Nghiên cứu ứng dụng bài tập chuyên môn nâng cao kỹ năng tính toán cho nữ đội tuyển cờ vua trường trung học phổ thông lương tài bắc ninh

Bắc Ninh là một tỉnh có phong trào TDTT khá phát triển, qua quan sátthực tế, các em học sinh trường THPT Lương Tài - Bắc Ninh có sự yêu thích,hứng thú với môn cờ vua, tuy nhiên do thiếu

BÙI VĂN TRƯỜNG

BÙI VĂN TRƯỜNG

Sinh viên K40 khoa GDTC, trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2.

Tôi xin cam đoan đề tài này là của riêng tôi, chưa được bảo vệ trướcmột Hội đồng khoa học nào Toàn bộ những vấn đề đưa ra bàn luận, nghiêncứu đều mang tính thời sự, cấp thiết và đúng với thực tế khách quan củatrường THPT Lương Tài - Bắc Ninh

Hà Nội, ngày tháng năm 2018

Sinh viên

Bùi Văn Trường

GD-ĐT : Giáo dục và Đào tạo

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 4

1.1 Đặc điểm tâm - sinh lý của lứa tuổi THPT 4

1.1.1 Đặc điểm tâm lí của học sinh THPT 4

1.1.2 Đặc điểm sinh lí của học sinh THPT 5

1.2 Đặc điểm tâm - sinh lý trong môn Cờ vua 6

1.2.1 Đặc điểm tâm lý trong môn Cờ vua 6

1.2.2 Đặc điểm sinh lý trong môn Cờ vua 9

1.3 Quá trình hình thành kỹ năng trong Cờ Vua 11

1.4 Cơ sở lí luận về năng lực tính toán của VĐV Cờ Vua……….13

1.4.1 Nguyên tắc tính toán 13

1.4.2 Các dạng thức tính toán 13

CHƯƠNG 2 NHIỆM VỤ - PHƯƠNG PHÁP - TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU 28

2.1 Nhiệm vụ nghiên cứu 28

2.2 Phương pháp nghiên cứu 28

2.2.1 Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu 28

2.2.2 Phương pháp phỏng vấn mạn đàm 28

2.2.3 Phương pháp quan sát sư phạm 28

2.2.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 29

2.2.5 Phương pháp kiểm tra sư phạm 29

2.2.6 Phương pháp toán học thống kê 29

2.3 Tổ chức nghiên cứu 30

2.3.1 Thời gian nghiên cứu 30

2.3.3 Địa điểm nghiên cứu 31

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 32

3.1 Đánh giá thực trạng phong trào tập luyện cờ vua và kỹ năng tính toán của nữ đội tuyển cờ vua trường trung học phổ thông Lương Tài - Bắc Ninh 32

3.1.1 Thực trạng chương trình môn học GDTC trường THPT Lương Tài -Bắc Ninh 32

3.1.2 Thực trạng đội ngũ giáo viên TDTT trường THPT Lương Tài - Bắc Ninh 33

3.1.3 Thực trạng cơ sở vật chất phục vụ cho công tác GDTC 33

3.1.4 Thực trạng năng lực tính toán của nữ đội tuyển Cờ Vua 34

3.1.5 Lựa chọn bài tập hình thành kỹ năng tính toán cho nữ đội tuyển Cờ Vua 36

3.2 Ứng dụng và đánh giá hiệu quả các bài tập hình thành kỹ năng tính toán cho nữ đội tuyển Cờ Vua trường THPT Lương Tài - Bắc Ninh 37

3.2.1 Nghiên cứu lựa chọn test đánh giá năng lực tính toán cho nữ đội tuyển Cờ Vua 37

3.2.2 Tổ chức thực nghiệm sư phạm 42

3.2.3 Kết quả và phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm 42

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 47

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 49

PHỤ LỤC 51

Bảng 1.2 Các chỉ tiêu khối lượng và cường độ của lượng vận động trong tập

luyện và thi đấu cờ vua (theo A Côtôv - 1982) 18Bảng 3.1 Thực trạng về việc mắc sai lầm trong tính toán của nữ đội tuyển Cờ

Vua (n=20) 35Bảng 3.2: Kết quả phỏng vấn lựa chọn bài tập nhằm hình thành năng lực tính

toán cho nữ đội tuyển Cờ Vua (n=20) 36Bảng 3.3 Kết quả phỏng vấn lựa chọn các test đánh giá năng lực tính toán

cho nữ vận động viên trường THPT Lương Tài - Bắc Ninh (n=25) 40Bảng 3.4 Tính thông báo và độ tin cậy của các test trên đối tượng nghiên cứu

(n=15) 41Bảng 3.5 Kết quả và so sánh kết quả kiểm tra trước thực nghiệm của 2 nhóm

đối chứng và thực nghiệm 43Bảng 3.6 Kết quả và so sánh kết quả kiểm tra giữa thực nghiệm 44của nhóm đối chứng và thực nghiệm 44Bảng 3.7 So sánh kết quả kiểm tra kết thúc thực nghiệm của 2 nhóm đối

chứng và thực nghiệm 45Bảng 3.8 Kết quả điều tra về các sai lầm trong tính toán của nữ đội tuyển Cờ

Vua trường THPT Lương Tài - Bắc Ninh (n=20 ván) 46

DANH MỤC BẢNG ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong thời kì hội nhập và phát triển của nền kinh tế, xã hội, TDTT làmột phương tiện có hiệu quả để nâng cao sức khỏe cho nhân dân, đặc biệt làthế hệ trẻ, góp phần tích cực bồi dưỡng nhân lực cho con người, đáp ứng yêucầu lao động và sẵn sàng bảo vệ tổ quốc trong điều kiện đẩy mạnh côngnghiệp hóa hiện đại hóa đất nước Do đó phải đào tạo con người Việt Namphát triển cân đối toàn diện, có đạo đức - sức khỏe - thẩm mĩ và khả năng laođộng Tập luyện TDTT là góp phần vào việc đẩy mạnh sản xuất, phát triểnkinh tế, xây dựng đất nước và bảo vệ tổ quốc TDTT còn được coi là sứ giảcủa hòa bình, là cầu nối giữa dân tộc trên thế giới, mở rộng quan hệ ngoạigiao thúc đẩy kinh tế phát triển nâng cao vị thế quốc gia TDTT là một bộphận của văn hóa mỗi dân tộc, cũng như của nền văn minh nhân loại Trình

