hùng đã tử tiết và Trường phái hầu phát, Khốc tiên phần có lẽ được sáng tác sau khi Lê Quang Định đi sứ trở

về, 70 bài còn lại trong Hoa Nguyên thi thảo chính là tập nhật kí hành trình

tới Hoa Nguyên của tác giả

Là tập thơ đi sứ nhưng Hoa Nguyên thi thảo không có sự trĩu nặng

âu lo Lê Quang Định hiện diện trong tâm thế một sứ thần tự tin, kiêu hãnh hơn là con người của những trọng trách lớn lao Tạo dựng hình ảnh và phối hợp màu sắc là điểm mạnh của ngòi bút thơ Lê Quang Định Thi nhân sử dụng nhiều gam màu sáng để thể hiện bức tranh cuộc sống “Thi trung hữu họa”, có thể dùng câu nói này để nhận định về thơ đi sứ của ông Tập thơ được người đương thời đánh giá cao Kết hợp giữa tâm hồn phóng khoáng, hào mại và những nét bút tài hoa tinh tế, thơ Lê Quang Định đã khiến các

sĩ phu phương Bắc phải thán phục Người dân Nam bộ coi sáng tác của ông là tiếng nói thể hiện vẻ đẹp tâm hồn, tính cách mình Bản thân những danh sĩ cùng thời với thi nhân cũng rất có hứng thú với tập thơ này Ngô

Lễ Khê và Nguyễn Tố Như (Nguyễn Du) đã dành 65 lời bình cho 49 bài

thơ trong Hoa Nguyên thi thảo Vẻ đẹp bay bổng, phóng khoáng mà tự

nhiên, sống động, ý thơ giản dị nhưng chân thành, gợi xúc động sâu sa,

tình cảm nhẹ nhàng, tinh tế… của thi tập đã được Ngô Lễ Khê và Nguyễn

Tố Như khẳng định

Hoa Nguyên thi thảo giống như phần lớn các tập thơ đi sứ chủ yếu

được khơi dậy từ ba nguồn cảm hứng chính: cảm hứng từ thiên nhiên cảnh

vật Trung Hoa; cảm hứng từ tâm tình người lữ khách xa nhà và cảm hứng thù tạc

Viết về thiên nhiên, Lê Quang Định nghiêng về những bức tranh rộng lớn, tươi tắn và thanh thoát Cảnh vật thường thu hút hồn thơ ông ở vẻ đẹp, sức sống, ở nét tự nhiên, sinh động Nhà thơ ít có hứng thú với cái bình dị của khung cảnh đời thường, cái nhìn của ông thường hướng tới phát hiện chất thơ từ đời sống Trong thơ Lê Quang Định có mặt hai không gian dường như đối lập nhau: một là không gian tĩnh, gợi cảm giác bình yên với chùa chiền, miếu mạo - chốn an nhiên, thanh tịnh; một là không gian động với những âm thanh náo nhiệt và sự sống đang chuyển mình mạnh mẽ, gợi sự ấm nóng, tươi vui - cuộc sống trần thế sôi động Hai thế giới cách xa nhau ấy được nối lại trong tâm hồn thơ thiết tha tình yêu cuộc sống Không khí yên bình của những ngôi chùa không hề xa lạ với cảnh vật nơi thế tục mà dường như chỉ là một khoảng lặng yên tĩnh, trong lành hơn mà nhà thơ quan sát được

Thơ viết về thiên nhiên cảnh vật trong Hoa Nguyên thi thảo phần lớn

được gợi hứng từ hai khung cảnh là sông nước (26 bài) và chùa chiền (10 bài) Lê Quang Định chọn hai không gian này vì hành trình sứ đoàn phần lớn theo đường sông để đến Yên Kinh nhưng quan trọng hơn là bởi cảm nhận cái đẹp của thi nhân thiên về sự phóng khoáng Nhà thơ đặc biệt có hứng thú với những cảnh tượng rộng lớn, thanh thoát Sông nước mang đến vẻ mênh mông, bát ngát của không gian được quan sát theo bề rộng, chùa chiền gợi lên vẻ an nhiên, tĩnh tại của không gian được cảm nhận từ chiều sâu Không phá vỡ vẻ siêu thoát vĩnh hằng nơi cảnh chùa, cũng không tách biệt nó với cuộc sống đời thường, Lê Quang Định đến với cảnh vật bằng cảm quan của người đi tìm cái cái đẹp muôn màu trong cuộc sống Ngòi bút ảo hoá khi tả cảnh đã giúp thi nhân tái hiện được những bức tranh còn vẹn nguyên khói sương phiêu lãng mà vẫn ngời lên vẻ đẹp tươi tắn, đầy sức sống Đó là khi trong một bức tranh tĩnh lặng, tác giả vẽ thêm một dáng hình người đẹp:

