Quản lý hoạt động dạy học theo định phướng phát triển năng lực học sinh THPT

“Quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực ở các trường trung học phổ thôngXã hội ngày càng phát triển thì việc hình thành các kỹ năng, năng lực để đáp ứng những yêu cầu phát trển đó càng trở nên quan trọng và cần thiết, nó trở thành một trong những vấn đề đáng quan tâm của toàn xã hội nói chung và trong hệ thống giáo dục nước nhà nói riêng. Trong định hướng đổi mới chương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2018 đã nêu rõ: một trong những quan điểm nổi bật là phát triển chương trình theo định hướng năng lực. Giáo dục hiện đại đang chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận phát triển năng lực; người học không chỉ biết cái gì mà quan trọng hơn là làm được cái gì trên cơ sở hiểu biết ấy. Đổi mới HĐDH theo định hướng phát triển năng lực HS được coi là nhiệm vụ cơ bản, quan trọng của các trường học, là tiêu chí để đánh giá chất lượng, hiệu quả giáo dục toàn diện. Vì vậy, quản lý HĐDH theo định hướng phát triển năng lực ở các trường THPT sẽ quyết định việc nâng cao chất lượng, hiệu quả nhiệm vụ cung cấp tri thức, rèn luyện kỹ năng, bồi dưỡng nhân cách, phát triển năng lực toàn diện của HS. Bên cạnh đó, trong trường THPT, HĐDH là hoạt động cơ bản, đặc trưng nhất, chất lượng HĐDH quyết định chất lượng giáo dục của nhà trường. Trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện GDĐT hiện nay, quản lý HĐDH theo định hướng phát triển năng lực HS là một yêu cầu tất yếu đối với các trường THPT.

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGÔ MAI PHÚC

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC

TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

THÀNH PHỐ LAI CHÂU, TỈNH LAI CHÂU

Ngành: QUẢN LÝ GIÁO DỤC

Mã số: 8.14.01.14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS Hà Thị Kim Linh

THÁI NGUYÊN - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,kết quả khảo sát, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa từngđược công bố trong bất cứ công trình nào khác

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về những gì mà tôi cam đoan ở trên

Thái Nguyên, tháng 3 năm 2019

Tác giả Ngô Mai Phúc

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn này, tôi đã nhậnđược sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của các thầy cô, các anh chị, các em vàcác bạn Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tôi xin được bày tỏ lới cảm ơnchân thành tới:

Ban Giám hiệu, Quý thầy cô giáo Khoa Tâm lý - Giáo dục, phòng Đàotạo (Bộ phận sau đại học) trường Đại học sư phạm Thái Nguyên đã tận tìnhgiúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn

Cô Hà Thị Kim Linh đã hết lòng giúp đỡ, hướng dẫn, động viên và tạo

mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luậnvăn tốt nghiệp

Xin chân thành cảm ơn sự hợp tác, giúp đỡ của Sở GD&ĐT tỉnh LaiChâu, đội ngũ CBQL, GV của các trường THPT thành phố Lai Châu, tỉnh LaiChâu đã tạo mọi điều kiện nghiên cứu và hoàn thành Luận văn

Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp những người luôn sát cánh động viên vàgiúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Do sự hiểu biết và thời gian nghiên cứu có hạn, chắc chắn luận vănkhông thể tránh khỏi những hạn chế và khiếm khuyết nhất định Tôi mong nhậnđược sự chỉ dẫn và đóng góp ý kiến của thầy cô và đồng nghiệp để luận vănthêm hoàn thiện

Thái Nguyên, tháng 3 năm 2019

Tác giả

Ngô Mai Phúc

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu đề tài 3

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8 Cấu trúc của luận văn 5

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊNTHEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 6

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 6

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học 6

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực 8

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài 10

1.2.1 Quản lý giáo dục, quản lý nhà trường 10

1.2.2 Năng lực và phát triển năng lực 12

1.2.3 Hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực 14

1.2.4 Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học 15

1.3 Hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên ở trường trung học

phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh 16

1.3.1 Hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông 16

1.3.2 Hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông 18

1.3.3 Hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực học sinh trung học phổ thông 23

1.4 Quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực ở trường trung học phổ thông 27

1.4.1 Mục tiêu quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông 27

1.4.2 Nội dung quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực ở trường trung học phổ thông .28

1.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực ở trường trung học phổ thông 36

1.5.1 Năng lực của cán bộ quản lý 36

1.5.2 Năng lực giáo viên giảng dạy các môn khoa học tự nhiên 37

1.5.3 Chất lượng tuyển sinh đầu vào và đặc điểm học sinh trung học phổ thông 38

1.5.4 Vai trò của các tổ chức: Đoàn Thanh niên, Công đoàn, Ban đại diện cha mẹ học sinh, tổ chuyên môn trong nhà trường 38

1.5.5 Điều kiện cơ sở vật chất phục vụ hoạt động dạy học 38

1.5.6 Điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội ở địa phương 39

Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG Ở CÁC TRƯỜNG THPT THÀNH PHỐ LAI CHÂU, TỈNH LAI CHÂU 41

2.1 Khái quát tình hình giáo dục ở các trường trung học phổ thông thành

phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu 41

2.2 Thực trạng quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực ở các trường trung học phổ thông thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu 45

2.2.1 Tổ chức nghiên cứu thực trạng 45

2.2.2 Kết quả khảo sát 46

2.3 Đánh giá chung về thực trạng quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực HS ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu 63

2.3.1 Điểm mạnh 63

2.3.2 Những hạn chế 63

2.3.3 Nguyên nhân của những hạn chế 64

Kết luận chương 2 64

Chương 3: BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THÀNH PHỐ LAI CHÂU, TỈNH LAI CHÂU 65

3.1 Các nguyên tắc đề xuất biện pháp 65

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa 65

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống 65

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 66

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 66

3.2 Biện pháp quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực ở các trường trung học phổ thông thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu 67

3.2.1 Nâng cao nhận thức cho cán bộ quản lý về quản lý hoạt động dạy

học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực

67

3.2.2 Tăng cường công tác bồi dưỡng kỹ năng dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực cho giáo viên 68

3.2.3 Lập kế hoạch hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực 71

3.2.4 Đổi mới sinh hoạt chuyên môn về dạy học theo định hướng phát triển năng lực theo hướng nghiên cứu bài học ở tổ tự nhiên 75

3.2.5 Tăng cường các điều kiện hỗ trợ hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực 77

3.3 Mối quan hệ giữa các biện pháp 80

3.4 Khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp 81

3.4.1 Các bước tiến hành khảo nghiệm 81

3.4.2 Kết quả khảo nghiệm 82

Kết luận chương 3 84

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 85

1 Kết luận 85

2 Khuyến nghị 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Bảng thống kê số lượng trường, lớp, HS của 04 trường

THPT qua các năm 2015 - 2018 41Bảng 2.2 Đội ngũ CBQL của các trường THPT thành phố Lai Châu,

năm học 2017 - 2018 42Bảng 2.3 Số lượng, chất lượng GV của các trường THPT thành phố

Lai Châu, năm học 2017 - 2018 42Bảng 2.4 Đặc điểm đội ngũ GV GV của các trường THPT thành phố

Lai Châu, năm học 2017 - 2018 43Bảng 2.5 Đội ngũ giáo viên dạy các môn KHTN năm học 2017 - 2018

43Bảng 2.6 Chất lượng dạy học của các trường THPT thành phố Lai

Châu, năm học 2017 - 2018 44Bảng 2.7 Tổng hợp thực trạng cơ sở vật chất năm học 2017 - 2018 45Bảng 2.8 Thực trạng nhận thức của cán bộ quản lý, giáo viên về mức

độ quan trọng của những năng lực chung cần phát triển chohọc sinh trung học phổ thông 47Bảng 2.9 Thực trạng phương pháp dạy học các môn khoa học tự

nhiên theo định hướng phát triển năng lực 49Bảng 2.10 Thực trạng những năng lực của học sinh được quan tâm

phát triển thông qua tổ chức hoạt động dạy học các mônkhoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực 51Bảng 2.11 Thực trạng lập kế hoạch dạy học các môn khoa học tự nhiên

theo định hướng phát triển năng lực 52Bảng 2.12 Thực trạng tổ chức thực hiện hoạt động dạy học các môn

khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực 56

Bảng 2.13 Thực trạng chỉ đạo thực hiện hoạt động dạy học các môn

khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực 58Bảng 2.14 Thực trạng kiểm tra - đánh giá hoạt động dạy học các môn

khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực 60Bảng 2.15 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến quản lý hoạt động dạy

học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triểnnăng lực 62Bảng 3.1 Tổng hợp đánh giá tính cần thiết của các biện pháp quản lý

hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo địnhhướng phát triển năng lực ở các trường THPT thành phố LaiChâu, tỉnh Lai Châu 82Bảng 3.2 Tổng hợp đánh giá tính khả thi của các biện pháp quản lý

hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo địnhhướng phát triển năng lực ở các trường THPT thành phố LaiChâu, tỉnh Lai Châu 83