độ phát triển TDTT là một trong những tiêu chí đánh giá trình độ văn hóa,năng lực sáng tạo của mỗi dân tộc, là phương tiện để giao lưa văn hóa xã hộinói chung, văn hóa thể chất nói riêng và quan hệ của nước ta với quốc tế

Trong những năm gần đây nền thể thao nước ta đang dần khẳng địnhđược vị thế của mình trong tầm Châu lục cũng như trên Thế giới TDTT nướcnhà đã giành nhiều thành tích vang dội trên đấu trường khu vực và thế giới.Như bơi lội có Ánh Viên lọt top 10 VĐV xuất sắc nhất thế giới, hay thànhtích đạt HCV của xạ thủ Hoàng Xuân Vinh tại Olympic Rio 2016, hay ViệtNam xếp thứ 41/173 nước thành viên Liên đoàn cờ vua thế giới (theo bảngxếp hạng của Liên đoàn cờ vua thế giới tháng 2/2016)…

Cờ vua là môn thể thao có lịch sử phát triển lâu đời, ra đời vào khoảngthế kỷ VI sau công nguyên tại Ấn Độ Tuy nhiên cờ vua là môn thể thao cònnon trẻ, mới du nhập vào Việt Nam từ giữa thế kỷ XX song cờ vua Việt Nam

đã và đang chiếm vị trí quan trọng trong khu vực Đạt được nhiều thành tíchcao tại các giải Châu Á, Thế giới giành được rất nhiều huy chương như: đại

kiện tướng Nguyễn Anh Dũng đoạt 3HCV Tại SEA Game 2005 (Philippines),đại kiện tướng Nguyễn Ngọc Trường Sơn với thành tích HCV giải Châu Á vàThế giới lứa tuổi dưới 10 năm 2000 Vì vậy, cờ vua được xác định là mộttrong những môn thể thao trọng điểm, được đầu tư và phát triển của nghànhTDTT Việt Nam.

Vận động viên cờ vua Việt Nam để có trình độ cao và đạt được thànhtích tốt chịu sự ảnh hưởng và chi phối của rất nhiều yếu tố: Kỹ năng tính toán,

tư duy lôgic, độ nhanh nhạy về thế trận các yếu tố này đóng vai trò rất quantrọng trong việc xác định thành tích thể thao của môn cờ vua

Bắc Ninh là một tỉnh có phong trào TDTT khá phát triển, qua quan sátthực tế, các em học sinh trường THPT Lương Tài - Bắc Ninh có sự yêu thích,hứng thú với môn cờ vua, tuy nhiên do thiếu sự chỉ bảo, hướng dẫn cũng nhưhạn chế về phương pháp tập luyện dẫn đến các em chưa có cơ hội tìm hiểu,học hỏi sâu hơn, nâng cao trình độ về môn cờ vua, thành tích thi đấu tại cácgiải cũng còn hạn chế, phần lớn mặt hạn chế của các em là kỹ năng tính toán,

mà kỹ năng tính toán là một trong những yếu tố cơ bản tạo cơ sở cho việc xâydựng kế hoạch chơi cờ vua

Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

"Nghiên cứu ứng dụng bài tập chuyên môn nâng cao kỹ năng tính toán cho nữ đội tuyển cờ vua trường trung học phổ thông Lương Tài - Bắc Ninh”.

Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích thực trạng khả năng tính toán của nữ đội tuyển cờvua trường trung học phổ thông Lương Tài - Bắc Ninh chúng tôi tiến hànhnghiên cứu một số bài tập chuyên môn nhằm nâng cao kỹ năng tính toán cho

nữ đội tuyển cờ vua góp phần nâng cao trình độ và thành tích thi đấu

Giả thuyết khoa học

Nếu việc ứng dụng các bài tập chuyên môn phù hợp và có hiệu quả trênđối tượng nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao trình độ tập luyện và thi đấu cờvua Trường THPT Lương Tài - Bắc Ninh

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Đặc điểm tâm - sinh lý của lứa tuổi THPT

Lứa tuổi này cơ thể các em đã phát triển tương đối hoàn chỉnh Tuynhiên, các bộ phận cơ thể vẫn tiếp tục phát triển nhưng tốc độ chậm dần, chứcnăng sinh lí tương đối ổn định, khả năng hoạt động thể lực của hệ thống cơquan cũng được cao hơn Sự phát triển cơ thể của cả nam và nữ có sự khácbiệt rất lớn do những đặc điểm sinh lí khác nhau Do vậy, quá trình GDTCcho học sinh lứa tuổi này chúng ta cần căn cứ vào đặc điểm tâm sinh lí lứatuổi và giới tính của các em

1.1.1 Đặc điểm tâm lí của học sinh THPT

Ở lứa tuổi này các em thích tỏ ra mình là người lớn, muốn được mọingười tôn trọng, tỏ ra là người hiểu biết, có khả năng phân tích tổng hợp, các

em có sự hiếu động, tinh nghịch Các em có nhiều hoài bão nhưng lại thiếukinh nghiệm trong cuộc sống

Tuổi này chủ yếu hình thành thế giới quan, tự ý thức, hình thành ýthức, hình thành tính cách và hướng về tương lai Đó cũng là tuổi lãng mạn

mơ ước độc đáo và mong chờ cho cuộc sống tốt đẹp hơn

Về hứng thú: Các em đã có thái độ tự giác tích cực trong học tập xuất

phát từ động cơ học đúng đắn và lựa chọn nghề nghiệp sau này Song hứngthú học tập do nhiều động cơ khác nhau, đua với bạn bè, tự ái, hiếu thắng…cho nên khi giảng dạy giáo viên cần giúp các em xây dựng động cơ đúng đắn

để các em có được hứng thú học tập các môn học nói chung và môn GDTCnói riêng

Về tình cảm: Các em đã biểu lộ rõ hơn về tình cảm của bản thân với

ngôi trường mình gắn bó, với các thầy cô giáo đã dạy các em Vì vậy, việc

giáo viên gây được thiện cảm và sự tôn trọng của các em là một trong nhữngthành công giúp giáo viên có nhiều thuận lợi trong quá trình giảng dạy, thúcđẩy các em tự giác, tích cực trong học tập.