Hà xứ giai nhân bằng Thứu Lĩnh

Bạch y tương chứng thuý mi song

(Người đẹp ở nơi nào đến lễ Phật

Áo trắng, đôi mày biếc ánh lên nhau)

(Đăng Kim Kê nham)

Hình ảnh “giai nhân bằng Thứu Lĩnh” là một đột phá trong bài thơ Cảnh chùa gần với đời thực hơn còn hiện thực lại trở nên ảo hơn Cô gái áo trắng là sự pha trộn giữa hình ảnh Quan Thế âm Bồ tát và người đẹp đến lễ chùa Bản thân sự trộn lẫn đó cho thấy tâm hồn thơ hào mại, không câu nệ của Lê Quang Định Thiên nhiên cảnh vật dưới con mắt thi nhân dù được quan sát ở góc độ, phương diện nào bao giờ cũng là hiện thân của cái đẹp không phân biệt xa - gần, đời - đạo

Lê Quang Định thường đặt mình vào vị trí giữa cảnh để cảm nhận sự hoà hợp trọn vẹn với thế giới xung quanh Thơ ông viết trên đường đi sứ nhưng gần như không hề có sự phân biệt quê mình – quê người, không có

ý thức phân tách không gian quen thuộc và xa lạ Hoa Nguyên thi thảo ít

nỗi buồn bởi lúc nào Lê Quang Định cũng tìm thấy sự hoà hợp, gắn kết

giữa mình với cuộc đời Thơ ông thường xuyên có những cuộc gặp gỡ Gặp

không phải để thấy mất mát, trống vắng, không gì bù đắp được giống như Nguyễn Du khi đi qua các địa danh, di tích lịch sử mà để tìm kiếm sự sẻ chia, ràng buộc, sự gắn bó giữa người - cảnh Trong hành trình đi sứ, thi nhân nhiều lần phát hiện ra những bức tranh thơ mộng, tươi đẹp là đất trời hữu ý dành tặng riêng mình Cái đẹp trong quan niệm của ông không phải

là thiên nhiên vô tri vô giác mà là sự giao cảm của tâm hồn nghệ sĩ với

cảnh:

Đinh hạc sa âu cung ngã lãm

Giang mai đề liễu vị thuỳ khiên

(Hạc nơi vũng nước, chim le nơi bãi cát mang (vẻ đẹp) đến cho ta thưởng thức

Cây mai bên sông, cây liễu trên đê vì ai mà quấn quýt)

(Ninh Minh giang giải lãm)

Qua lầu Hoàng Hạc - địa danh nổi tiếng gắn liền với bài thơ của Thôi Hiệu, nơi từng khiến tiên thi Lý Bạch phải quẳng bút, Lê Quang Định vẫn có những ý thơ tươi tắn Ông không nhìn cảnh để thấm thía ý nghĩa còn - mất trong đời hay suy tư về sự nhỏ nhoi của kiếp người giữa mênh mông không gian, vô định thời gian mà để thú vị nhận ra những cuộc hội ngộ giữa quá khứ và hiện tại, giữa con người với thiên nhiên Trong con mắt thi nhân, quá khứ không vĩnh viễn mất đi:

Hàn phi tích cổ Viêm tưu viễn

Nhân cảnh tao phùng hữu thử quan

(Cánh hạc bay trong tích xưa, miền Viêm bang xa xôi Người và cảnh gặp gỡ nên có cuộc tham quan này)

(Đăng Hoàng Hạc lâu tác)

Cảnh vẫn thế nhưng con người thì mới, chính vì vậy lầu Hoàng Hạc

sẽ còn là nơi khơi nguồn thi hứng cho muôn đời Luôn đặt mình vào giữa thiên nhiên, thanh thản an nhiên là trạng thái thường trực trong tâm hồn Lê Quang Định Những trách nhiệm không còn là gánh nặng, chúng còn khiến cảm xúc thi nhân thăng hoa Nhà thơ nhiều lần tự nhận mình là người nhàn