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xã hội ngày càng phát triển thì việc hình thành các kỹ năng, nănglực để đáp ứng những yêu cầu phát trển đó càng trở nên quan trọng và cần thiết,

nó trở thành một trong những vấn đề đáng quan tâm của toàn xã hội nói chung

và trong hệ thống giáo dục nước nhà nói riêng Trong định hướng đổi mớichương trình và sách giáo khoa giáo dục phổ thông sau năm 2018 đã nêu rõ:một trong những quan điểm nổi bật là phát triển chương trình theo định hướngnăng lực

Giáo dục hiện đại đang chuyển từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận pháttriển năng lực; người học không chỉ biết cái gì mà quan trọng hơn là làm đượccái gì trên cơ sở hiểu biết ấy Đổi mới HĐDH theo định hướng phát triển nănglực HS được coi là nhiệm vụ cơ bản, quan trọng của các trường học, là tiêu chí

để đánh giá chất lượng, hiệu quả giáo dục toàn diện Vì vậy, quản lý HĐDHtheo định hướng phát triển năng lực ở các trường THPT sẽ quyết định việcnâng cao chất lượng, hiệu quả nhiệm vụ cung cấp tri thức, rèn luyện kỹ năng,bồi dưỡng nhân cách, phát triển năng lực toàn diện của HS

Bên cạnh đó, trong trường THPT, HĐDH là hoạt động cơ bản, đặc trưngnhất, chất lượng HĐDH quyết định chất lượng giáo dục của nhà trường Trướcyêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT hiện nay, quản lý HĐDH theo địnhhướng phát triển năng lực HS là một yêu cầu tất yếu đối với các trường THPT

1.2 Lai Châu là một tỉnh biên giới thuộc vùng Tây Bắc nước ta, có diệntích lớn thứ 10/63 tỉnh, thành Với mục tiêu tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ

về chất lượng, hiệu quả giáo dục - đào tạo, tỉnh Lai Châu đã huy động sứcmạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị để thực hiện nhiệm vụ phát triển giáodục, khắc phục những bất cập trong hoạt động giáo dục và đào tạo, đặc biệt làgiáo dục vùng đặc biệt khó khăn Nhờ đó, chất lượng giáo dục của tỉnh LaiChâu nói chung và chất lượng giáo dục của các trường THPT thành phố Lai

Châu nói riêng được nâng lên, hình thành các quan điểm giáo dục hướng tới kếtquả đầu ra, lấy người học làm trung tâm, dạy học phát triển phẩm chất, nănglực người học Công tác quản lý và chỉ đạo dần đi vào chiều sâu, trên cơ sở ápdụng hài hòa giữa khoa học quản lý và thực tiễn Các trường THPT thành phốLai Châu đã chú trọng đổi mới nội dung chương trình, PPDH nhằm nâng caochất lượng học tập, rèn luyện của HS; Đổi mới hoạt động tổ chức dạy học phùhợp với khả năng nhận thức của HS như tạo không khí lớp học nhẹ nhàng, GVgợi mở, dẫn dắt tìm hiểu kiến thức theo lối gần gũi, dễ hiểu, khuyến khích độngviên HS yếu tự tin tham gia học tập Thực hiện đổi mới hình thức kiểm tra đánhgiá theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất của HS trong đó khuyếnkhích việc sử dụng hình thức trắc nghiệm trong kiểm tra Tuy nhiên, việc quảnlý hoạt động dạy của GV, quản lý hoạt động học của HS, quản lý các điều kiệnđảm bảo cho HĐDH vẫn còn có nhiều bất cập, chưa đáp ứng tốt yêu cầu đổimới GD, mục tiêu phát triển năng lực HS Đặc biệt công tác quản lý HĐDH cácmôn KHTN tại các trường THPT thành phố Lai Châu vẫn theo hướng tiếp cậnnội dung, chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dụcnhư Nghị quyết 29-NQ/TW của Trung ương Đảng.

Xuất phát từ thực trạng trên, tác giả lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Quản

lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực ở các trường trung học phổ thông Thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu” để nghiên cứu, góp phần đề ra các biện pháp quản lý HĐDH mang tính

đồng bộ, khả thi cao

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng về quản lý HĐDH các mônKHTN theo định hướng phát triển năng lực ở các trường THPT trên địa bànthành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu, luận văn đề xuất biện pháp quản lý HĐDHcác môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực ở các trường THPT củathành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả

dạy học môn KHTN nói riêng, hiệu quả hoạt động dạy học ở các trường THPTcủa TP Lai Châu nói chung.

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quản lý HĐDH ở các trường THPT theo định hướng phát triển năng lực

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Quản lý HĐDH các môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực ởcác trường THPT thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu

4 Giả thuyết khoa học

Nếu nghiên cứu, đề xuất được các biện pháp quản lý HĐDH các mônKHTN theo định hướng phát triển năng lực khả thi, phù hợp với thực tiễn củacác trường THPT thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu sẽ góp phần nâng cao chấtlượng giáo dục đáp ứng yêu cầu đổi mới

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xây dựng cơ sở lý luận về quản lý HĐDH theo định hướng pháttriển năng lực ở trường THPT;

5.2 Khảo sát và đánh giá thực trạng quản lý HĐDH cac môn KHTN theo

định hướng phát triển năng lực ở các trường THPT thành phố Lai Châu, tỉnhLai Châu;

5.3 Đề xuất biện pháp quản lý HĐDH các môn KHTN theo định hướngphát triển năng lực ở các trường THPT thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu

6 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu đề tài

Đề tài nghiên cứu quản lý hoạt động dạy học các môn KHTN theo địnhhướng phát triển năng lực theo tiếp cận chức năng của nhà quản lý;

Việc khảo sát thực trạng được tiến hành ở 03 trường THPT trên địa bànthành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu, gồm: Trường THPT Thành Phố; TrườngTHPT Quyết Thắng; trường THPT chuyên Lê Quý Đôn Đối tượng khảo sátgồm CBQL, GV

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận

Nghiên cứu các tài liệu, các công trình nghiên cứu có liên quan, các vănbản quy phạm pháp luật, các văn bản chỉ đạo của các ngành, các cấp có liênquan Từ đó hệ thống hóa, khái quát hóa để xây dựng cơ sở lý luận, xây dựngcác khái niệm cơ bản của đề tài Trên cơ sở đó xây dựng các phương phápnghiên cứu để khảo sát và đánh giá thực trạng quản lý HĐDH các môn KHTNtheo định hướng phát triển năng lực

7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi

- Mục đích điều tra: Thu thập số liệu về hoạt động quản lý và thực trạngquản lý HĐDH các môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực Thăm dòmức độ cần thiết và tính khả thi của một số biện pháp đề xuất

- Nội dung: Sử dụng các phiếu trưng cầu ý kiến nhằm tìm hiểu thực trạnghoạt động dạy của GV, thực trạng hoạt động học của HS Thăm dò mức độ cầnthiết và khả thi của mỗi biện pháp đề xuất và các điều kiện để thực hiện cácbiện pháp đề xuất

- Cách tiến hành: Trao đổi phỏng vấn các chuyên gia và các cán bộ cónhiều kinh nghiệm về thực tế quản lý hoạt động dạy học ở các trường THPT vàcác GV trực tiếp giảng dạy tại các trường THPT thành phố Lai Châu để thiết kếbảng hỏi, điều tra thử để chỉnh sửa bảng hỏi, sau đó điều tra chính thức và xử lý

số liệu thống kê

7.2.2 Phương pháp quan sát sư phạm

Quan sát hoạt động giảng dạy của đội ngũ GV trong nhà trường thôngqua việc dự giờ GV, hoạt động của các tổ trưởng chuyên môn, cùng GV phântích giờ dạy, thông qua hồ sơ sổ sách của nhà trường

7.2.3 Phương pháp chuyên gia

Tham khảo ý kiến của lãnh đạo, chuyên viên Sở Giáo dục và Đào tạo,các đồng chí hiệu trưởng, GV giảng dạy lâu năm, các nhà quản lý … để cóthêm thông tin tin cậy đảm bảo tính khách quan cho các kết quả nghiên cứu

7.2.4 Phương pháp khảo nghiệm

Tiến hành khảo nghiệm các biện pháp đã đề xuất để khẳng định tính khoahọc, cần thiết, khả thi của các biện pháp quản lý HĐDH theo định hướng pháttriển năng lực HS trường THPT

7.2.5 Phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động.

Tiến hành nghiên cứu kế hoạch bài dạy của giáo viên và kết quả học tậpcủa học sinh

7.3 Phương pháp xử lý số liệu bằng toán thống kê

Thực hiện bằng một số thuật toán của toán học thống kê áp dụng trongnghiên cứu giáo dục PP này được sử dụng với mục đích định lượng các kết quảđiều tra, nghiên cứu, đồng thời đánh giá mức độ tin cậy của PP điều tra, trên cơ

sở đó rút ra nhận xét khoa học mang tính khái quát

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục

luận văn có cấu trúc 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý HĐDH các môn KHTN theo định

hướng phát triển năng lực ở trường THPT

- Chương 2: Thực trạng quản lý HĐDH theo định hướng phát triển năng

lực ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu

- Chương 3: Biện pháp quản lý HĐDH theo định hướng phát triển năng

lực ở các trường THPT trên địa bàn thành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC CÁC MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊNTHEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG

LỰC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học

Ngay từ thời cổ đại, tư tưởng về dạy học và quản lý dạy học đã được thểhiện trong những quan điểm của nhiều nhà triết học đồng thời là nhà giáo dục

Theo J.A Cômenxki (1592-1670), cốt lõi của quá trình đào tạo là không

“áp đặt”, không “cưỡng bức” người học Công việc của người thầy giáo là tổchức, điều khiển, điều chỉnh, gợi mở, dẫn dắt hoạt động của người học Bằngcách ấy, HS sẽ tích cực, tự giác trong việc lĩnh hội các tri thức Ông khẳngđịnh: “Thầy dạy ít hơn, nhưng học sinh học được nhiều hơn… để trong trườnghọc không có tiếng kêu la, không có cảm giác sợ và sự lao động bỏ ra một cách

vô ích mà chỉ có niềm vui và sự hi vọng đầy thành tích…” Quan điểm này củaJ.A Cômenxki cho thấy: Ông luôn nhấn mạnh đặc biệt tới tầm quan trọng củaPPDH tích cực GV lên lớp không phải cứ nói thao thao bất tuyệt, truyền thụcàng nhiều nguồn tri thức cho HS là càng tốt mà quan trọng là người học cótích cực, chủ động, sáng tạo và hứng thú với bài học không [19]

Từ những năm gần giữa thế kỉ XX, John Dewey (1859-1952) - nhà giáodục nhà triết học, tâm lý học và nhà cải cách giáo dục người Mỹ đề ra tư tưởng:dạy học là giao việc cho học sinh “làm” chứ không phải giao vấn đề cho họcsinh “học”; còn Tsunesaburo Makiguchi (1871-1944) - nhà cải cách giáo dụcnổi tiếng của Nhật Bản cũng cho rằng: truyền đạt tri thức - không phải vàkhông bao giờ là mục đích của giáo dục Mục đích của giáo dục là hướng dẫnquá trình học tập và đặt trách nhiệm học tập vào trong tay mỗi học sinh Giáodục được xem như là quá trình giáo viên hướng dẫn học sinh hoạt động nhậnthức để “tự phát triển” Vì thế, một trong những mối quan tâm hàng đầu của ông

là đào tạo những giáo viên có thể làm những người hướng dẫn có hiệu quả cho

học sinh khi học tập chứ không phải là những người truyền thụ "những mảnh trithức chết" Ông cảnh báo: "người thầy phải thôi nhồi nhét tri thức cho học sinh

và phải hướng dẫn họ tự nỗ lực khai tâm cho mình" Người thầy phải tự quyếtđịnh xem mình có phải là người chuyên tổ chức việc truyền đạt tri thức hay làngười thức tỉnh mỗi sự quan tâm và sự tò mò của bản thân học sinh Người thầyquyết định như thế nào về vấn đề này - Tsunesaburo Makiguchi quả quyết - đó sẽ

là "tác nhân quan trọng nhất" trong cải cách giáo dục, và hơn thế nữa, trong côngcuộc thay đổi toàn bộ quan niệm và phương pháp giáo dục [42]

Ở Việt Nam, các vấn đề có liên quan đến Quản lý HĐDH, PPDH cũngrất được quan tâm, đặc biệt sau năm 1986 (được coi là mốc của đổi mới tưduy) Nhiều tác giả có các công trình nghiên cứu về vấn đề này như: PhạmMinh Hạc, Nguyễn Kỳ, Trần Bá Hoành, Trần Kiều, Nguyễn Hữu Chí, và một

số các nhà giáo giàu kinh nghiệm cũng quan tâm đến vấn đề quản lý HĐDH,PPDH và phát triển lý luận dạy học chung vào thực tiễn dạy học ở Việt Nam:Văn Như Cương, Tôn Thân

Về quản lý đổi mới PPDH và quản lý chất lượng, hiệu quả dạy học phải

kể đến các công trình nghiên cứu của: Quách Tuấn Ngọc, Trần Kiểm, TrầnKiều, Trần Bá Hoành, luôn lấy người học làm trung tâm với ý tưởng cốt lõi

là người học phải tích cực, chủ động, sáng tạo trong quá trình học tập Quanđiểm này hoàn toàn phù hợp với tinh thần nghị quyết TW 4 khoá VIII về GD-

ĐT Nghị quyết yêu cầu: “Đổi mới mạnh mẽ PPGD, khắc phục lối truyền thụmột chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học”

Trong thời đại ngày nay, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cáchmạng khoa học và công nghệ, sự bùng nổ thông tin khoa học và công nghệ,những tư tưởng trên không những vẫn giữ nguyên giá trị của nó mà còn đượctiếp tục kế thừa và phát triển

1.1.2 Các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Vấn đề DH theo hướng phát triển năng lực người học được quan tâm vàphát triển từ những năm 50 của thế kỷ XX Đến những năm 70 của thế kỷ XX,

các nước XHCN có nhiều công trình nghiên cứu năng lực nghề nghiệp chongười học trong việc tổ chức HĐDH trong các nhà trường.

Trong tác phẩm “Lý luận DH của nhà trường phổ thông trung học” năm

1982 của tác giả M.I.Macmutov, M.N.X.katkin, V.Okon đã nêu một số nét đặctrưng của của hoạt động sáng tạo phát triển năng lực: khả năng tư duy độc lập,chuyển kiến thức vào các tình huống mới để vận dụng giải quyết; xây dựngđược cách giải quyết mới khác với cách giải đã biết và không phải là tổ hợp cáccách giải đã biết [21]

Trong tác phẩm “Khoa học sư phạm tích hợp hay làm thế nào để pháttriển các năng lực ở nhà trường”, Xavier Roegiers cho rằng: ngoài khía cạnhkiến thức đơn thuần, nhà trường trước hết phải tập trung cố gắng dạy cho HS sửdụng kiến thức của mình vào các tình huống có ý nghĩa đối với HS, hay nóicách khác nhà trường cần phát triển những năng lực ở HS [40]

Các nước phương Tây vào cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI phát triểnnhiều công trình nghiên cứu về tư duy sáng tạo trong HS THPT như triển khaicác cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật, thi sáng tạo Robot…

Ở Châu Á-Thái Bình Dương, vấn đề phát triển năng lực người học gắnvới các hoạt động trải nghiệm thực tiễn được nhiều quốc gia quan tâm và đã cónhiều công trình khoa học nghiên cứu chuyên sâu Điển hình như tiến sĩ giáodục học Raija (người Ấn Độ) trong cuốn: “Nền GD cho thế kỷ XXI, nhữngtriển vọng của Châu Á Thái Bình Dương” đã khẳng định trong tổ chức DH phảixác định những giá trị và kỹ năng mong muốn mà mục đích của quá trìnhtruyền đạt tri thức cần phát triển HS phải rèn cho HS năng lực phán đoán, suyluận, giải quyết vấn đề, kỹ năng hợp tác làm việc, làm việc trong một tổ chức,

có sáng kiến [34]

Ở nước ta, ngay những ngày đầu của nền giáo dục cách mạng Việt Nam,

trong thư gửi cho HS nhân ngày khai trường, Bác Hồ đã viết: “…từ giờ phút này trở đi, các em bắt đầu được nhận một nền giáo dục hoàn toàn Việt Nam (…) một nền giáo dục làm phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em…’’ Nội dung bức thư như là một định hướng cho sự phát triển của PPDH.

Trong những năm gần đây, đứng trước nhiệm vụ đổi mới giáo dục và đàotạo nói chung và đổi mới PPDH nói riêng, nhiều nhà nghiên cứu trong đó cónhững nhà giáo dục học, tâm lí học đã đi sâu nghiên cứu vấn đề đổi mới nộidung dạy học theo hướng nâng cao tính hiện đại và gắn khoa học với thực tiễnsản xuất và đời sống, vấn đề lấy HS làm trung tâm trong HĐDH Có thể kể đếnmột số công trình nghiên cứu như: Tài liệu “Cơ sở của khoa học quản lý giáodục” của tác giả Nguyễn Minh Đạo; tài liệu “Những khái niệm cơ bản về quảnlý giáo dục” của tác giả Nguyễn Ngọc Quang; tài liệu “Quản lý, quản lý giáodục tiếp cận từ những mô hình” của tác giả Đặng Quốc Bảo là những tài liệu

mà trong đó trình bày về khái niệm quản lý, quản lý giáo dục và quản lý giáodục được tiếp cận từ những mô hình, trong đó có đề cập đến dạy học theo địnhhướng phát triển năng lực

Các tác giả như: Phạm Viết Vượng, Nguyễn Văn Lê, Hà Thế Ngữ, Đặng

Vũ Hoạt… cũng có các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học nóichung và dạy học theo hướng phát huy năng lực người học