Về trí nhớ: Các em ở tuổi này hầu như không tồn tại việc ghi nhớ máy

móc, do các em đã biết cách ghi nhớ có hệ thống, đảm bảo tính logic chặt chẽ

và lĩnh hội được bản chất, vấn đề cần học tập Vậy nên, khi giảng dạy GDTCgiáo viên có thể sử dụng phương pháp trực quan kết hợp với giảng giải, phântích chi tiết kĩ thuật động tác và vai trò, ý nghĩa cũng như cách sử dụngphương tiện, phương pháp để các em có thể tự tập một cách độc lập trong thờigian nhàn dỗi

Các phẩm chất ý chí đã rõ ràng và mạnh mẽ hơn so với lứa tuổi trước

đó Các em có thể tiếp thu được những bài tập khó và đòi hỏi cách khắc phụckhó khăn lớn trong tập luyện

1.1.2 Đặc điểm sinh lí của học sinh THPT

 Hệ thần

kinh

Đặc điểm lứa tuổi này hệ thần kinh tiếp tục được phát triển và đi đếnhoàn thiện, kỹ năng tư duy, phân tích, tổng hợp và trừu tượng được phát triểntạo điều kiện cho việc hình thành nhanh chóng phản xạ có điều kiện Do hoạtđộng mạnh của tuyến giáp, tuyến sinh dục, tuyến yên làm cho tính hưng phấncủa hệ thần kinh chiếm ưu thế, giữa hưng phấn và ức chế chưa cân bằng làmảnh hưởng đến hoạt động thể lực Do vậy trong quá trình huấn luyện, giáoviên, huấn luyện viên (HLV) cần sử dụng bài tập thích hợp và thường xuyênquan sát phản ứng cơ thể người tập để có biện pháp giải quyết kịp thời

vậy, có thể sử dụng một cách rộng rãi các bài tập với khối lượng tăng dần đểgiúp VĐV thích nghi một cách từ từ.

- Hệ cơ

Lứa tuổi này các tổ chức cơ phát triển muộn hơn xương nên cơ vẫntương đối yếu, các cơ lớn phát triển tương đối nhanh, các cơ nhỏ phát triểnchậm hơn Các cơ co phát triển nhanh hơn các cơ duỗi

hoàn

Hệ tuần hoàn đã phát triển và hoàn thiện Buồng tim phát triển tươngđối hoàn chỉnh Mạch đập của nữ 70-80 lần/phút; của nam 75 - 85 lần/phút.Nhưng vận động mạch, huyết áp hồi phục tương đối nhanh chóng Vì vậy, ởlứa tuổi này có thể tập những bài tập sức bền, những bài tập có khối lượng vàcường độ vận động tương đối lớn nhưng phải thận trọng và thường xuyênkiểm tra theo dõi tình trạng sức khỏe của các VĐV

Hệ hô

hấp

Hệ hô hấp đã phát triển và tương đối hoàn thiện Vòng ngực trung bìnhcủa nam 67 - 72cm Dung lượng phổi tăng lên nhanh chóng lúc 16-18 tuổi là3-4 lít, tần số hô hấp gần giống với người lớn Tuy nhiên, các cơ hô hấp vẫncòn yếu nên sức co dãn của lồng ngực ít chủ yếu là co dãn của cơ hoành Vìvậy, trong tập luyện cần thở sâu, tập trung chú ý thở bằng ngực và bụng

1.2 Đặc điểm tâm - sinh lý trong môn Cờ vua

1.2.1 Đặc điểm tâm lý trong môn Cờ vua

Cờ vua là môn thể thao trí lực có đặc trưng là ít đòi hỏi về các tố chấtthể lực, song lại có yêu cầu cao về sự bền bỉ, mưu trí, thông minh óc sáng tạocủa người chơi Tập luyện và thi đấu Cờ vua giúp cho phát triển hài hòa cácphẩm chất tâm lý của mỗi cá nhân

Trong quá trình học tập, tập luyện Cờ vua, khả năng tư duy logic và tựgiác được phát triển, trí nhớ linh hoạt hơn, bền vững hơn và dung lượng ghi

nhớ lớn hơn, khả năng tập trung chú ý được phát triển và hoàn thiện Cờ vuagiúp đẩy mạnh việc tập trung suy nghĩ, khả năng lựa chọn quyết định, gópphần tạo nên lý trí, tính quyết đoán và ổn định về cảm xúc Một điều quantrọng là Cờ vua giáo dục con người thái độ tự phê.

Cờ vua là một môn thể thao trí lực, lượng vận động trong Cờ vua chủyếu là lượng vận động tâm lý, tác động trực tiếp vào quá trình tư duy củangười tập Là một môn thể thao, song không giống với đại đa số các môn thểthao khác, Cờ vua không đòi hỏi sự hoạt động cơ bắp mạnh mẽ Có thể gọi

Cờ vua (theo một cách hình tượng) là một môn thể thao bất động Bởi vì,trong suốt quá trình hoạt động sáng tạo, thi đấu, VĐV Cờ vua dùng phần lớnthời gian ngồi sau bàn cờ, nghĩa là đưa tới một nếp sống ít hoạt động Với đặcđiểm Cờ vua là môn thể thao trí tuệ, lượng vân động trong Cờ vua là lượngvận động tâm lý, tác động trực tiếp vào quá trình tư duy của người tập nên cầnphải chú ý đến tính chất đặc biệt này Bởi vì, trong các môn thể thao khác(đặc biệt trong thời kỳ tiến hành thi đấu), sự căng thẳng về cảm xúc thườngđược kết hợp với việc tăng cường hoạt động cơ bắp Điều này có ý nghĩa quantrọng vì tăng cường hoạt động cơ bắp sẽ bảo vệ cơ thể khỏi ảnh hưởng không

có lợi của hệ thần kinh và hệ tim mạch Cờ vua là một dạng hoạt động thểthao có sự căng thẳng về cảm xúc thần kinh cao độ, dẫn tới một số trường hợp

có thể gây ảnh hưởng không tốt đến tình trạng sức khỏe Trước đây, có một sốquan niệm cho rằng, trên cơ sở tính toán đến những tác động nguy hại của sựcăng thẳng về cảm xúc, có thể xây dựng được những biện pháp, thậm chítrong một vài trường hợp có thể dùng cả các chất dược liệu, để nhanh chónglàm giảm đi những căng thẳng đó trong thời gian thi đấu Song không nên coi

đó là chuẩn mực, vì bản thân những căng thẳng cảm xúc đó lại là chính nhữngđiều kiện cần thiết cho quá trình tư duy sáng tạo của VĐV Cờ vua Hơn nữa,việc không có khả năng duy trì và chịu đựng những sự căng thẳng cảm xúc ở

mức độ cao lại là một trong những nguyên nhân làm giảm đi khả năng chơicủa VĐV nghĩa là làm mất đi trạng thái sung sức thể thao của VĐV Cờ vua.