Vẻ nhàn của ông khác người lánh xa mọi ràng buộc hay đứng trên cuộc đời,

nó toát lên từ sự đón nhận thế giới xung quanh với tất cả tâm hồn khoáng đạt:

Nhất phiến tinh tra vạn lý san

Càn khôn vô xứ bất vi nhàn

(Một mảnh bè sao vượt qua vạn ngàn sông núi

Đất trời đâu chẳng là chốn thanh nhàn của ta)

(Hựu thứ Cấn Trai vận)

Sự thư thái, an nhiên không tỏa ra từ cảnh mà từ lòng người Bên cạnh tìm kiếm, Lê Quang Định còn tạo dựng không gian cho chính mình

Thơ viết về thiên nhiên cảnh vật là phần thơ có giá trị nhất trong

Hoa Nguyên thi thảo Lê Quang Định hiện diện trong thơ như một nghệ sĩ

với tâm hồn giàu rung cảm trước cuộc sống, bút lực dồi dào và cách tạo

hình đa dạng, táo bạo Hoa Nguyên thi thảo có nhiều tứ thơ mới lạ, bất

ngờ, hồn nhiên nhưng không thô mộc, trau chuốt mà không khuôn sáo, sắp đặt… Ngòi bút biến hoá, mềm mại với những đường nét sương khói, trẻ trung khi khắc họa các cảnh sinh hoạt đời thường, phóng túng, mãnh liệt lúc tái hiện các bức tranh hùng vĩ, … là sự thể hiện những cung bậc cảm xúc khác nhau của hồn thơ Lê Quang Định Thi nhân thổi linh hồn vào thiên nhiên bằng một chút đa tình, một chút tinh nghịch, một chút táo bạo, làm bừng sáng vẻ đẹp tinh khôi, mát mẻ của một buổi sáng nơi thôn quê:

Thôn cô trang địa diện

Dã tẩu thế sơn đầu

(Cô gái làng trang điểm mặt đất

Ông lão nhà quê sửa đầu cho núi)

(Tiêu Tương chu hành tạp hứng: Triêu họa hứng)

Ý thơ tự nhiên, trong trẻo Sự có mặt của con người đã điểm tô kỳ diệu cho cảnh sắc Rung cảm trước những chất thơ từ cái đời thường nhất

là điều không thường gặp trong truyền thống văn học trung đại Việt Nam

Nó chỉ có khi tâm hồn người nghệ sĩ chân thành với tình yêu cuộc sống

Lê Quang Định để lại cho thơ ca Việt Nam những thi phẩm miêu tả thiên nhiên tuyệt đẹp, in dấu một tâm hồn thơ đầy ắp tin yêu Các bài thơ là sự lưu giữ những phút giây đẹp đẽ của đất trời vạn vật từ tâm hồn một con người tha thiết gắn bó với sự sống

Giống như các sứ tập khác, Hoa Nguyên thi thảo cũng gửi gắm

nhiều tâm tình của Lê Quang Định trên chặng hành trình xa quê Nhà thơ đất Gia Định luôn ý thức ghi lại diễn biến tâm hồn mình trong mỗi thời điểm, cảnh huống: đêm Trừ tịch, ngày Nguyên tiêu, ngày Thất tịch, đêm Trùng cửu, tết Nguyên Đán, tết Đoan Ngọ, ngày giỗ mẹ hoặc đơn giản chỉ

là một đêm lạnh không ngủ được Tâm tình của Lê Quang Định trong thơ nghiêng về những tình cảm đời thường, gần gũi như tình cảm gia đình, tình cảm với quê hương đất nước, ít có suy tư, trăn trở về lý tưởng, trách

nhiệm, về nhân tình thế thái… Trong Hoa Nguyên thi thảo, cảm xúc về gia

đình đã tạo nên những bài thơ có chiều sâu, đằm thắm nhất của Lê Quang Định Thi nhân thường xuyên nghĩ về ơn cha nghĩa mẹ, tự nhủ mình chưa làm tròn trách nhiệm một người con Đôi câu thơ thoáng chút day dứt, cái day dứt hiếm hoi giữa những vần thơ thanh thản, lạc quan, tin tưởng tràn đầy nhưng chúng không tạo nên ấn tượng nặng nề Ở Lê Quang Định, không có mâu thuẫn giữa tình nhà - việc nước khiến nhà thơ phải lựa chọn