Nhìn chung vấn đề quản lý HĐDH theo định hướng phát triển năng lựcchủ yếu được nghiên cứu dưới dạng các chuyên đề, các hội thảo và hướng dẫn

Có một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu dạy học theo hướng tiếp cận năng lực ápdụng cho các môn học cụ thể như Toán, Ngữ văn, hoặc áp dụng cho các đơn vị

cụ thể như Trung tâm Giáo dục thường xuyên hoặc ở một địa phương nào đó

Một số nghiên cứu trong các luận văn Thạc sĩ quản lý giáo dục, Thạc sĩgiáo dục học cũng đã đề cập đến công tác quản lý chuyên môn, quản lý HĐDHtrong các nhà trường phổ thông, các địa phương cụ thể Những đề tài này đãnêu ra được cơ sở lý luận của việc quản lý chuyên môn và đề xuất được một sốbiện pháp quản lý hoạt động chuyên môn nhằm nâng cao chất lượng dạy học ởmột số cơ sở giáo dục áp dụng cho cơ sở đó và những kinh nghiệm quý báu

Tuy nhiên ở một cơ sở giáo dục cụ thể, trong một bối cảnh cụ thể, ngoàinhững điểm chung còn mang tính đặc thù nên cần phải có những biện pháp cụthể, riêng và áp dụng các biện pháp một cách linh hoạt, hài hoà thì việc quản lý

hoạt động dạy học mới có thể thu được hiệu quả cao Tại các trường THPTthành phố Lai Châu, tỉnh Lai Châu chưa có công trình nghiên cứu về quản lýHĐDH các môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực.

1.2 Các khái niệm cơ bản của đề tài

1.2.1 Quản lý giáo dục

1.2.1.1 Quản lý

Trong quá trình hình thành và phát triển của lý luận quản lý, khái niệmquản lý đó được các nhà nghiên cứu đưa ra theo nhiều cách khác nhau, tuỳ theonhững cách tiếp cận khác nhau

Frederik Taylor (1856 - 1915), được coi là “Cha đẻ của thuyết quản lýkhoa học”, là một trong những người mở ra “Kỷ nguyên vàng” trong quản lý đã

thể hiện tư tưởng cốt lõi của mình trong quản lý là:“Mỗi loại công việc dù nhỏ nhất đều phải chuyên môn hoá và đều phải quản lý chặt chẽ” Ông cho rằng

quản lý là nghệ thuật biết rõ ràng chính xác cái gì cần làm và làm cái đó nhưthế nào bằng phương pháp tốt nhất, rẻ nhất [18]

Các Mác nhận định “Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên qui mô tương đối lớn thì ít nhiều cùng đến một sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể khác với sự vận động của những khách quan độc lập của nó Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần nhạc trưởng” [18].

Như vậy Các Mác đã lột tả được bản chất quản lý là một hoạt động laođộng, một hoạt động tất yếu vô cùng quan trọng trong quá trình phát triển củaloài người

Theo tác giả Nguyễn Ngọc Quang: “Quản lý là tác động có mục đích, có

kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể những người lao động (nói chung là khách thể quản lý) nhằm thực hiện được những mục tiêu dự kiến” [29].

Nhấn mạnh đến tính mục tiêu trong định nghĩa quản lý, theo tác giả Hà

Thế Ngữ và Đặng Vũ Hoạt: "Quản lý là một quá trình định hướng, quá trình

có mục tiêu, quản lý là một hệ thống là quá trình tác động đến hệ thống nhằm đạt được mục tiêu nhất định" [28].

Theo tác giả Trần Kiểm: "Quản lý là những tác động có định hướng, có

kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng bị quản lý trong tổ chức để vận hành tổ chức, nhằm đạt được mục đích nhất định" [23].

Từ nhiều quan niệm trên, tuy khác nhau về cách diễn đạt song khái niệmquản lý có thể phát biểu khái quát: Quản lý là hệ thống tác động có định hướng,

có chủ đích, phù hợp quy luật khách quan của chủ thể quản lý đến đối tượngquản lý nhằm khai thác và tận dụng tốt nhất những tiềm năng và cơ hội của đốitượng quản lý để đạt được mục tiêu của quản lý trong một môi trường luôn biếnđộng Hay nói cách khác: Quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chứcbằng việc thực hiện các chức năng quản lý Quản lý gồm bốn chức năng: Lập

kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, kiểm tra

1.2.1.2 Quản lý giáo dục

Giống như khái niệm quản lý, khái niệm quản lý giáo dục cũng đượcbiểu đạt một cách rất đa dạng tùy theo những phương diện nghiên cứu và tiếpcận của nhà nghiên cứu về quản lý giáo dục Điều này được thể hiện bới một sốquan niệm về quản lý giáo dục sau:

Theo tác giả Phạm Minh Hạc: Quản lý giáo dục là hệ thống tác động cómục đích, có kế hoạch hợp quy luật của chủ thể quản lý, nhằm làm cho hệthống vận hành theo đường lối nguyên lý của Đảng, thực hiện các tính chất củanhà trường XHCN điểm hội tụ là quá trình dạy học, giáo dục thế hệ trẻ, đưa hệthống giáo dục đến mục tiêu dự kiến tiến bộ trạng thái về chất

Theo tác giả Đặng Quốc Bảo: “Quản lý giáo dục theo nghĩa tổng quan làđiều hành phối hợp các lực lượng nhằm đẩy mạnh công tác đào tạo thế hệ theoyêu cầu phát triển của xã hội Ngày nay, với sứ mệnh phát triển giáo dụcthường xuyên, công tác giáo dục không chỉ giới hạn ở thế hệ trẻ mà cho mọi

người Cho nên quản lý giáo dục được hiểu là sự điều hành hệ thống giáo dụcquốc dân” [9].

Theo MI.Kôndacôp: Quản lý giáo dục là tập hợp các biện pháp tổ chứccán bộ kế hoạch hóa, tài chính, cùng mục tiêu nhằm đảm bảo vận hành bìnhthường của các cơ quan trong hệ thống giáo dục, để tiếp tục phát triển và mởrộng hệ thống cả về mặt chất lượng lẫn số lượng

Từ những định nghĩa trên có thể diễn đạt một cách khái quát như sau:

Quản lý giáo dục là sự tác động có chủ đích, có căn cứ khoa học, hợp quy luật

và phù hợp các điều kiện khách quan…của chủ thể quản lý tới đối tượng quản

lý nhằm phát huy sức mạnh các nguồn giáo dục, từ đó đảm bảo các hoạt động của tổ chức, hệ thống giáo dục đạt được các mục tiêu giáo dục đã đề ra với chất lượng, hiệu quả cao nhất.

1.2.2 Năng lực và phát triển năng lực

Theo tác giả Trần Trọng Thủy và Nguyễn Quang Uẩn (1998): "Năng lực

là tổng hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầuđặc trưng của một hoạt động nhất định, nhằm đảm bảo việc hoàn thành có kếtquả tốt trong lĩnh vực hoạt động ấy" [38]

Một cách khái quát, có thể hiểu năng lực là tổng hợp các kiến thức, kỹnăng, thái độ của một con người để thực hiện thành công và đạt kết quả mộtnhiệm vụ hoặc một hoạt động nào đó

Phân loại năng lực: theo tác giả Nguyễn Văn Tuấn, Đại học Sư phạmThành phố Hồ Chí Minh thì năng lực phân làm 2 loại: Năng lực chung và Nănglực chuyên biệt

Năng lực chung: là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi… làm nềntảng cho mọi hoạt động của con người trong cuộc sống và lao động Một số nănglực cốt lõi của HS THPT: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lựcsáng tạo, năng lực tự QL, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực sử dụngCNTT và truyền thông, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực tính toán

Năng lực chuyên biệt: Là những năng lực được hình thành và phát triểntrên cơ sở các năng lực chung theo định hướng chuyên sâu, riêng biệt trong cácloại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trường đặc thù, cần thiếtcho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạtđộng như Toán học, Âm nhạc, Mĩ thuật, Thể thao, Địa lí,… Một số ví dụ vềnăng lực chuyên biệt của HS thông qua môn toán: năng lực khái quát hóa, tổnghợp hóa, tương tự hóa, vẽ hình, tính toán [37]

1.2.2.2 Năng lực học sinh

Năng lực của HS là khả năng làm chủ hệ thống kiến thức, kĩ năng thái

độ, phù hợp với lứa tuổi và vận hành (kết nối) chúng một cách hợp lý vàothực hiện thành công nhiệm vụ học tập, giải quyết hiệu quả những vấn đề đặt racho chính các em trong cuộc sống

Ba dấu hiệu quan trọng cần lưu ý về năng lực của HS:

- Năng lực không chỉ là khả năng tái hiện tri thức, thông hiểu tri thức, kĩnăng học được , mà quan trọng là khả năng hành động ứng dụng/vận dụng trithức, kĩ năng học được để giải quyết những vấn đề của thực tiễn cuộc sống

- Năng lực không chỉ là vốn kiến thức, kĩ năng, thái độ sống phù hợp vớilứa tuổi mà còn là sự kết hợp hài hòa của cả ba yếu tố này, thể hiện ở khả nănghành động hiệu quả, muốn hành động và sẵn sàng hành động đạt mục đích đề ra

- Năng lực được hình thành, phát triển trong quá trình thực hiện cácnhiệm vụ học tập ở trong lớp học và ở ngoài lớp học Nhà trường là môi trườnggiáo dục chính thống giúp HS hình thành những năng lực chung, năng lựcchuyên biệt phù hợp với lứa tuổi nhưng đó không phải là nơi duy nhất Những

môi trường khác như gia đình, cộng đồng, cùng góp phần bổ sung và hoànthiện các năng lực của các em.