Vì vậy, việc định mức áp dụng lượng vận động phù hợp đối với từngVĐV trong tập luyện và thi đấu Cờ vua là một vấn đề hết sức quan trọng đốivới việc đạt được thành tích cao trong thi đấu

Lượng vận động tâm lý trong Cờ vua chính là sự căng thẳng về cảmxúc và thần kinh do mật độ, độ khó của bài tập cờ, tình huống cũng như thờigian thực hiện bài tập, tình huống đó Các tác nhân tâm lý (cường độ cảm xúc,

sự căng thẳng về lý trí…) có tác động mạnh thì làm tăng cường hoặc làmgiảm sút khả năng chức phận của cơ thể Theo giáo sư P.Kunat lượng vậnđộng tâm lý là một quá trình bao gồm ba bước [1]:

Bước 1: Đạt yêu cầu cơ bản của bài tập, tuy vẫn còn sai sót trong việc

thực hiện cũng như trong các phản xạ Ở đây có sự căng thẳng lớn về mặt cảmxúc và lý trí được điều khiển được các năng lực cần thiết trong môn thể thaochuyên sâu nhằm giải quyết tốt nhiệm vụ tập luyện

Bước 2: Không có sai sót trong việc thực hiện các bài tập Bắt đầu điều

khiển được chi tiết hành động trong khi thực hiện bài tập Giảm sự căng thẳng

và thi đấu, duy trì được sự cân bằng cần thiết trong hệ thống đó

Sức bền tâm lý trong Cờ vua phụ thuộc vào:

- Trạng thái tâm lý trước vận động

- Loại hình thần kinh của VĐV

- Động cơ thi đấu của VĐV

- Các tác nhân ảnh hưởng xấu tới trạng thái tâm lý của VĐV tronghoàn cảnh cụ thể

Mức độ căng thẳng tâm lý trong hoạt động tập luyện và thi đấu củaVĐV Cờ vua được xác định bằng:

- Trạng thái cảm xúc của VĐV: trạng thái này có rất nhiều nguyênnhân bên trong cũng như bên ngoài điển hình như: trình độ chuyên môn củaVĐV, trình độ của đối phương, mục đích tập luyện và thi đấu…

- Đặc tính kỹ thuật, chiến thuật của các bài tập, tính chất hoạt động của

cơ quan phân tích, mức độ tư duy chiến thuật, đặc điểm của sự tập trung chú

ý, điều khiển hoạt động có đối kháng…

- Độ lớn sự nỗ lực ý chí của VĐV

Những yếu tố nói trên ảnh hưởng tới mức căng thẳng tâm lý và có thểchiếm ưu thế trong khi xác định lượng vận động Sự căng thẳng tâm lý caonhất được biểu hiện trong các cuộc đấu quan trọng

1.2.2 Đặc điểm sinh lý trong môn Cờ vua

Vấn đề giá trị sinh lý của ván đấu Cờ vua luôn luôn thu hút sự quantâm lớn và đầy thú vị Bởi lẽ, kết quả của các ván đấu không chỉ có giá trịthuần túy thể thao (thua, thắng, hòa) và giá trị về chất lượng ván đấu, mà quantrọng chính là giá trị tâm - sinh lý mà các ván đấu đó đem lại Thiếu giá trịnày, sẽ rất khó khăn trong việc chuẩn hóa lượng vận động trong thi đấu, trongviệc dự báo thành tích các VĐV Cờ vua

Trong những năm 1980-1987, tại khoa Cờ vua trường Đại họcMatxcơva đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu quá tình quyết địnhtrong điều kiện stress với thời gian hạn hẹp (Model Cờ vua)” Kết quả nghiêncứu đề tài này với kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học khác đã chỉ rarằng, với lượng vận động thi đấu lớn và không quen thuộc sẽ dẫn tới mệt mỏi

tương đối nhanh và hiệu quả là một số VĐV Cờ vua xuất hiện các “khoảngtối” trong việc nhìn nhận các thế cờ Nghĩa là việc định vị được trong trí nhớchỉ một phần nào đó của bàn cờ, nơi diễn ra các sự kiện quan trọng hơn cả.

Trong quá trình thử nghiệm đã sử dụng tổ hợp các phương pháp về tâm

- sinh lý bao gồm: ghi điện tâm đồ, xác định huyết áp tối đa và huyết áp tốithiểu, xác định tần số hô hấp và tần số mạch đập

Những kết quả thu được từ điện não đồ trong quá trình thử nghiệm đãchứng tỏ rằng: Sự biến đổi hoạt lực điện sinh vật của não trong quá trình thựchiện ván đấu cho phép đánh giá về độ khó của nhiệm vụ mà nữ VĐV Cờ vuaphải giải quyết Khi chơi trong giai đoạn khai cuộc, với các phương án quenthuộc, việc lựa chọn nước đi dường như là tự động, không hề có khó khăn thìgiá trị sinh lý của ván đấu là không cao Trong giai đoạn trung cuộc và tàncuộc, khi mà phần lớn các ván đấu được xác định bởi sự tính toán căng thẳngthì giá trị sinh lý của ván đấu đạt kết quả cao nhất Cùng qua các thử nghiệmcho thấy, giá trị sinh lý của ván đấu còn đạt mức cao nhất trong những tìnhthế thiếu thời gian (xêinốt), trong những tình thế sau khi thực hiện nước đikhông chính xác, hoặc sau những nước đi bất ngờ của đối phương