làm trung thần hay hiếu tử Có thể nói thơ đi sứ của ông không phải là thơ

tâm sự Nhà thơ ít khi đối diện chỉ với riêng mình ngay cả trong những hoàn cảnh, thời khắc rất dễ khơi gợi tâm trạng suy tư Xung quanh thi nhân thường xuyên là thiên nhiên cảnh vật và bè bạn, bản thân ông bao giờ cũng

có điểm tựa vững chắc là niềm kiêu hãnh của một sứ thần Chúng nâng đỡ tâm hồn, khiến Lê Quang Định luôn cảm nhận được ý nghĩa tốt đẹp của những tháng ngày xa quê hương, gia đình Điểm nhấn khiến tâm tình thi nhân trong thơ không nhạt nhoà, sáo rỗng chính ở cách bộc lộ tự nhiên, giản dị, ít tô vẽ Các bài thơ không gây ấn tượng về sự dồn nén cảm xúc

mà chỉ như lưu lại những khoảnh khắc nội tâm của con người

Ở Hoa Nguyên thi thảo, những bài thơ đề tặng, đáp tặng, tiễn biệt

chiếm số lượng đáng kể Không tính đến các thi phẩm Lê Quang Định viết

từ cảm xúc khi chia tay những người bạn nơi quê nhà, thơ tặng bạn bè mới quen của ông chiếm tới 13/70 bài Song song với cảm hứng từ thiên nhiên, vạn vật, gần như qua mỗi miền đất, thi nhân đều tìm thấy bạn tâm giao Họ

là những viên quan địa phương có tâm hồn đẹp, tấm lòng thanh sạch Thơ bang giao của Lê Quang Định không phải thứ thơ tiêu khiển đơn thuần mà

chứa đựng nhiều cảm xúc Toát lên ở đây một tâm hồn thơ phóng khoáng,

tự nhiên mà không xuề xòa, mộc mạc, bay bổng nhưng vẫn chân thành Từ những bài thơ không phải cho riêng mình mà viết để trò chuyện, gắn kết các mối quan hệ, Lê Quang Định đã khẳng định được bản lĩnh thơ ca một thi sĩ triều Nguyễn Từ ngữ hoa mĩ, hình ảnh bóng bảy, bút pháp ước lệ được sử dụng thay cho cách diễn đạt giản dị, tạo nên những vần thơ như châu ngọc nảy đầu ngọn bút, chứa đựng cả hương thơm và ánh sáng Khó có cách nói nào bay bổng mà vẫn ý nhị, sâu sắc khi nói về những tâm tình ly biệt hơn cách thi nhân nói bằng âm thanh, đường nét:

Sổ thanh ban mã tê phương thảo

Nhất phiến cô phàm quải tịch vân

(Vài tiếng ngựa hí dài trên bãi cỏ thơm

Một cánh buồm cô đơn đeo áng mây chiều)

(Biệt Nam Ninh phân phủ Hoàng Đức Minh)

Hay:

Nhất phiến tình vân mộ sắc nùng

Tiêu tiêu hà thượng mã tê phong

Trà đương bôi tửu thi đương ngoại

Hương ái Từ Châu liễu mạch trung

(Một mảnh mây trời in đậm sắc chiều

Trên sông gió thổi ào ào như tiếng ngựa hí

Cốc trà thay cho chén rượu, câu thơ thay cho lời nói

Hương thơm từ những rặng liễu vương vấn khắp đất Từ Châu)

(Đáp tiễn đoản tống Hà Gian phân phủ Lí Phụng Thụy)

Tiếng ngựa hí mới là những tín hiệu ban đầu báo một cuộc chia tay vậy mà trong sắc mây trời, cây cỏ tình ly biệt đã in đậm Một bức tranh đẹp có thiên nhiên và bản thân con người điểm tô, đó là vẻ đẹp thấm đẫm trang thơ Lê Quang Định

Người xưa quan niệm thơ là tiếng nói của chí Người cùng thì thơ thường ai oán, bi thiết, người đạt thì thơ nhàn tản, khoáng đạt Lê Quang Định là người đạt trong đời Ông thể hiện mình trong thơ ca với tâm thế ung dung, thanh thản, không chút lo âu, băn khoăn về nhân tình thế sự, về

còn mất ở đời Ngô Lễ Khê đã nhận ra điều này khi bình bài Tầm Châu dạ bạc: “Người áo gấm ngồi xa, tuy ở nơi non cùng thuỷ tận vẫn có thể có

cảm hứng làm thơ, người vận rủi thì trái lại, tuy cảnh đẹp tiết lành, cũng khó mở miệng cuời Ngay trước Bạch Hương Sơn (Bạch Cư Dị) đêm đậu thuyền ở bến Tầm Châu có khách, có rượu, có trăng sáng chiếu lòng sông,

có người thiếu phụ đánh đàn tì bà, phong lưu đẹp đẽ biết bao vậy mà áo xanh lệ ướt, không ngăn nổi nỗi đau lòng Sứ công đêm đậu thuyền ở Tầm Châu lại thấy đèn ở thuỷ các, tiếng mõ của tuần sông, bóng nhạn lật trên tuyết tàn, tiếng kèn lọt vào cửa bồng se sắt, hiu quạnh biết bao mà vẫn mộng vào thềm ngọc, lòng trung canh cánh Cùng gặp đất này, giờ này mà

xu hướng mỗi người mỗi khác Đấy là do Hương Sơn là cùng quan và Sứ

công là đạt quan vậy Người cùng ở cô độc sinh đau buồn cho nên Tỳ bà hành lời dài mà oán sâu; người đạt chí ở vua ở nước cho nên bài thơ này tứ

rộng rãi, nhàn nhã, không tốn bút lực” Không chỉ hoà hợp với cảnh, Lê Quang Định còn tìm thấy cả sự gắn kết với con người Ở những bài thơ ứng khẩu thù tạc, ngoài màu sắc ngoại giao có phần hơi khoa trương, người đọc có thể nhận thấy một tâm hồn thân thiện, cởi mở và tư thế chủ động tự tin của thi nhân Sự tri âm, đồng cảm ngay từ lần đầu tiếp kiến là cảm giác Lê Quang Định thường có với những người bạn Viết cho ông họ Phạm huyện Quế Lâm, đề quạt tặng ông họ Từ, tặng Tri huyện Tương Đàm là Lục Dự, đáp tặng Viên ngoại Hán Dương là Lang Uông…, thi nhân đều khẳng định:

Mạc hiềm sơ viễn tình nan thoại

Bản diện tương phùng tự cựu tri

(Chớ hiềm sơ giao khó giãi bày tấm tình

Mới gặp mặt mà tựa như quen biết từ lâu)

(Tặng Lâm Quế huyện Phạm lão da)

Giải tương thanh khí tao phùng dị

(Gặp nhau cùng thanh khí hiểu nhau dễ dàng)

(Đáp tặng Hán Dương viên ngoại Lang Uông)

Vẫn biết thơ đề tặng thường khoa trương, nhưng tiếng thơ hào sảng của Lê Quang Định thực sự đã thể hiện một tâm hồn dễ bắt nhịp, giao cảm với đời

Về mặt hình thức, toàn bộ thi tập của Lê Quang Định là những bài Đường luật được làm theo ba thể ngũ ngôn bát cú, thất ngôn tứ tuyệt và phần lớn là thất ngôn bát cú Thơ Lê Quang Định không có nhiều phá cách Tuy vậy, sáng tác của ông vẫn mang vẻ đẹp tự do, phóng khoáng Nó toát lên từ tâm thế tự tin, kiêu hãnh, từ tâm hồn tràn trề tình yêu cuộc sống,

từ ý thức một sứ thần nước nhỏ nhưng không chút mặc cảm tự ti trên xứ người Mỗi bài thơ giống như một bức họa được chủ yếu tạo nên bằng màu sắc, đường nét, ánh sáng Bóng dáng chủ thể trữ tình hoặc hoàn toàn ẩn phía sau hoặc nếu có xuất hiện thì tham gia trực tiếp vào bức họa như một hình ảnh sống động, hài hòa Ở phần lớn các bài thơ, hai câu kết thường thực hiện chức năng hoặc nối kết chủ thể trữ tình với khung cảnh đã được tạo dựng ở sáu câu đầu Quan sát và thu nhận những bức tranh rộng lớn, tươi đẹp, bao giờ Lê Quang Định cũng cảm thấy tâm hồn lớn hơn, niềm vui rộng mở hơn Và ông hướng vào lòng mình không để tìm sự khác biệt với ngoại giới mà để tìm kiếm những âm vang, nhịp điệu tương đồng

Hướng vào nội giới ở các câu kết trong Hoa Nguyên thi thảo là một cách