1.2.2.3 Phát triển năng lực

Theo Ủy ban Chuyên gia về Hành chính công của Liên Hợp quốc chorằng: “Phát triển năng lực là quá trình mà các cá nhân, tổ chức, thể chế và xãhội phát triển khả năng để thực hiện các chức năng, giải quyết các vấn đề, đặt

ra và đạt được các mục tiêu” [16]

Nó được thể hiện ở ba cấp độ: cá nhân, tổ chức và xã hội Ở cấp độ cánhân, phát triển năng lực liên quan đến việc thiết lập các điều kiện theo đó conngười có thể tham gia vào một quá trình liên tục học hỏi và thích nghi với thayđổi - xây dựng trên nền tảng kiến thức, kỹ năng hiện có và tăng cường, sử dụngchúng trong những hướng đi mới [16]

1.2.3 Hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Dạy học được hiểu là một bộ phận của quá trình giáo dục (theo nghĩarộng), là quá trình tác động qua lại giữa người dạy và người học nhằm giúp chongười học lĩnh hội những tri thức khoa học, kỹ năng hoạt động nhận thức vàthực tiễn, phát triển các năng lực hoạt động sáng tạo, trên cơ sở đó hình thànhthế giới quan khoa học và các phẩm chất nhân cách của người học theo mụcđích giáo dục [36]

Nói cách khác, dạy học là quá trình tổ chức, điều khiển và hướng dẫn của

GV nhằm giúp HS chủ động nắm vững kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo,phát triển trí tuệ và thái độ tích cực theo mục tiêu giáo dục

Chức năng trội của dạy học là hình thành kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo vàphát triển tư duy, trí tuệ cho HS

Hoạt động dạy học

Hoạt động dạy học là quá trình gồm hai hoạt động thống nhất biệnchứng: Hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS Trong đó dưới sự lãnhđạo, tổ chức, điều khiển của GV, người học tự giác, tích cực tự tổ chức, tự điều

khiển hoạt động học tập của mình nhằm thực hiện những nhiệm vụ dạy học.Trong quá trình dạy học, hoạt động dạy của GV có vai trò chủ đạo, hoạt độnghọc của HS có vai trò tự giác, chủ động, tích cực Nếu thiếu một trong hai hoạtđộng trên, quá trình dạy học không diễn ra

Hoạt động dạy và hoạt động học gắn liền với hoạt động của con người cómối quan hệ chặt chẽ với nhau, thể hiện ở mối quan hệ tương tác giữa các thànhtố: mục tiêu, nội dung, phương pháp của hoạt động dạy và hoạt động học

Hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học có thể hiểu làmột chiến lược giảng dạy, trong đó quá trình học tập dựa trên năng lực thựchiện, quá trình giảng dạy dẫn người học đến chỗ làm chủ những kĩ năng cơ bản

và những kĩ năng sống cần thiết của cá nhân để hòa nhập tốt vào hoạt động laođộng ngoài xã hội [20]

1.2.4 Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực của

người học

Quản lý hoạt động dạy học

Quản lý HĐDH là những tác động có mục đích, có kế hoạch của CBQLtrường học vào quá trình dạy học (được tiến hành bởi tập thể GV, HS với sự hỗ trợđắc lực của các lực lượng xã hội) để quá trình dạy học vận động tối ưu góp phầnhình thành, phát triển toàn diện nhân cách HS theo mục tiêu giáo dục [27]

Quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực của người học

Quản lý HĐDH là một trong những nội dung quản lý quan trọng nhất ởtrường THPT Việc quản lý HĐDH có thể tiếp cận theo những định hướng khácnhau, tùy thuộc mục đích, yêu cầu của các chủ thể quản lý Nếu theo địnhhướng nội dung, quản lý HĐDH tập trung nhiều vào việc truyền thụ kiến thứccho HS và kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức của các em Còn nếu theo địnhhướng phát triển năng lực HS, quản lý HĐDH tập trung nhiều vào đầu ra của

HS, vào sự tiến bộ của HS trong quá trình dạy học Nói cách khác, quản lýHĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực HS đòi hỏi, từ xâydựng mục tiêu dạy học, lựa chọn nội dung dạy học, sử dụng phương pháp vàhình thức dạy học đến kiểm tra, đánh giá kết quả dạy học ở trường THPT phảiđược tổ chức, điều khiển theo định hướng phát triển năng lực HS.

Như vậy, quản lý HĐDH ở trường THPT theo định hướng phát triển năng lực HS là quá trình lập kế hoạch, tổ chức chỉ đạo và kiểm tra, đánh giá HĐDH để đảm bảo đạt được mục tiêu phát triển năng lực HS.

1.3 Hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực học sinh

1.3.1 Hoạt động dạy học ở trường trung học phổ thông

HĐDH nói chung và HĐDH ở trường THPT là một hệ thống toàn vẹnbao gồm các thành tố cơ bản: Mục tiêu dạy học, nội dung, PP, phương tiện,HTTC dạy học, GV với hoạt động dạy, HS với hoạt động học, kết quả dạyhọc Các thành tố trong quá trình dạy học tác động qua lại quan hệ biệnchứng với nhau và đặt trong sự tương tác với môi trường tạo nên “tính trồi” của

hệ thống, đó chính là chất lượng của quá trình dạy học Điều đó có nghĩa là

muốn nâng cao chất lượng quá trình dạy học từng phải nâng cao chất lượngtừng thành tố trong hệ thống, tạo sự gắn bó chặt chẽ các thành tố thành mộtkhối thống nhất Trong đó nâng cao chất lượng hai thành tố hoạt động dạy vàhoạt động học là khâu có tính đột phá

* Mục đích, nhiệm vụ HĐDH ở trường THPT: HĐDH ở trường THPT

nhằm giúp HS củng cố và phát triển những kết quả của dạy học THCS, hoàn thiệnhọc vấn phổ thông, có những hiểu biết thông thường về kĩ thuật và hướng nghiệp,

có điều kiện lựa chọn hướng phát triển và phát huy năng lực cá nhân, tiếp tục họcđại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động

* Nội dung HĐDH ở trường THPT: HĐDH ở trường THPT cần phải

củng cố, phát triển những nội dung đã học ở trung học cơ sở, bảo đảm cho HS

có những hiểu biết phổ thông, cơ bản về tiếng Việt, Toán, Lịch sử dân tộc, kiếnthức khác về khoa học xã hội, khoa học tự nhiên, pháp luật, tin học, ngoại ngữ,

có những hiểu biết cần thiết tối thiểu về kĩ thuật và hướng nghiệp

* PP HĐDH ở trường THPT: bao gồm các PP dạy học phát huy tính tích

cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớphọc, môn học, đối tượng HS; bồi dưỡng cho HS PP tự học, khả năng hợp tác;rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đemlại niềm vui, hứng thú và trách nhiệm học tập cho HS

* HTTC HĐDH ở trường THPT: bao gồm các HTTC dạy học ở trong

phòng học, trong nhà trường, ngoài phòng học, ngoài nhà trường sao cho bảođảm sự cân đối và hài hoà giữa dạy học theo tập thể lớp, nhóm nhỏ, cá nhân;giữa dạy học nội khoá và ngoại khoá, dạy học bắt buộc và tự chọn; giữa pháttriển các năng lực cá nhân của HS và nâng cao chất lượng giáo dục cho mọi đốitượng HS

* Đánh giá kết quả HĐDH ở trường THPT: Đánh giá kết quả dạy học

đối với các môn học ở mỗi lớp và sau cấp học là biện pháp chủ yếu nhằm xácđịnh mức độ thực hiện mục tiêu dạy học, có vai trò quan trọng trong việc cảithiện kết quả dạy học

1.3.2 Hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực được bàn đến nhiều từnhững năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo dục quốc

tế Dạy học định hướng phát triển năng lực nhằm mục tiêu chính không phải làcung cấp kiến thức mà là nhằm phát triển năng lực người học

Dạy học theo định hướng phát triển năng lực nhằm đảm bảo chất lượngđầu ra của việc dạy học, thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chấtnhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thựctiễn nhằm chuẩn bị cho con người năng lực giải quyết các tình huống của cuộc

sống và nghề nghiệp Khác với dạy học định hướng nội dung, chương trình,quá trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực chú trọng vai trò củangười học với tư cách chủ thể của quá trình nhận thức, chủ thể hoạt động kiếntạo tri thức