Đồng thời với những thay đổi trên điện não đồ, khi thực hiện lượng vậnđộng thi đấu đã làm tăng dần số mạch đập và huyết áp Những biến đổi đó thểhiện ở phần lớn các nữ VĐV, trong một mức độ vừa phải Những thử nghiệmtrong điều kiện hạn hẹp thời gian ở các đối tượng nghiên cứu cho thấy, sựtăng có tính quy luật của cả tần số hô hấp và tần số mạch đập, chúng đượcđánh giá như “Stress phản ứng chuẩn” đối với lượng vận động về cảm xúc.Kết quả của những thí nghiệm về chức năng hệ tuần hoàn được trình bày ởbảng sau:

Mạch (1/phút)

HA (mmHg)

Mạch (1/phút)

HA (mmHg)

Mạch (1/phút)

HA (mmHg)

Đây là những đặc điểm tâm - sinh lý cơ bản trong hoạt động tập luyện

và thi đấu Cờ vua HLV và nữ VĐV Cờ vua không chỉ là nắm vững nhữngđặc điểm này mà điều quan trọng hơn là việc áp dụng những hiểu biết này vàotrong quá trình đào tạo, tự đào tạo nhằm đạt được trạng thái sung sức thể thaotrong cờ vua, cũng như thành tích cao nhất của bản thân trong quá trình huấnluyện VĐV

1.3 Quá trình hình thành kỹ năng trong Cờ Vua

Trên cơ sở của quy luật các quá trình thu nhận P Ia Ganperin đã đưa

ra quy luật nhận thức đây là cơ sở tâm lý mang tính phương pháp luận trongcông tác giảng dạy - huấn luyện môn Cờ vua

Quá trình nhận thức là một chuỗi lôgic gồm 5 giai đoạn, sự phát triểncủa quá trình này diễn ra theo hình xoáy trôn ốc:

+ Giai đoạn 1: Tác động mang tính vật lý cụ thể (có ý nghĩa từ quan

điểm sư phạm) cần được thực hiện cách đúng đắn việc thực hiện đúng (qua sựthực hiện của người học) được đảm bảo bởi sự cân nhắc kỹ lưỡng việc phântích logic của tác động và những điểm trọng tâm của tác động đó Trongnhững trường hợp đơn giản sự đúng đắn đó là rõ ràng xong trong nhữngtrường hợp phức tạp cần phải có sự phân tích chuyên biệt Cần lưu ý rằng nếu

ở giai đoạn này việc để tồn tại các sai lầm dù nhỏ thì sau này khó mà sửa chữađược

+ Giai đoạn 2: Sự thực hiện tác động vật lý được kèm theo việc mô tả

bằng lời các thao tác cần thực hiện, cũng như ở giai đoạn trên cần phải thậntrọng mô tả một cách chính xác bằng lời, sự tạo ra sai sót đặc biệt là sự mô tảbằng lời không chính xác đối với một tác động này hay tác động khác sẽ ảnhhưởng đến độ chuẩn xác của tác động được hình thành trong trí não và điều

đó làm giảm tốc độ hình thành chung của nó

+ Giai đoạn 3: Trộn lẫn tác động được thực hiện bằng tác động có

hình ảnh với lời nói để lưu giữ được hình ảnh theo quy luật, cần sử dụng cácđiều kiện tác động trực quan hay những cách tưởng tượng thay thế, thực chấtcủa giai đoạn này là ở chỗ đình chỉ tác động đựơc thực hiện về phương diệnvật lý và bắt đầu xây dựng mối liên hệ hình ảnh và ngôn ngữ, trong một vàitrường hợp giai đoạn này cần loại bỏ những điều kiện trực quan và yêu cầulưu giữ chung trong hình ảnh theo cách riêng

+ Giai đoạn 4: Thể hiện tác động bằng lời với sự giảm dần vai trò của

hình ảnh về thực chất ở đây bắt đầu bằng sự hạn chế và sau đó dừng hẳnnhững tác động hình tượng và chuyển sang thuần túy về ngôn ngữ

+ Giai đoạn 5: Giai đoạn này loại bỏ việc nói ra bằng lời, đầu tiên nó

được giảm dần như nói thầm một mình Sau đó trở thành không cần hànhđộng đã hoàn toàn được sự tác động hóa và được thực hiện thầm trong trí não

1.4 Cơ sở lí luận về năng lực tính toán của VĐV Cờ Vua

1.4.1 Nguyên tắc tính toán

Thông thường trong mỗi ván đấu, các tình huống nảy sinh đều là kếtquả của việc tính toán các thế biến và lựa chọn nước đi trên cơ sở tính toáncủa các đấu thủ để dẫn tới tình thế đó Một nguyên tắc cơ bản mà các VĐV

Cờ vua phải tuân thủ trong quá trình tính toán các thế biến là nguyên tắc

"nhánh cây" Việc sử dụng nguyên tắc này phải tuân thủ các quy tắc sau:

- Phân tích - đánh giá thế cờ (dựa vào các nhân tố của thế trận và các nguyên tắc phân tích - đánh giá).

- Xác định đầy đủ các nước cờ dự bị của thế cờ, và sắp xếp chúng theo một trình tự thống nhất, quy định trước (ví dụ: Hậu, Xe, Tượng Mã, Tốt hoặc cánh Vua, cánh Hậu, trung tâm).

- Tính toán từ nước đầu tới nước đi cuối cùng của mỗi thế biến và không quay lại nữa Sau đó kết luận cho các thế biến đó.

- Tổng hợp các kết luận, chọn hướng và nước đi, tính lại một lần nữa thế biến lựa chọn và quyết định sử dụng.

Ví dụ: Tình huống xuất hiện trong ván

đấu giữa Pêtrôxian - Kureitric 1976 (sơ đồ

1.1 - hình 1.1)

Hình 1

Sau 15 nước đi, ván cờ xuất hiện tình huống như trên, Trắng đạt được

sự chiến thắng nhờ tính toán chính xác một đòn phối hợp không phức tạp: 16 M:e4 H:e4 17 Td3 Hb4 + 18 H:b4 M:b4 19 T:h7+ Vh8 20 Tb1+ ! Vh8

21 Xc4 a5 (nếu 21 Mc6 22 Th7+ Vh8 23 Tc2+ ! Vg8 24 Xch4 g6 25 Xh8+ Vg7 26 X1h7+ Vf6 27 X:f8) 22 thế cờ7+ Vh8 23 Tf5+ ! Vg8 24 Xch4 g6 (24 f6 25 Tg6!) 25 Xh8+ Vg7 26 X1h7+ Vf6 27 X:f8 gf 28 Xhh8 và Đen đầu hàng.

SƠ ĐỒ 1.1 SƠ ĐỒ TÍNH TOÁN THEO CÔNG THỨC NHÁNH ĐƠN

-Sau 11 nước đi ván đấu đã xuất hiện tình huống này, sau diễn biến 12.

ba Mc3 13 Hc2 xuất hiện 4 phương án:

I 13 M:e2+ 14 Vh1 Ta6 15 Hb2 với ưu thế thuộc về Trắng

II 13 M:d1 H:d1 14 H:d1 với ưu thế thuộc về Trắng

III 13 T:e2 14 Xd2 Trắng ưu thế

IV 13 Ta6 14 Hb3 M:e2 15 Vh1 Xc3 16 Ha4 M:c1 17 M:b5 thế

cờ không rõ ràng, với thế trận phức tạp

Ví dụ: Tình huống trong ván đấu giữa Capenlô - Côtốv, Manta - 1976(sơ đồ 1.3 - hình 3).

Nhìn vào thế cờ chúng ta thấy, Trắng có thể ăn hơn chất bằng 1 X:f6V:f6 và 2 H:e8 Tuy nhiên sau nước đi này, liệu Trắng có dẫn được tới mộtthế cờ có ưu thế cho mình hay không, đòi hỏi chúng ta phải tính toán kýlưỡng các phương án có thể nảy sinh

Sau 1 Xf6 Vf6 2 He8 bc 3 Hf8 + các phương án cần tính là: I.3

Vg5 và II.3 Hf7

I.3 Vg5 4 h4 + , và các thế biến nảy sinh cần phải tính toán là:

a/.4 Vh4b/ Vg4c/ Vh5

b/.4 Vg4 5 Hf6 h6 6 Md3 và Trắng chiếu hết trong những nước đitới.

c/.4 Vh5 5 Hf6 h6 6 Md3 bc 7 g4 + ! Vg4 8 Hf2 + Vf5 9 Hf3 +Vh4 10 Hg4 #

II.3 Hf7! 4 Hd6 + Vg7 đến đây nảy sinh 2 phương án sau:

Trong tập luyện Cờ Vua lượng vận động tác động vào VĐV dưới dạngnhững bài tập có nội dung, tính chất và hình thức thực hiện khác nhau Cácbài tập trong tập luyện Cờ Vua được chia thành 3 nhóm: Nhóm bài tập bổ trợ,nhóm bài tập chuyên môn và nhóm bài tập thi đấu.

- Nhóm bài tập bổ trợ: Bao gồm các bài tập thể chất (ở các môn thểthao khác) Các bài tập nhằm phát triển thể lực (sử dụng bài tập thể chất thuầntuý), các bài tập "chuyển tốt" trong quá trình phát triển các phát triển năng lựcchuyên môn (Cờ Nhảy, Cờ Vây, Cờ Tướng ), các tác động xã hội nhằm pháttriển và hình thành nhân cách như: Thăm quan, du lịch, hoặc tác động của cácmôn khoa học khác nhằm phát triển các năng lực tâm lý, sinh lý

- Nhóm bài tập chuyên môn: Bao gồm các bài tập nghiên cứu, các bàitập hình thành và phát triển năng lực chuyên môn

- Nhóm bài tập thi đấu: Bao gồm các ván đấu theo quy trình thi đấu (cóthời gian hạn định, kiểm tra nước đi ) được thực hiện trong các điều kiệnkhác nhau

Chỉ tiêu khối lượng và cường độ của lượng vận động trong tập luyện vàthi đấu Cờ Vua được cụ thể hóa thông qua bảng 1.1 (A Côtôv - 1982)

vận động Tâm lý Sinh lý

- Tổng thời gian tác động - Trình độ đối phương

- Thời gian hạn địnhcho mỗi nhiệm vụ cầngiải quyết

- Số lượng nước cờ dự

bị cho một tình huống

Độ sâu của biến thế

-Độ khó của nhiệm vụcần giải quyết

- Tần số mạch đập

- Tổng số bài tập (số lượng - Huyết áp

- Thời gian thực hiện bài tập - Cơ chế huy động và(ván đấu hạn định thời gian, duy trì hoạt động của

đi trên một đơn vị thời gian) (Sự biến đổi của điện

não đồ)

Sự tác động của lượng vận động tập luyện và thi đấu đến VĐV Cờ Vuađược thể hiện thông qua sơ đồ 1.4 (theo A Cotôv và cộng sự - 1982)

SƠ ĐỒ 1.4 SỰ TÁC ĐỘNG CỦA LƯỢNG VẬN ĐỘNG TẬP LUYỆN VÀ

THI ĐẤU ĐẾN VĐV CỜ VUA

1.4.3.2 Định mức lượng vận động trong tập luyện và thi đấu Cờ Vua

Cơ thể thích nghi với một lượng vận động nào đó không phải ngay lậptức mà cần có một thời gian nhất định, từ đó cho phép trình độ huấn luyệnphát triển lên một trình độ mới cao hơn Với những biến đổi về cấu trúc vàchức năng khác nhau đòi hỏi những thời hạn tạm thời khác nhau, phụ thuộcvào độ lớn của lượng vận động Nếu các điều kiện như nhau, thì lượng vậnđộng càng lớn thì thời hạn thích nghi càng dài

Như vậy, đặc điểm tiêu biểu của sự diễn biến lượng vận động trong tậpluyện và thi đấu Cờ Vua phải là tính tuần tự Trong quá trình giảng dạy - huấnluyện có thể sử dụng các hình thức khác nhau để nâng dần yêu cầu đó là: hìnhthức đi lên theo đường thẳng, hình thức theo hình bậc thang và hình thức lànsóng

tục tăng khối lượng gắn chặt với việc ổn định cường độ và sau đó là giảmcường độ Ngược lại, để tăng cường độ cho đủ mức thì ở những giai đoạn nào