Chương trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực không quyđịnh những nội dung dạy học chi tiết mà quy định những kết quả đầu ra mongmuốn của quá trình giáo dục, trên cơ sở đó đưa ra những hướng dẫn chung vềviệc lựa chọn nội dung, phương pháp, tổ chức và đánh giá kết quả dạy họcnhằm đảm bảo thực hiện được mục tiêu dạy học tức là đạt được kết quả đầu ramong muốn Trong chương trình định hướng phát triển năng lực, mục tiêu họctập, tức là kết quả học tập mong muốn thường được mô tả thông qua hệ thốngcác năng lực (Competency) Kết quả học tập mong muốn được mô tả chi tiết và

có thể quan sát, đánh giá được HS cần đạt được những kết quả yêu cầu đã quyđịnh trong chương trình Việc đưa ra các chuẩn đào tạo cũng là nhằm đảm bảoquản lý chất lượng giáo dục theo định hướng kết quả đầu ra

Ưu điểm của dạy học định hướng phát triển năng lực là quản lý chất lượngtheo kết quả đầu ra là năng lực của HS Tuy nhiên nếu vận dụng một cách thiênlệch, không chú ý đầy đủ đến nội dung dạy học thì có thể dẫn đến các lỗ hổng trithức cơ bản và tính hệ thống của tri thức Ngoài ra hiệu quả dạy học không chỉthể hiện ở kết quả đầu ra mà còn phụ thuộc quá trình thực hiện

Hoạt động dạy học định hướng phát triển năng lực có một số đặc điểmnhư sau:

- Mục tiêu hoạt động dạy học xuất phát từ năng lực của học sinh vàhướng đến phát triển năng lực học sinh Những năng lực cần hình thành ở họcsinh là những năng lực chung, cơ bản cần thiết trong cuộc sống hoặc có thểgiúp học sinh THPT tiếp tục học lên cao hơn

- Nội dung dạy học mang tính tích hợp, nội dung dạy học không chỉ giớihạn trong phạm vi đơn môn mà nội dung dạy học được thiết kế chứa đựng kiếnthức liên môn Do tính chất nội dung dạy học mang tính tích hợp, gắn mật thiết

với những tình huống của thực tiễn nên quá trình tổ chức hoạt động dạy học đòihỏi được thiết kế dưới dạng các hoạt động sao cho trong quá trình lĩnh hội nộidung người học phải hành động, qua đó mà năng lực được hình thành và pháttriển Do năng lực là sự kết nối tri thức, sự hiểu biết, cảm xúc và hành động xửlý hiệu quả công việc trong cuộc sống Để có được năng lực thực tiễn, chươngtrình dạy học cần được thiết kế gắn mật thiết với thực tiễn cuộc sống, ngườihọc được trải nghiệm, hành động qua đó lĩnh hội kiến thức, hình thành kỹ năng.Chẳng hạn như năng lực mô tả việc giải quyết những đòi hỏi về nội dung trongcác tình huống: ví dụ như đọc một văn bản cụ thể Nắm vững và vận dụngđược các phép tính cơ bản; Các năng lực chung cùng với các năng lực chuyênmôn tạo thành nền tảng chung cho công việc giáo dục và dạy học; Mức độ đốivới sự phát triển năng lực có thể được xác định trong các chuẩn: Đến một thờiđiểm nhất định nào đó, HS có thể/phải đạt được những gì?

- PPDH và HTTC dạy học theo định hướng phát triển năng lực mangtính thực hành, thực tiễn, nói cách khác HS được trải nghiệm, được hoạt động

để lĩnh hội tri thức Qua các PPDH như vậy người học sẽ nhận thấy những kiếnthức mà chương trình trang bị cho các em không xa dời thực tiễn mà chính làmột phần của cuộc sống các em

- Kết quả HĐDH theo định hướng phát triển năng lực nhấn mạnh đến sựthay đổi của người học, người học thay đổi sau một quá trình học tập Nếu dạyhọc truyền thống coi trọng kiến thức thì dạy học theo tiếp cận năng lực đặc biệtcoi trọng những năng lực và kỹ năng được hình thành ở các em sau một quátrình dạy học Cũng do tính đặc thù của dạy học theo định hướng phát triểnnăng lực học sinh mà để đánh giá kết quả dạy học không chỉ tập trung vào đánhgiá kết quả sau cùng mà kết hợp với đánh giá quá trình để biết được sự tiến bộcủa người học Một số năng lực thành phần của học sinh được biểu lộ và pháttriển không ngừng trong quá trình học tập như năng lực giao tiếp, năng lựcphản biện khoa học, năng lực hợp tác và chia sẻ,

- Dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học ở TrườngTHPT có 3 đặc trưng cơ bản là: Đặc trưng về nội dung dạy học; Đặc trưng vềphương pháp và hình thức dạy học và đặc trưng về kiểm tra đánh giá

* Về nội dung dạy học: Nội dung dạy học theo định hướng phát triển

năng lực học sinh ở Trường THPT hướng đến mục tiêu là hình thành và pháttriển năng lực cho HS do đó nội dung dạy học các Nội dung dạy học tiếp cậnnăng lực được thiết kế chủ trọng đến mục tiêu năng lực, phát triển năng lực chohọc sinh do đó những kiến thức hình thành cho học sinh đảm bảo gắn liền thựctiễn đời sống của các em hoặc mang tính tích hợp theo chủ đề Với mục tiêuphát triển năng lực chương tình giáo dục phổ thông mới đã đề cập đến vấn đềnày về:

- Phẩm chất cần hình thành ở người học:

(1) Yêu gia đình, yêu quê hương đất nước

(2) Nhân ái, khoan dung

(3) Trung thực, tự trọng, chí công vô tư

(4) Tự lập, tự tin, tự chủ và có tinh thần vượt khó

(5) Có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng đất nước, nhân loại và môitrường tự nhiên

(6) Thực hiện nghĩa vụ đạo đức, tôn trọng chấp hành kỷ luật và pháp luật.Những năng lực cần rèn luyện cho HS THPT trong giai đoạn hiện naybao gồm các năng lực:

- Năng lực tự học: HS xác định được nhiệm vụ học tập một cách tự giác,chủ động; có khả năng lập và thực hiện kế hoạch học tập nề nếp; thực hiện cáchghi nhớ, cách phân tích nhiệm vụ học tập để lựa chọn được các nguồn tài liệuđọc phù hợp như sách giáo khoa, sách tham khảo, Internet, tóm tắt đề cương,bản đồ khái niệm, từ khóa,

- Năng lực giải quyết vấn đề: Phân tích được tình huống trong học tập,xác định và biết tìm hiểu các thông tin liên quan đến vấn đề, đề xuất được biệnpháp, giải quyết vấn đề

- Năng lực sáng tạo: Biết đặt câu hỏi khác nhau về một sự vật, hiệntượng, làm rõ thông tin, ý tưởng mới, phân tích tóm tắt những thông tin liênquan từ nhiều nguồn khác nhau Hình thành ý tưởng dựa trên các nguồn thôngtin đã cho, đề xuất giải pháp cải tiến hay thay thế các giải pháp không còn phùhợp, so sánh và bình luận được các giải pháp đề xuất Suy nghĩ và khái quáthóa thành tiến trình khi thực hiện một công việc nào đó, tôn trọng các quanđiểm trái chiều, áp dụng điều đã biết vào tình huống tương tự với những điềuchỉnh hợp lí, phát hiện yếu tố mới, tích cực trong ý kiến khác

- Năng lực tự quản lí: Nhận ra được các yếu tố tác động đến hành độngcủa bản thân trong học tập và giao tiếp hàng ngày; kiềm chế được cảm xúc củabản thân trong các tình huống ngoài ý muốn Ý thức được quyền lợi và nghĩa

vụ của mình, xây dựng và thực hiện được kế hoạch nhằm đạt được mục đích;nhận ra và có ứng xử phù hợp với những tình huống không an toàn Tự đánhgiá, tự điều chỉnh những hành động chưa hợp lí của bản thân trong học tập vàcuộc sống hàng ngày

- Năng lực giao tiếp: Biết đặt ra mục đích giao tiếp, khiêm tốn, lắng nghetrong giao tiếp, nhận ra được bối cảnh giao tiếp, đặc điểm, thái độ của đốitượng giao tiếp, diễn đạt ý tưởng một cách tự tin

- Năng lực hợp tác: Đề xuất mục đích hợp tác khi được giao nhiệm vụ;xác định được loại công việc cần hợp tác nhóm để hoàn thành tốt nhất; phântích nhiệm vụ của cả nhóm để nêu được các hoạt động cần thực hiện hoạt độngcủa mình, thúc đẩy hoạt động chung; chia sẻ, hợp tác với các thành viên

- Năng lực sử dụng CNTT và truyền thông: Sử dụng được các thiết bịCNTT và các phần mềm hỗ trợ học tập thuộc các lĩnh vực khác nhau, tổ chức

và lưu trữ dữ liệu; tìm kiếm được thông tin, lựa chọn thông tin phù hợp, xác lập

mối liên hệ giữa các kiến thức đã biết với các thông tin mới thu thập được vàdùng thông tin đó để giải quyết các nhiệm vụ học tập và trong cuộc sống