đó phải ổn định và giảm bớt khối lượng Nhưng thực tế huấn luyện lại đòi hỏiphải duy trì hướng chung là tăng cả khối lượng và cường độ Bởi lẽ, nếukhông làm như vậy thì không thể đảm bảo phát triển toàn diện các năng lựcchuyên môn Mâu thuẫn này được giải quyết nhờ diễn biến lượng vận độngtheo hình làn sóng Ở đây, mỗi một "sóng" dưòng như được phân ra thành 2thành phần: "sóng" diễn biến khối lượng và "sóng diễn biến cường độ", haisóng không trùng nhau về thời gian Lúc đầu, nếu nói về các khoảng thời giankéo dài (một số tuần, một số tháng) thì thường tăng khối lượng vận độngchiếm ưu thế, đồng thời cường độ tăng với nhịp độ nhỏ hơn Sau đó, khi đã ổnđịnh ít nhiều, khối lượng bắt đầu giảm bớt, còn cường độ tăng lên mức caonhất Thời điểm kết thúc toàn bộ "sóng" là "thác dốc" giải toả lượng vận động

cả về khối lượng và cường độ Các "sóng" tiếp theo có cấu trúc tương tựnhưng diễn ra ở trình độ cao hơn, tức là với xu hướng chung là tăng lượngvận động

Những giao động làn sóng của lượng vận động theo tuần, tháng, nămdường như là nền hình thành nên các hình thức diễn biến lượng vận động cảlên thẳng lẫn bậc thang Việc sử dụng một hình thức nào đó phụ thuộc vàonhững nhiệm vụ và những điều kiện cụ thể trong các giai đoạn khác nhau củaquá trình huấn luyện Có thể tăng lượng vận động lên thẳng đặc biệt vào lúctrình độ chung của đối tượng huấn luyện không cao lắm và đòi hỏi phải bảođảm bước vào hoạt động rất từ từ Ngược lại diễn biến theo bậc thang nhằmkích thích đột ngột sự phát triển trình độ huấn luyện

kết qủa nghiên cứu của Malkil (1990) đã đưa ra những định mức nhằm xácđịnh mức độ tác động của lượng vận động trong tập luyện và thi đấu Cờ vuacăn cứ vào mạch đập, huyết áp, sắc mặt, hành vi của VĐV khi thực hiện cácnhiệm vụ được giao;

[Còn theo Kôtv (1982), Glonhisev (2000); Lương Trọng Minh (2001),việc đánh giá lượng vận động trong tập luyện Cờ vua có thể căn cứ vào: Tổngthời gian tác động (thời gian tác động bài tập); tổng số bài tập (số lượng bàitập, số lượng ván đấu); thời gian thực hiện bài tập; Trình độ đối phương; Thờigian hạn định cho mỗi nhiệm vụ cần giải quyết; Số lượng nước cờ dự bị chomột tình huống; Độ sâu của biến thế; Độ khó của nhiệm vụ cần giải quyết.]

1.4.3.3 Phương pháp rèn luyện năng lực tính toán.

[Theo quan điểm của Đại kiện tướng A Kôtôv: “Tính toán phương án

là một trong những nhân tố chứa đựng tài năng Cờ vua” Để phát triển nănglực tính toán cần giải quyết nhiều bài tập về đòn phối hợp, cờ thế mà khôngdịch chuyển quân trên bàn cờ Trong 2 cuốn sách nổi tiếng “Bí mật tư duy củaVĐV Cờ vua” xuất bản năm 1970 và “Trở thành Đại kiện tướng như thế nào”xuất bản năm 1985 Đại kiện tướng A Kotov đã có những chỉ dẫn hết sức cụthể về hình thức phương pháp rèn luyện năng lực tính toán]

1.4.3.4 Hình thức tập luyện.

Cũng theo Đại kiện tướng A Kôtôv, hình thức tập luyện nhằm pháttriển năng lực tính toán, cơ bản là giải quyết các bài tập được chọn lọc đặcbiệt với những yêu cầu cụ thể sau:

- Bài tập được lựa chọn phải giống với các ván đấu thật nhất Cần nêu

rõ bên nào đi trước và yêu cầu là xác định, tìm phương án mạnh nhất

- Độ khó của bài tập cần phù hợp với đối tượng, không nên quá dễ hayquá khó.

- Lời giải của bài tập nên là duy nhất Không nên lựa chọn các bài tập

có nhiều lời giải khác nhau và giải như thế nào cũng được

1.4.3.5 Phương pháp tập luyện.

- Tính toán theo yêu cầu định trước không được di chuyển quân trênbàn cờ Xây dựng “cây tính toán” và ghi lại các phương án tính được Huấnluyện viên, giáo viên phân tích và đánh giá kết quả Cũng có thể thực hiệnnhư trên với hình thức tự tập luyện và so sánh kết quả với lời giải trong sách,tài liệu

- Thực hiện tính toán các bài tập đánh thắng hoặc hòa Sau đó, huấnluyện viên, giáo viên chơi đồng loạt từng thế cờ đó và kết luận ai có lời giảichính xác, độc đáo và giải quyết được nhiệm vụ, yêu cầu đặt ra Ưu điểm củaphương pháp này là tạo được thời gian, không khí, tâm lý căng thẳng gầngiống với thực tế thi đấu Nhược điểm là huấn luyện viên, giáo viên phải cótrình độ thực hành tốt, nếu không sẽ khó có kết quả như ý

- Có thể rèn luyện năng lực tính toán thông qua việc phân tích nhẩmván cờ thông qua một số hình vẽ kế tiếp nhau Hay thông qua biên bản vánđấu, yêu cầu VĐV hình dung chính xác lại toàn bộ diễn biến ván cờ Đối vớiVĐV có trình độ cao hơn, có thể đặt những câu hỏi ở từng tình thế diễn biếncủa ván đấu

Điều quan trọng là bên cạnh việc nắm vững nguyên tắc phương pháptính toán và việc củng cố kiến thức năng lực trong các giờ chính khóa thì việc

Trong tập luyện Cờ vua lượng vận động tác động vào VĐV dưới dạngnhững bài tập có nội dung, tính chất và hình thức thực hiện khác nhau Cácbài tập trong tập luyện Cờ vua được chia thành 3 nhóm: Nhóm bài tập bổ trợ,nhóm bài tập chuyên môn và nhóm bài tập thi đấu Trong đó, nhóm bài tập bổtrợ (bao gồm các bài tập thể chất, các môn thể thao trí lực như Cờ Nhảy, CờVây, Cờ Tướng ) nhằm hình thành nền tảng thể lực chung và phát triển cácphẩm chất tâm lý cá nhân; Nhóm bài tập chuyên môn (như các bài tập nghiêncứu các giai đoạn của ván đấu, các bài tập chiến thuật - chiến lược các bài tậpnhằm trực tiếp phát triển các năng lực chuyên môn thông qua việc tác độngvào tính toán dưới các tình huống cờ, bài tập hoàn thiện quá trình tính toán -định hướng nhiệm vụ dưới dạng các trích đoạn của ván đấu, cờ thế hoặc thiđấu Blid ) có ý nghĩa quyết định trong việc hình thành và phát triển nănglực chuyên môn cấu thành trình độ VĐV Cờ Vua; Nhóm bài tập thi đấu (cácván đấu theo quy trình thi đấu được thực hiện trong các điều kiện khác nhau)

có giá trị trong việc rèn luyện và phát triển các phẩm chất tâm lý chuyên môncũng như khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của VĐV

Việc sử dụng các bài tập chuyên môn và thi đấu được sử dụng rộng rãinhằm phát triển các năng lực tính toán chuyên biệt của VĐV Cờ Vua N G.Alecxâyep (1990) trong công trình “Cờ Vua và sự phát triển tính toán” đã chorằng, để hình thành và phát triển khả năng hành động thầm trong óc (thànhphần cơ bản của năng lực chuyển đổi tính toán ngôn ngữ) cần sử dụng các bàitập Cờ vua với những yêu cầu và cách thức có sự khác biệt so với việc sửdụng để phát triển các năng lực tính toán khác

VĐV tính toán những phương án ngắn, sau đó kiểm tra lại quá trình tính toáncủa mình với “câu trả lời” Đồng thời ông cho rằng, để học được cách phánđoán, cần thường xuyên thử dự đoán, sau đó đánh giá những chất lượng dựđoán của mình] ,

[M Tal (1990), cho rằng để khôi phục và phát triển quá trình tính toánnước đi, cần sử dụng chính các ván đấu của mình.]

[T Pêtrôxian (1990) cho rằng, sẽ rất có lợi trong việc phát triển nănglực tính toán khi sử dụng các bài tập phức tạp, có tương quan lực lượng bấtbình thường hoặc kém “chất”.]

Từ những kết quả trên cho thấy, việc phát triển năng lực tính toán củaVĐV Cờ vua thực chất là việc lựa chọn, sử dụng các bài tập chuyên môn vàthi đấu (là chủ yếu) theo những định hướng đã định Ví dụ, cùng với mộtnhóm bài tập chiến lược khi sử dụng với phương pháp khác nhau, mục đíchđạt đuợc sẽ khác nhau: Nếu sử dụng như một bài tập với yêu cầu tính toán cácphương án và lựa chọn nước đi (có hạn định thời gian) sẽ có giá trị trong việcphát triển năng lực tính toán lôgic của VĐV; còn với yêu cầu phân tích, đánhgiá thế cờ và lập kế hoạch chơi tiếp theo sẽ có giá trị trong việc phát triểnnăng lực tính toán khái quát; Hoặc được sử dụng nhằm phát triển năng lựctính toán sáng tạo khi HLV đưa ra những nhận xét, đánh giá, chỉ dẫn ngượcvới bản chất thế cờ và yêu cầu VĐV tìm lời giải…

Như vậy, điều quan trọng là trên cơ sở yêu cầu cần phát triển năng lựctính toán thành phần nào, cần lựa chọn bài tập và xác định các yêu cầu của bàitập đó cũng như những hạn định về thời gian, số lượng bài tập…cho phù hợpvới đặc điểm, trình độ đối tượng

1.4.4 Phương pháp kiểm tra, đánh giá năng lực tính toán của VĐV

Cờ Vua

1.4.4.1 Phương pháp kiểm tra, trắc nghiệm tâm lý

Trong môn Cờ Vua, các nhà chuyên môn thường sử dụng trắc nghiệmnhằm đánh giá quá trình nhận thức của VĐV Cờ Vua như các trắc nghiệm vềchỉ số IQ [(thông qua các trắc nghiệm Stanford - Binet, 1916; trắc nghiệmkhuôn hình tiếp diễn của Raven, 1936 trắc nghiệm trí thông minh WAIs củaWechsler, 1939…)]; Các trắc nghiệm cũng được sử dụng rộng rãi đối vớimôn Cờ Vua nhằm đánh giá các đặc điểm của quá trình tư duy hay tốc độ tínhtoán các thành phần đơn lẻ, phức tạp đòi hỏi sự tập trung kéo dài như sử dụngMankin (1990) đã sử dụng test cộng trừ số học để đánh giá tốc đôk tính toánthế biến đơn lẻ, test tương quan số lượng để đánh giá tốc độ giải quyết cácnhiệm vụ mang tính tư duy lôgic hay test các đường rối để đánh giá tốc độ và

độ chính xác trong tính toán thế biến với sự căng thẳng của các giác quan…

Việc sử dụng các trắc nghiệm này đã thu được những đánh giá trunggian nhất định về năng lực tính toán của VĐV Cờ vua

1.4.4.2 Phương pháp kiểm tra y học.

Cũng có thể hiểu kiểm tra Y học là phương pháp thực nghiệm trongphòng Kiểm tra y học đang được sử dụng rộng rãi trong việc nghiên cứu cácquá trình tâm lý (trong đó có tính toán), đó là thực nghiệm trong phòng thôngqua những thiết bị máy móc hiện đại Hình thức này có ưu điểm là đánh giáđược những phản ứng tâm lý diễn ra trong cơ thể thông qua những thông sốkhách quan thu được (qua máy), song cũng có hạn chế là người thực nghiệmlại ở trong trạng thái (tình huống) không bình thường (khác với điều kiệnsống và hoạt động của con người)