- Năng lực ngôn ngữ: Nghe hiểu nội dung các bài đối thoại, truyện kể,

lời giải thích, đọc hiểu nội dung các văn bản, tài liệu; viết đúng các dạng vănbản; hiểu từ vựng thông dụng…

- Năng lực tính toán: Sử dụng thành thạo các phép tính, kỹ năng về đolường, công thức toán học, tính chất các hình hình học; sử dụng được thống kêtoán học trong học tập và trong một số tình huống đơn giản hàng ngày; sử dụngđược các dụng cụ đo, vẽ, tính toán

* Về đặc trưng PPDH: Dạy học theo hướng phát triển năng lực ngườihọc đòi hỏi GV sử dụng các phương pháp dạy không chỉ chú ý tích cực hóa HS

về mặt trí tuệ mà còn chú ý rèn luyện cho học sinh năng lực giải quyết vấn đềgắn với những tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp;

Dạy học định hướng phát triển năng lực chú trọng đến kỹ năng thực hànhcủa người học, trải nghiệm bằng hành động của người học để qua đó người họcthu nhận kiến thức mới, hình thành kỹ năng hành vi mới,… và thông qua cáchthức đó năng lực dần được hình thành và phát triển Do định hướng mục tiêu làphát triển năng lực học sinh, nội dung dạy học mang tính tích hợp gắn liền kiếnthức thực tiễn nên cách thức tổ chức dạy học là định hướng hành động ngườihọc Theo cách thức này một số phương pháp và cách thức dạy học định hướnghành động của người học được tích cực đưa vào sử dụng như dạy học như dạyhọc dự án, dạy học tích hợp theo chủ đề,…

* Về kiểm tra đánh giá: Hướng vào sự phát triển năng lực của mỗi cánhân HS Nội dung, phương pháp kiểm tra đánh giá phải chú trọng khả năngvận dụng kiến thức kỹ năng với các tình huống khác nhau trong học tập Kếtquả kiểm tra đánh giá căn cứ vào mục tiêu bài học và chuẩn kiến thức kỹ năngtheo định hướng năng lực và mục tiêu giáo dục nhận thức thẩm mĩ đối với HS,không có tính chất so sánh giữa các HS với nhau Chú trọng đánh giá kết quả

học tập theo mục tiêu bài học trong suốt tiến trình dạy học thông qua hệ thốngcâu hỏi, bài tập (đánh giá lớp học) Chú trọng phát triển kỹ năng tự đánh giá vàđánh giá lẫn nhau của HS với nhiều hình thức như theo lời giải/đáp án mẫu,theo hướng dẫn, hoặc tự xác định tiêu chí để có thể phê phán, tìm được nguyênnhân và nêu cách sửa chữa các sai sót.

1.3.3 Hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực học sinh trung học phổ thông

Ở cấp THPT - đây là giai đoạn giáo dục phân hóa và định hướng nghềnghiệp, các lĩnh vực KHTN được tách thành môn học riêng rẽ: Vật lý, Hóa học,Sinh học, là những môn tự chọn ở các lớp 10, 11 và 12 Nội dung các môn họcnày được thiết kế theo logic tuyến tính tiếp theo giai đoạn giáo dục cơ bản, đảmbảo logic phát triển các kiến thức cốt lõi, nâng cao và chuyên sâu, đáp ứng tốtđịnh hướng nhóm ngành cụ thể sau THPT

Các môn KHTN có sự kết hợp nhuần nhuyễn lý thuyết với thực nghiệm

Vì vậy, thực hành, thí nghiệm trong phòng thực hành, phòng học bộ môn, ngoàithực địa có vai trò và ý nghĩa quan trọng, là hình thức dạy học đặc trưng của cácmôn học này Qua thực hành, thí nghiệm, năng lực tìm tòi, khám phá của HSđược hình thành và phát triển Kiến thức KHTN gần gũi với cuộc sống hằngngày của học sinh, đây là điều kiện thuận lợi để tổ chức cho học sinh trảinghiệm, nâng cao năng lực nhận thức kiến thức khoa học, năng lực tìm tòi, khámphá và vận dụng kiến thức khoa học vào thực tiễn

Qua học các môn KHTN góp phần hình thành và phát triển phẩm chất

và năng lực HS thông qua nội dung giáo dục với cốt lõi là những kiến thức cơbản, thiết thực, thể hiện tính hiện đại, cập nhật; chú trọng thực hành, vận dụngkiến thức để giải quyết vấn đề trong học tập và đời sống; thông qua các phươngpháp, hình thức tổ chức giáo dục phát huy tính chủ động và tiềm năng của mỗiHS; các phương pháp kiểm tra, đánh giá phù hợp với mục tiêu giáo dục Chươngtrình dạy học đảm bảo sự phát triển năng lực của HS qua các lớp; tạo cơ sở cho

học tập tiếp lên, học tập suốt đời; tạo thuận lợi cho việc chuyển đổi giữa các giaiđoạn trong giáo dục Dạy học các môn khoa học tự nhiên thiết kế theo hướngphát triển năng lực cho học sinh sẽ giúp học sinh có những kiến thức, sự hiểubiết đề lý giải được những sự kiện trong đời sống hàng ngày có lien quan đếnkiến thức vật lý, hóa học, sinh học hoặc thậm chí vận dụng kiến thức liên môn đểgiải thích những mối liên hệ có tính chất liên môn trong thực tiễn

Vận dụng kiến thức và kỹ năng được hình thành trong quá trình học tậpcác môn KHTN vào giải quyết và xử lý các vấn đề trong cuộc sống và sinhhoạt hàng ngày như: kỹ năng tính toán, kỹ năng tin học, kỹ năng tư duy phảnbiện trong lao động, lý giải các hiện tượng tự nhiên hoặc các hiện tượng xảy ratrong cuộc sống

Về định hướng phát triển năng lực HS theo hương trình giáo dục phổthông mới

+ Năng lực chung:

Năng lực tự chủ và tự học: Trong dạy học các môn KHTN, năng lực tựchủ và tự học được hình thành và phát triển thông qua thực hiện các hoạt độnghọc tập, đặc biệt là hoạt động tìm tòi và khám phá khoa học, thực hiện các bàithực hành, dự án học tập GV chú ý phát huy tính tự chủ, tích cực, chủ độngtrong tìm tòi và khám phá khoa học của HS;

Năng lực giao tiếp và hợp tác: các môn KHTN có nhiều thuận lợi tronghình thành và phát triển năng lực giao tiếp và hợp tác khi HS thực hiện một tiếntrình khoa học, làm các bài thực hành Những trao đổi, trình bày, chia sẻ ýtưởng giữa các thành viên trong nhóm thực hành, trong nhóm làm dự án, nhómđiều tra về tự nhiên, là cơ hội để HS hình thành và phát triển năng lực hợp tác

và giao tiếp;

Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo: Thông qua hoạt động tìm tòi vàkhám phá thế giới tự nhiên rèn luyện cho HS năng lực giải quyết vấn đề và

sáng tạo, thể hiện thông qua các hoạt động nêu vấn đề, lập kế hoạch, thực hiện

kế hoạch tìm tòi và khám phá tự nhiên

+ Năng lực chuyên môn: Các môn KHTN hình thành và phát triển cho

HS năng lực tìm hiểu tự nhiên, bao gồm:

Nhận thức kiến thức KHTN: Trình bày, giải thích và vận dụng đượcnhững kiến thức phổ thông cốt lõi về thành phần cấu trúc, sự đa dạng, tính hệthống, quy luật vận động, tương tác và biến đổi của thế giới tự nhiên; với cácchủ đề khoa học: chất và sự biến đổi của chất, vật sống, năng lượng và sự biếnđổi vật lý, Trái Đất và bầu trời; vai trò và cách ứng xử phù hợp của con ngườivới môi trường tự nhiên;

Tìm tòi và khám phá thế giới tự nhiên: Bước đầu thực hiện được một số

kỹ năng cơ bản trong tìm tòi, khám phá một số sự vật, hiện tượng trong thế giới

tự nhiên và trong đời sống: quan sát, thu thập thông tin; dự đoán, phân tích, xửlý số liệu; dự đoán kết quả nghiên cứu; suy luận, trình bày;

Vận dụng kiến thức vào thực tiễn: Bước đầu vận dụng kiến thức khoahọc vào một số tình huống đơn giản, mô tả, dự đoán, giải thích được các hiệntượng khoa học đơn giản Ứng xử thích hợp trong một số tình huống có liênquan đến vấn đề sức khoẻ của bản thân, gia đình và cộng đồng Trình bày đượcý kiến cá nhân nhằm vận dụng kiến thức đã học vào bảo vệ môi trường, bảo tồnthiên nhiên và phát triển bền vững

- Các phương pháp dạy học chủ yếu

Các phương pháp dạy học chủ yếu được lựa chọn theo các định hướngsau: dạy học bằng tổ chức chuỗi hoạt động tìm tòi, khám phá tự nhiên; rènluyện được cho HS phương pháp nhận thức, kỹ năng học tập, thao tác tư duy;thực hành thí nghiệm, hoạt động trải nghiệm trong môi trường tự nhiên, thựctiễn đời sống cá nhân và xã hội; tăng cường phối hợp hoạt động học tập cá nhânvới học hợp tác nhóm nhỏ; kiểm tra, đánh giá, đặc biệt đánh giá quá trình đượcvận dụng với tư cách phương pháp tổ chức hoạt động học tập

Đặc trưng của dạy học các môn KHTN chủ yếu sử dụng các phươngpháp dạy học tích cực, trong đó GV đóng vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt độngcho HS, tạo môi trường học tập thân thiện và những tình huống có vấn đề.

Phát triển kỹ năng tiến trình rất quan trọng trong hình thành và phát triểnnăng lực tìm tòi, khám phá tự nhiên, hình thành và phát triển thế giới quan khoahọc cho HS Trong đó, quan sát, đặt câu hỏi với nêu giả thuyết, lập kế hoạch vàthực hiện, xử lý và phân tích dữ liệu, đánh giá, trình bày báo cáo là những kỹnăng cần được rèn luyện thường xuyên và có trọng số thích đáng trong đánhgiá kết quả học tập

Các hoạt động học tập của HS chủ yếu là học tập chủ động, tích cựcchiếm lĩnh tri thức dưới sự hướng dẫn của GV Các hoạt động học tập nói trênđược tổ chức trong và ngoài khuôn viên nhà trường, thông qua một số phươngpháp dạy học chủ yếu: tìm tòi, khám phá; phát hiện và giải quyết vấn đề; dạyhọc theo dự án; bài tập tình huống; dạy học thực hành và thực hiện bài tập; tựhọc, Trong đó, nhấn mạnh hơn tới dạy học thông qua các bài thực hành thínghiệm và khảo sát thực tế

1.4 Quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực ở trường trung học phổ thông

1.4.1 Mục tiêu quản lý hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng

lực học sinh ở trường trung học phổ thông

- Cụ thể hóa mục tiêu hoạt động dạy học theo định hướng phát triển nănglực HS, cụ thể hóa nhiệm vụ của nhà trường thành những công việc cụ thể đểxây dựng kế hoạch cho các tổ, nhóm, các bộ phận chuyên môn và từng GV

- Xây dựng nề nếp dạy học: tổ chức hoạt động dạy học theo định hướngphát triển năng lực dựa trên việc xây dựng và thực hiện hệ thống các nội quy, quyđịnh, quy chế chặt chẽ giúp các thành viên trong nhà trường nhận thức và thực

hiện đúng chức trách, nhiệm vụ của mình, góp phần vào việc thực hiện thành côngnhiệm vụ và mục tiêu của nhà trường

- Chỉ đạo đổi mới PPDH theo định hướng phát triển năng lực nhằm khắcphục lối dạy học truyền thụ một chiều, thụ động, phát huy tính tích cực, chủđộng, sáng tạo của HS Nâng cao hiệu quả dạy học và chất lượng giáo dục Chỉđạo, quản lý việc sử dụng CSVC, phương tiện TBDH nhằm đảm bảo phát huytốt tác dụng của CSVC, thiết bị, phương tiện giúp tăng hiệu quả của HĐDHtheo định hướng phát triển năng lực

- Tổ chức thực hiện tốt các quy chế, quy định chuyên môn của ngànhgiáo dục, động viên, khích lệ các tập thể và cá nhân nỗ lực, cố gắng phát huynăng lực, sở trường giúp xây dựng và phát triển nhà trường, đồng thời hạn chế,ngăn chặn những tác động tiêu cực trong việc thực hiện nội quy và các quyđịnh chuyên môn trong nhà trường

Công tác quản lý HĐDH giữ vị trí quan trọng trong công tác quản lý nhàtrường Mục tiêu quản lý chất lượng đào tạo là nền tảng, là cơ sở để nhà quản lý xácđịnh các mục tiêu quản lý khác trong hệ thống mục tiêu quản lý của nhà trường

Quản lý HĐDH là nhiệm vụ trọng tâm của người hiệu trưởng Xuất phát

từ vị trí quan trọng của hoạt động dạy học, người hiệu trưởng phải dành nhiềuthời gian và công sức cho công tác quản lý HĐDH nhằm ngày càng nâng caochất lượng đào tạo của nhà trường, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội

1.4.2 Nội dung quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực ở trường trung học phổ thông

1.4.2.1 Lập kế hoạch quản lý hoạt động dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng phát triển năng lực

CBQL lập kế dạy học các môn khoa học tự nhiên theo định hướng pháttriển năng lực phải đảm bảo yêu cầu đạt được mục tiêu GD qui định trong Luật

Giáo dục: “Giáo dục trung học phổ thông nhằm giúp học sinh củng cố và phát triển những kết quả của giáo dục trung học cơ sở, hoàn thiện học vấn phổ thông và có những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp, có điều

kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động” [30].

Kế hoạch là chức năng quan trọng hàng đầu trong công tác quản lý Vìthiếu tính kế hoạch, quá trình QL HĐDH khó đạt được kết quả cao

- Khi xây dựng kế hoạch dạy học, người Hiệu trưởng cần dựa trên những cơ sở sau:

+ Phân tích thực trạng hoạt động dạy học trong năm học Thực trạng nàythể hiện rõ trong bảng tổng kết năm học Qua đó thấy được ưu và nhược điểmcủa công tác quản lý HĐDH, những vấn đề còn tồn tại, từ đó xếp ưu tiên từngvấn đề cần giải quyết

+ Phân tích kế hoạch chung của ngành, của trường, từ đó xây dựng kếhoạch dạy học các môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực

+ Tìm hiểu đặc điểm lứa tuổi, dân tộc phù hợp với vùng miền Xác địnhđiều kiện dạy học như đội ngũ GV, CSVC, tài chính, quỹ thời gian,

- Những yêu cầu khi xây dựng kế hoạch dạy học các môn KHTN theo định hướng phát triển năng lực:

+ Kế hoạch phải thể hiện tính khoa học, kế thừa, toàn diện, cụ thể vàtrọng tâm trong từng thời kì

+ Kế hoạch phải phát huy được những mặt mạnh, khắc phục những mặtyếu kém, củng cố ưu điểm, vạch ra được chiều hướng phát triển trong hoạtđộng dạy học

+ Kế hoạch phản ánh được mối quan hệ giữa mục đích, mục tiêu, nộidung, phương pháp, phương tiện, thời gian, hình thức tổ chức, biện pháp, kiểmtra, đánh giá

+ Kế hoạch thể hiện được phân cấp quản lý của Hiệu trưởng, đảm bảotính thống nhất, đồng bộ và cụ thể

+ Kế hoạch dạy học các môn KHTN theo định hướng phát triển năng lựcđược phát triển theo hướng tiếp cận năng lực, các thành tố của chương trình

đều hướng tới việc hình thành, phát triển năng lực HS, giúp cho người học pháttriển tối đa các tố chất tiềm ẩn

- Các loại kế hoạch dạy học:

+ Kế hoạch chuyên môn của nhà trường: Kế hoạch chuyên môn là kếhoạch bộ phận trong hệ thống kế hoạch của nhà trường, trong đó gồm các mụctiêu có liên quan chặt chẽ với nhau, thống nhất với nhau bởi mục tiêu chung và

hệ thống các biện pháp được xây dựng trước một giai đoạn nhất định nhằmthực hiện nhiệm vụ giáo dục đã được xác định Kế hoạch chuyên môn làchương trình hành động của tập thể GV được xây dựng trên cơ sở những nhiệm

vụ chung của nhà trường;

+ Kế hoạch của tổ chuyên môn có hai loại kế hoạch: Kế hoạch năm họcgồm toàn bộ công tác của tổ và kế hoạch giảng dạy (theo phân phối chươngtrình dạy học bộ môn ở các khối lớp) Kế hoạch của tổ phải chính xác hóa và cụthể hóa các nhiệm vụ và chỉ tiêu của kế hoạch chuyên môn và kế hoạch nămhọc của nhà trường ở từng đơn vị tổ cho phù hợp Kế hoạch tổ chuyên mônphải thể hiện sự định mức, sự lượng hóa cụ thể các nhiệm vụ được giao, đặcbiệt phải xây dựng được một hệ thống biện pháp có hiệu lực, đồng thời phảixây dựng được một chương trình hoạt động cụ thể;

+ Kế hoạch của giáo viên gồm hai loại: kế hoạch năm học và kế hoạchgiảng dạy bộ môn

Nội dung của bản kế hoạch cần đề cập tới các vấn đề sau:

+ Cơ sở xây dựng kế hoạch: Chỉ thị, Nghị quyết của Đảng nói về GD,Chỉ thị nhiệm vụ năm học mới, đặc điểm tình hình nhà trường (thuận lợi, khókhăn), những chỉ tiêu phấn đấu, những mục tiêu đề ra

+ Nội dung và biện pháp thực hiện: Đối với kế hoạch bộ phận (các TCM)cần lưu ý đặc điểm, khả năng từng thành viên của tổ, đặc thù bộ môn Đối với

kế hoạch cá nhân cần lưu ý tới các yếu tố liên quan như đặc thù đối tượng HS,năng lực cá nhân, phối hợp các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường