Chính sách dân tộc của nhà nước việt nam đối với vùng tây bắc từ năm 2001 đến năm 2011

Cũng vì thế mà nghiên cứu về chính sách dân tộc ở vùng Tây Bắc là một nhu cầu khoa học cấp thiết cả về lý thuyết và thực tiễn bởi mấy lý do: Thứ nhất, đây là một vùng đa tộc người, là đị

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Giáo viên hướng dẫn 2: TS Thào Xuân Sùng

HÀ NỘI – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướngdẫn khoa học của PGS TS Đoàn Minh Huấn và TS Thào Xuân Sùng Các thôngtin, số liệu, tài liệu được sử dụng, trình bày trong luận án là trung thực, kháchquan, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng Các kết quả nghiên cứu của luận án chưađược công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Tác giả luận án

Phạm Minh Thế

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành được luận án này, tác giả đã nhận được sự quan tâm, giúp đỡ

từ nhiều tổ chức và cá nhân, nhân đây tác giả xin được gửi lời cảm ơn chân thànhđến các tổ chức và cá nhân đã tạo điều kiện và giúp đỡ cho tác giả luận án

Trước hết, em xin được cảm ơn hai Thầy giáo hướng dẫn: PGS TS ĐoànMinh Huấn và TS Thào Xuân Sùng Trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu vàviết luận án, em đã nhận được sự quan tâm, hướng dẫn và chỉ bảo tận tình, nghiêmtúc và khoa học của hai Thầy Sự chỉ bảo, giúp đỡ của hai Thầy là động lực lớn để

em hoàn thành luận án này

Thứ nữa, em xin được cảm ơn sự giúp đỡ, tạo điều kiện của hai cơ quan côngtác của em, đó là: Trung tâm Đào tạo, Bồi dưỡng giảng viên lý luận chính trị vàTrường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội.Trong quá trình học tập, cả hai cơ quan đều đã tạo những điều kiện hết sức thuậnlợi để em có thể hoàn thành chương trình đào tạo cũng như là hoàn thành luận án.Bên cạnh đó, trong quá trình thực hiện luận án, em cũng nhận được sự giúp đỡ,cộng tác từ nhiều cơ quan ở cả trung ương và các địa phương, nhận đây em xinđược chân thành cảm ơn những sự giúp đỡ quý báu đó

Em cũng xin được cảm ơn sự quan tâm, giúp đỡ từ nhiều Thầy, Cô và anh,chị em đồng nghiệp của cả hai cơ quan, đặc biệt là các Thầy, Cô và anh, chị, emđồng nghiệp của Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn -nơi em đang công tác hiện nay Nếu không có được sự quan tâm, giúp đỡ từ cácThầy, Cô, anh, chị, em ở cả hai cơ quan, chắc có lẽ em đã không thể hoàn thànhluận án này

Tác giả cũng xin được bày tỏ sự cảm ơn sâu sắc đến gia đình, bạn bè đã luônsát cánh, động viên, giúp đỡ cả về mặt tinh thần và vật chất đối với NCS trongsuốt quá trình học tập và hoàn thành luận án

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2019.

Tác giả

BẢNG DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

MỤC LỤC

đầu……… 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN……… 8

1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án……… 8

1.1.1.Các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài……… 8

1.1.2 Các công trình nghiên cứu của các học giả trong nước……… 14

1.2 Kết quả nghiên cứu của các công trình đã được công bố và những vấn đề luận án cần nghiên cứu, giải quyết 26

1.2.1 Một số nhận xét, đánh giá về các công trình nghiên cứu có liên quan 26

1.2.2 Một số vấn đề đặt ra mà luận án cần nghiên cứu, giải quyết………… 27

1.2.3.Một số khái niệm có liên quan được sử dụng trong luận án………… 28

Chương 2: CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA NHÀ NƯỚC Ở VÙNG TÂY BẮC TỪ NĂM 2001 ĐẾN NĂM 2005……… 32

2.1 Khái quát về đặc điểm kinh tế - xã hội vùng Tây Bắc……… 32

2.1.1.Về vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên……… 33

2.1.2.Các đặc điểm cơ bản về dân cư, kinh tế, văn hóa, xã hội……… 35

2.1.3 Khái lược về chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc trước năm 2001……… 38

2.2 Nội dung các chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2005……… 42

2.2.1 Nguyên tắc, mục tiêu, nhiệm vụ của chính sách dân tộc ……… 42

2.2.2. Những nội dung cụ thể của chính sách dân tộc ……… 48

2.3 Quá trình thực hiện, kết quả cơ bản và những vấn đề còn tồn đọng…… 62

2.3.1 Quá trình tổ chức thực hiện chính sách……… 62

2.3.2. Một số kết quả cơ bản của chính sách ………. 67

2.3.3 Một số vấn đề còn tồn đọng ……… 74

Chương 3: QUÁ TRÌNH BỔ SUNG CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA NHÀ NƯỚC Ở VÙNG TÂY BẮC TỪ NĂM 2006 ĐẾN NĂM 2011……… 77

3.1 Cơ hội và thách thức mới đối với sự phát triển của các dân tộc Tây Bắc 77 3.1.1.Những cơ hội mới cho sự phát triển của các dân tộc Tây Bắc 77

3.1.2.Một số thách thức cơ bản đối với các dân tộc Tây Bắc 79

3.2 Nội dung các chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2006 đến năm 2011……… 82

3.2.1.Nguyên tắc, nhiệm vụ và mục tiêu của chính sách……… 82

3.2.2 Những nội dung cụ thể và cơ bản của chính sách……… 87

3.3 Quá trình thực hiện, kết quả cơ bản và những vấn đề tồn đọng……… 102

3.3.1 Quá trình tổ chức thực hiện chính sách……… 102

3.3.2. Một số kết quả cơ bản của chính sách ………. 106

3.3.3. Những vấn đề còn tồn đọng của chính sách ………. 114

Chương 4: NHẬN XÉT VÀ KINH NGHIỆM……… 116

4.1 Ưu điểm của chính sách……… 116

4.2 Một số hạn chế và nguyên nhân……… 130

4.2.1 Hạn chế của chính sách dân tộc……… 130

4.2.2 Nguyên nhân dẫn đến hạn chế của chính sách……… 139

4.3.Một số kinhnghiệmchủ yếu 142

4.3.1 Kinh nghiệm về hoạch định chính sách……… 142

4.4.2 Kinh nghiệm về tổ chức thực hiện chính sách……… 144

KẾT LUẬN……… 147

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ……… 151

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 153

PHỤ LỤC……….…… 173

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Phân bố một số tộc người thiểu số chủ yếu ở Tây Bắc năm 2009 36Bảng 2.2 Thống kê số lượng và tỉ lệ các văn bản chính sách dân tộc do Nhà nước ban hành và thực thi ở Tây Bắc (2001-2005) ……… 43Bảng 2.3: Thống kê chỉ số phát triển GDP toàn vùng theo giá so sánh năm

Bảng 2.8: Thống kê số lượng cơ sở khám, chữa bệnh trực thuộc sở y tế phân theo địa phương năm 2005 ở Tây Bắc……… 71Bảng 2.9: Thống kê số giường bệnh trực thuộc sở Y tế phân theo địa phương của Tây Bắc các năm 2002 và 2005……… 71Bảng 2.10: Thống kê số lượng nhân lực ngành Y trực thuộc sở Y tế phân theo địa phương ở Tây Bắc giai đoạn 2002-2005……… 72Bảng 2.11: Tỉ lệ sử dụng các nguồn nước của các hộ gia đình Tây Bắc các

Bảng 2.12: Tỷ lệ hộ dùng điện sinh hoạt……… 73Bảng 2.13: Tổng số lao động trong các doanh nghiệp tại thời điểm 31/12

Bảng 3.1: Thống kê số lượng và tỉ lệ văn bản chính sách dân tộc Nhà nước

đã ban hành được áp dụng ở Tây Bắc giai đoạn 2006-2011 theo nội dung 83Bảng 3.2: Thống kê số lượng cơ sở y tế ở Tây Bắc năm 2006 và 2011…… 108Bảng 3.3: Thống kê so sánh tỉ lệ cán bộ dân tộc thiểu số trong đội ngũ cán

bộ cấp tỉnh với tỉ lệ dân tộc thiểu số trong dân cư các tỉnh Tây Bắc……… 110Bảng 3.4: Thống kê số lượng thư viện và sách trong thư viện các tỉnh Tây

Bảng 3.5: Tỷ lệ hộ gia đình dùng điện ở các tỉnh trong vùng Tây Bắc

Bảng 4.1: Tỉ lệ hộ nghèo vùng Tây Bắc 2006 - 2010……… 131Bảng 4.2: Thống kê số lượng học sinh phổ thông các dân tộc ít người vùngTây Bắc năm 2004 và 2011……… 131

1

1 Tính cấp thiết của đề tài

MỞ ĐẦU

Cho đến nay, hầu hết các tài liệu lịch sử đều đã cho thấy, ngay từ thời dựngnước, Việt Nam đã là quốc gia đa dân tộc/tộc người Sự cố kết cộng đồng, cùngchung sức, chung lòng, đồng thuận trong việc xử lý, giải quyết các vấn đề, côngviệc chung về đối nội, đối ngoại đã hun đúc nên quốc gia dân tộc Việt Nam Xuấtphát từ đặc điểm đó, trong quá trình dựng nước và giữ nước, ông cha ta đã thựcthi nhiều biện pháp, chính sách nhằm giải quyết vấn đề dân tộc trước yêu cầu pháttriển của quốc gia Tiếp nối những di sản đó, trong quá trình lãnh đạo xây dựng

và phát triển đất nước Đảng và Nhà nước Việt Nam đã luôn coi vấn đề dân tộc làmột vấn đề cốt lõi của cách mạng Đây cũng là lý do để bước sang thời kỳ đổi mớiđất nước, Đảng và Nhà nước đã ban hành và thực thi nhiều chính sách dân tộc,nhằm đưa cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam phát triển lên một tầm cao mới.Tây Bắc là một trong những vùng đất địa đầu của Tổ quốc Việt Nam, là địa bàn

tụ cư và sinh sống của trên 50 dân tộc với tổng số dân khoảng trên 3,5 triệu người,diện tích toàn vùng chiếm gần 1/3 diện tích cả nước Là vùng đất địa đầu của Tổquốc, nơi sinh tụ góp phần hình thành nên văn hóa Việt Nam với sự cộng cư đa tộcngười, có điều kiện để phát triển kinh tế cửa khẩu, lại có nhiều tiềm năng, lợi thế về,tài nguyên khoáng sản và du lịch cho nên cả trong lịch sử lẫn hiện tại, Tây Bắc luôngiữ một vị trí quan trọng đối với Việt Nam về các vấn đề kinh tế, chính trị, văn hóa,

xã hội, an ninh, quốc phòng và đặc biệt là vấn đề dân tộc Cũng vì thế mà nghiên cứu

về chính sách dân tộc ở vùng Tây Bắc là một nhu cầu khoa học cấp thiết cả về lý thuyết và thực tiễn bởi mấy lý do: Thứ nhất, đây là một vùng đa tộc người, là địa

bàn sinh tụ, cư trú của hơn 50 dân tộc trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam, do đócũng nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp về quan hệ tộc người nội vùng và với cả nước,

đòi hỏi phải có hệ thống chính sách dân tộc hợp lý để giải quyết Thứ hai, Tây Bắc là

vùng giáp biên, vì thế mà vấn đề chính sách dân tộc càng trở nên quan trọng hơn do

sự tác động của các nước láng giềng, lân cận Thứ ba, Tây Bắc là vùng đang nổi lên các điểm nóng bức xúc như truyền đạo trái phép, di dân tự do, buôn bán và sử dụng

ma tuý, mâu thuẫn và xung đột tộc người, tàn phá rừng đầu nguồn,… nếu khôngđược giải quyết dứt điểm thì từ “điểm” có nguy cơ bùng phát thành “diện”, từ tính

chất đơn giản chuyển thành phức tạp Thứ tư, là một vùng địa đầu của Tổ quốc với vị

trí, vị thế quan về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và bang giao quốc tế, vì thế mà

Tây Bắc

luôn là vùng được Đảng và Nhà nước quan tâm, giành cho nhiều chính sách nhằmthúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của vùng song Tây Bắc vẫn là một trong nhữngvùng nghèo của cả nước Đây là một trong nhiều nguyên nhân khiến cho vấn đềdân tộc ở vùng Tây Bắc trở nên căng thẳng.

Những lý do trên đây đều cho thấy, việc nghiên cứu về hệ thống các chính sáchdân tộc đã ban hành và thực thi ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến nay là việc làm vừamang tính khoa học, lại vừa mang tính thực tiễn cao Tuy nhiên, cho đến thời điểmhiện tại vẫn chưa có một công trình độc lập nào nghiên cứu và trình bày về cácchính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước ở vùng Tây Bắc một cách toàn diện và có

hệ thống Do đó, nghiên cứu sinh đã lựa chọn vấn đề: “Chính sách dân tộc Nhà nước đối với vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2011” làm đề tài để nghiên cứu và

viết luận án tiến sĩ

2.1. Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, nghiên cứu sinh nhằm mục đích hệ thống hóa lại cácchính sách dân tộc của Nhà nước đã được thực thi ở vùng Tây Bắc từ năm 2001đến năm 2011, bao gồm cả những chính sách dân tộc nói chung và chính sáchdành riêng cho vùng Tây Bắc Từ đó nhận xét, đánh giá về ưu điểm, hạn chế của hệthống chính sách dân tộc của Nhà nước đã triển khai thực hiện ở vùng Tây Bắc

từ năm 2001 đến năm 2011, rút ra một vài kinh nghiệm về hoạch định và thựchiện chính sách dân tộc đối với vùng Tây Bắc trong những năm tiếp theo

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Một là, hệ thống hóa các công trình nghiên cứu có liên quan đến luận án.

Chỉ ra những điểm ưu điểm, hạn chế của các công trình đó và những vấn đề màluận án cần giải quyết

- Hai là, khái quát lại một số đặc điểm tự nhiên, kinh tế và xã hội của vùng

Tây Bắc và những vấn đề đặt ra về chính sách dân tộc

-Ba là, tập hợp tư liệu, mô tả và hệ thống hóa lại hệ thống các chính sách

dân tộc của Nhà nước đã ban hành và được thực thi ở vùng Tây Bắc từ năm

2001 đến năm 2011, quá trình thực hiện và kết quả cơ bản của chính sách dân tộc

- Bốn là, rút ra những đánh giá, nhận xét về ưu điểm, hạn chế và kinh

nghiệm đối với việc ban hành và triển khai thực thi hệ thống các chính sách dân tộccủa Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2011.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Tên đề tài luận án là “Chính sách dân tộc của Nhà nước Việt Nam đối vớivùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2011” vì thế đối tượng nghiên cứu của luận

án này là hệ thống các chính sách dân tộc nói chung (bao gồm những chính sáchchung cho cộng đồng các dân tộc, chính sách đối với cộng đồng các dân tộcthiểu số và chính sách đối với các dân tộc vùng đặc biệt khó khăn…) được áp dụng,thực hiện ở vùng Tây Bắc và những chính sách riêng mà Nhà nước dành cho cộngđồng các dân tộc Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2011

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Chính sách dân tộc của Nhà nước bao gồm trong đó rất nhiều

vấn đề, bao gồm những chính sách cho cộng đồng các dân tộc nói chung, chínhsách dành cho cộng đồng các dân tộc thiểu số, chính sách dành cho cộng đồngcác dân tộc vùng đặc biệt khó khăn, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới,… trên địabàn cả nước Nội dung của chính sách lại hướng đến giải quyết nhiều vấn đề như:kinh tế, chính trị, quan hệ tộc người, văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng, giáo dục, anninh - quốc phòng,… Tuy nhiên, do khuôn khổ có hạn nên trong luận án này, tácgiả chỉ tiếp cận nghiên cứu về hệ thống các chính sách dân tộc của Nhà nước đãban hành và thực hiện ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm 2011, bao gồm cảnhững chính sách chung và riêng, dưới góc nhìn hệ thống, chứ không đi sâu vàoviệc mô tả, phân tích, đánh giá từng chính sách được áp dụng cho từng đối tượngriêng lẻ

Mặt khác, Tây Bắc là hợp thể của nhiều tỉnh, song do khuôn khổ luận án,nghiên cứu sinh chưa có điều kiện đi sâu vào việc nghiên cứu, phân tích, đánh giáviệc triển khai thực hiện chính sách dân tộc cụ thể ở từng mà chỉ tiếp cậnnghiên cứu một cách khái quát nhất về hệ thống các chính sách dân tộc trên địabàn toàn vùng Theo đó, nội dung của luận án tập trung vào mấy vấn đề chính là:Bối cảnh lịch sử và những yêu cầu về chính sách dân tộc đối với vùng Tây Bắc; Hệthống các chính sách dân tộc đã được triển khai ở vùng Tây Bắc như: Nguyên tắc,mục tiêu, nhiệm vụ vủa chính sách dân tộc; Các nội dung cơ bản của chính sách

dân tộc; Quá trình thực thi, hiệu quả và một số nhận xét, đánh giá, các kinh nghiệm

về hoạch định và thực thi chính sách dân tộc trong những năm tiếp theo Nhữngvấn đề khác, nghiên cứu sinh xin được tiếp tục nghiên cứu và trình bày trongnhững nghiên cứu sau

- Về mặt không gian: Đề tài chỉ nghiên cứu, trình bày về các chính sách dân

tộc của Nhà nước đã ban hành và thực thi ở vùng Tây Bắc, bao gồm địa giới hànhchính của các tỉnh: Lào Cai, Yên Bái, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La, Hoà Bình, từnăm 2001 đến năm 2011

- Về mặt thời gian: Đề tài chỉ nghiên cứu hệ thống các chính sách dân tộc của

Đảng và Nhà nước được thực hiện ở vùng Tây Bắc trong khoảng thời gian từ năm

2001 đến năm 2011 Lý do tác giả lựa chọn mốc thời gian này là vì, thứ nhất, đây là

10 năm đầu tiêu của Thế kỷ XXI với nhiều sự biến chuyển của tình hình thế giới vàtrong nước có liên quan đến việc ban hành và thực thi chính sách dân tộc ở vùng TâyBắc Và năm 2001 là năm khởi đầu của quá trình 10 năm này, được bắt đầu bằngĐại hội đại biểu toàn quốc lần IX của Đảng với nhiều định hướng mới cho sự pháttriển kinh tế - xã hội của đất nước và các vùng, trong đó có vấn đề chính sách dântộc Do đó mà NCS chọn năm 2001 là mốc khởi đầu của diễn trình 10 năm nghiên

cứu các chính sách của Nhà nước đối với vùng Tây Bắc đầu thế kỷ XXI Thứ hai, đây

là giai đoạn đất nước bước vào giai đoạn chủ động và tích cực hội nhập quốc tế màTây Bắc là một vùng đất địa đầu, mậu biên nên chịu những ảnh hưởng nhất định

từ hội nhập Thứ ba, đây là giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất

nước với sự lựa chọn, điều chỉnh mô hình phát triển kinh tế vùng diễn ra khá mạnh

mẽ cho nên nó có sự tác động nhất định đến Tây Bắc Và thứ tư, đây cũng là giai

đoạn mà nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp về dân tộc và do đó, chính sách dân tộccũng có những sự thay đổi điều chỉnh Vì vậy, nghiên cứu sinh đã lựa chọn mốc thờigian từ 2001 đến 2011 để nghiên cứu Để làm rõ những nội dung của hệ thống chínhsách dân tộc của Nhà nước được triển khai ở vùng Tây Bắc trong 10 năm 2001 -

2011, tác giả luận án chia thành hai gian đoạn chính: Giai đoạn thứ nhất là từ năm

2001 đến năm 2005 và giai đoạn thứ hai là từ năm 2006 đến năm 2011 Lý do màNCS phân kỳ lịch sử như vậy là vì chính sách dân tộc của Nhà nước đặt dưới sự lãnhđạo, định hướng của Đảng Cộng sản Việt Nam Ở mỗi nhiệm kỳ Đại hội, Đảng đều

có những tổng kết, đánh giá, điều chỉnh, bổ sung định hướng về chính sách dân tộc,Nhà nước sau đó sẽ căn cứ vào những điều chỉnh, bổ sung định hướng của Đảng

để tiến hành việc điều chỉnh, bổ sung nội dung chính sách dân tộc Do đó, thời gian

nhiệm kỳ các Đại hội Đảng là căn cứ để NCS tiến hành phân kỳ nội dung luận ánthành hai giai đoạn, qua đó nghiên cứu, xem xét quá trình phát triển, thay đổichính sách dân tộc của Nhà nước đối với vùng Tây Bắc giữa

các giai đoạn là như thế nào và nó đã tác động đến thực tiễn vùng Tây Bắc rasao Đồng thời, đây cũng chính là lý do mà tác giả chọn năm 2011 làm mốc kếtthúc, bởi đây cũng là thời điểm kết thúc của quá trình 10 năm thực hiện chính sáchdân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc đầu thế kỷ XXI với hai nhiệm kỳ đại hội Đảng.

4.2 Về phương pháp nghiên cứu và nguồn tư liệu

- Về phương pháp nghiên cứu: Ngoài việc sử dụng phương pháp nghiên cứu

lịch sử và phương pháp logic là những phương pháp nghiên cứu chính, luận áncũng sử dụng các phương pháp nghiên cứu bổ trợ mang tính liên ngành, đa ngànhnhư: nhân học, văn hóa học, khu vực học, xã hội học, chính trị học, để thu thập

tư liệu, mô tả, phân tích và đánh giá các vấn đề liên quan đến luận án Trong đó,phương pháp lịch sử được sử dụng để phân kỳ lịch sử và nhận diện, mô tả và diễngiải các vấn đề trong bối cảnh lịch sử cụ thể với cả hai lát cắt dọc và ngang Cácphương pháp nhân học, xã hội học, văn hóa học sẽ được sử dụng trong việc điền dãthu thập và xử lý tư liệu, phương pháp khu vực học được sử dụng để nghiên cứunhận dạng về các đặc điểm đặc trưng của vùng Tây Bắc, phương pháp chính trị học

sẽ được sử dụng để nghiên cứu và diễn giải các vấn đề liên quan về chính sách vàquản lý chính sách dân tộc

- Về nguồn tư liệu: Để thực hiện luận án này NCS dựa vào những nguồn tư

liệu cơ bản sau đây:

+ Nguồn tư liệu thứ nhất, đó là các tư liệu trực tiếp như: các văn kiện của

Đảng và Nhà nước đã ban hành chứa đựng nội dung chính sách dân tộc đã thựcthi ở vùng Tây Bắc Nguồn này bao gồm cả các tư liệu thành văn, bất thành văn, tưliệu hiện vật như các công trình được xây dựng từ kết quả của chính sách dân tộc

+ Nguồn tư liệu thứ hai, bao gồm các tư liệu thứ cấp Nguồn này rất đa dạng, bao gồm: Một là các bài nghiên cứu được đăng tải trên các phương tiện báo, tạp chí, hội thảo khoa học, ; Hai là các công trình nghiên cứu dưới dạng các đề tài

nghiên

cứu khoa học các cấp, khoá luận, luận văn, luận án, ;

+ Thứ ba là nguồn sách báo của các học giả ở cả trong và ngoài nước đã công

bố có liên quan đến đề tài nghiên cứu của luận án này;

+ Nguồn tư liệu thứ tư là tư liệu phỏng vấn, điền dã điều tra khảo sát của tác

giả luận án và các cộng sự trong quá trình nghiên cứu thu thập được Trên đây là cácnguồn tư liệu chính mà tác giả luận án sử dụng để luận giải các vấn đề có liên quađến đề tài

- Một là, cung cấp một cái nhìn có hệ thống và toàn diện hơn về hệ

thống chính sách dân tộc của Nhà nước đã ban hành và thực thi ở vùng Tây Bắc

từ năm 2001 đến năm 2011

- Hai là, chỉ ra một số ưu điểm, hạn chế của việc thực thi chính sách cũng như

hiệu quả của chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đến năm2011

- Ba là, rút ra một số kinh nghiệm về chính sách dân tộc nói chung và chính

sách dân tộc cho vùng Tây Bắc nói riêng cho giai đoạn sau

- Bốn là, kết quả của luận án sẽ là tại liệu tham khảo cho những ai quan

tâm đến vấn đề này

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận án đã hệ thống hoá lại các lý thuyết cơ bản đã được các nhà khoa học

ở cả trong và ngoài nước sử dụng để tiếp cận nghiên cứu, phân tích và đánh giá

về chính sách dân tộc Trên cơ sở đó, tác giả luận án đã đưa ra khái niệm củamình về chính sách dân tộc, dùng nó là cơ sở để tiếp cận nghiên cứu, phân tích vàđánh giá chính sách dân tộc của Nhà nước được thực hiện ở vùng Tây Bắc từ năm

2001 đến năm 2011 Như vậy, có thể nói kết quả của luận án đã góp phần bổ sung

và củng cố thêm cơ sở khoa học cho việc nghiên cứu, đánh giá về chính sách dântộc nói chung và chính sách dân tộc của Nhà nước được thực thi ở vùng Tây Bắcnói riêng

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận án đã rà soát lại hệ thống các chính sách dân tộc của Nhà nước được

thực thi ở vùng Tây Bắc, quá trình thực hiện cũng như là hiệu quả của chính sách.

Từ đó, rút ra những nhận xét về ưu điểm, hạn chế của các chính sách dân tộc nóichung và chính sách dân tộc được thực thi ở vùng Tây Bắc nói riêng Bên cạnh

đó, luận án cũng rút ra một số kinh nghiệm về chính sách dân tộc nói chung vàchính sách dân

tộc đối với vùng Tây Bắc trong những năm tiếp theo Những kết quả nghiên cứu,đánh giá này sẽ cũng cấp thêm luận cứ để các cơ quan ban hành, tổ chức thựchiện chính sách có thể sử dụng để đổi mới việc hoạch định, tổ chức thực hiệnchính sách dân tộc ở Việt Nam nói chung và Tây Bắc nói riêng trong những năm tiếptheo.

Để làm rõ được nội dung của vấn đề nghiên cứu, ngoài phần mở đầu và kết luận, luận án được kết cấu thành 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến luận án

Chương 2: Chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2001 đếnnăm 2005

Chương 3: Quá trình bổ sung chính sách dân tộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc từ năm 2006 đến năm 2011

Chương 4: Nhận xét và kinh nghiệm

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1.1.1 Các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài

Nghiên cứu của các học giả nước ngoài về các dân tộc Việt Nam nói chung vàcộng đồng các dân tộc Việt Nam sinh sống ở vùng Tây Bắc nói riêng có liên quanđến luận án tương đối phong phú và đa dạng với nhiều cách tiếp cận từ nhiềungành khoa học khác nhau Từ góc độ tiếp cận, có thể chia thành mấy nhóm nhỏnhư sau:

- Nhóm các công trình về khung lý thuyết và phương pháp nghiên cứu:

Nói đến chính sách dân tộc, không thể không nhắc đến các công trình tiếpcận nghiên cứu về chính trị học, nhất là các nghiên cứu về chính sách công, bởi chínhsách dân tộc là một loại hình của chính sách công Có thể kể đến các công trình như:

Nhận thức về chính sách công (Understanding public policy) của Thomas R.Dye năm 1972; Phân tích chính sách dưới góc nhìn tổ chức và chính trị (Policy analysis: A political and Organizational perspective) của William L Jenkins năm 1978; Giới thiệu

về xây dựng chính sách công (Public policy making: An introduction) của James E.

Anderson năm 1984 Các công trình này đã đưa ra các quan điểm, khái niệm vềchính sách và chính sách công đồng thời cung cấp hệ thống các phương phápnghiên cứu về chính sách nói chung trong nghiên cứu về khoa học chính sách [195,

quản lý; Phỏng vấn phi cấu trúc và bán cấu trúc; Phỏng vấn cấu trúc; Bảng hỏi vànghiên cứu điều tra; Thang đo và đo lường; Quan sát trực tiếp và có phản ứng;Quan sát kín đáo; Phân tích dữ liệu định tính; Mã hoá và bảng mã hoá cho dữ liệuđịnh lượng; Thống kê đơn biến: miêu tả từng biến; Phân tích hai biến: Kiểm định vàcác mối liên hệ; Phân tích đa biến Có thể nói,

cuốn sách đã cung cấp những phương pháp nghiên cứu cơ bản và hết sức cần thiết đối với các nghiên cứu về dân tộc học, nhân học cũng như là chính sách dân tộc.

Cũng tiếp cận nghiên cứu về nhân học, Alan Barnard trong cuốn Lịch sử và lý thuyết nhân học do Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội xuất bản năm 2014 đã chỉ ra các

góc nhìn về nhân học của các nhà nghiên cứu trên thế giới Đồng thời, cũng trongcuốn sách này, ông đã làm rõ các vấn đề quá trình hình thành của ngành nhânhọc và các lý thuyết, phương pháp tiếp cận nghiên cứu về nhân học như: Tiềnthân của truyền thống nhân học; Những thay đổi quan điểm về sự tiến hoá; Các

lý thuyết khuếch tán văn hoá và văn hoá - vùng; Thuyết chức năng và thuyết cấutrúc - chức năng; Các quan điểm coi hành động là trọng tâm, tiến trình luận và chủnghĩa Marx; Từ thuyết tương đối văn hoá đến khoa học nhận thức; Thuyết cấutrúc, từ ngôn ngữ học đến nhân học; Hậu cấu trúc, thuyết nữ quyền và các tưtưởng độc lập khác; Phương pháp tiếp cận diễn dịch và tiếp cận hậu hiện đại;…Như vậy, có thể thấy, nội dung của cuốn sách như chính sác tác giả nói "là mộttóm tắt về "nội dung" của lý thuyết nhân học"[1], đây là điều hết sức cần thiết chotác giả luận án, đặc biệt là các lý thuyết về khuếch tán văn hoá và văn hoá - vùng,bởi Tây Bắc là một vùng tộc người và vùng văn hoá tộc người có sự đa dạng và đặcthù riêng biệt

Gần đây, năm 2016, Nxb Tri thức đã xuất bản cuốn Nhân học chính trị của

Georges Balander Cuốn sách này đã nêu ra các quan niệm về nhân học chính trị, cơ

sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và xu hướng nghiên cứu nhân học chínhtrị trên thế giới Đồng thời cuốn sách cũng đề cập đến các vấn đề như: Lĩnh vựcchính trị; quan hệ thân tộc và quyền lực; Phân tầng xã hội và quyền lực; Tôngiáo và quyền lực; Những khía cạnh của nhà nước và truyền thống; Truyền thống

và hiện tại… Và như lời giới thiệu của cuốn sách thì, mục đích của tác giả là để:

“… giới thiệu mang tính phê phán các lí thuyết, phương pháp và các kết quảcủa chuyên ngành này” [134, tr 7] Cuốn sách có một phần trình bày về thể chếchính trị, quyền lực chính trị, bản chất của nhà nước trong mối quan hệ với cáccộng đồng tộc người và nhóm người trong xã hội Các hình thức phân tầng của xãhội và tác động của thể chế chính trị đến phân tầng xã hội Có thể nói, cuốn sách

đã hệ thống hóa lại, phê phán các lý thuyết về nhân học chính trị và cung cấpnhững nhận thức mới về nhân học chính trị, trong đó có vấn đề chính sách dân tộc

của các quốc gia trên thế giới.

- Các nghiên cứu cụ thể về dân tộc và chính sách dân tộc ở Việt Nam và vùng Tây Bắc:

Trước năm 1945, các nghiên cứu về dân tộc và chính sách dân tộc ở Việt Nam

chủ yếu được các học giả người Pháp tiến hành Cuốn sách Người nông dân châu thổ

Bắc Kỳ” của Pierre Gourou, do Nxb Trẻ, Viện Viễn Đông bác cổ Pháp và Tạp chí

Xưa & Nay xuất bản năm 2014 là công trình đầu tiên của người Pháp nghiên cứu vềnông dân, nông nghiệp, nông thôn Việt Nam Đào Thế Tuấn cho rằng, đây là “mộttác phẩm đặc sắc nghiên cứu về địa lý nhân văn” bởi “đây là một công trình nghiêncứu đầu tiên về nông dân học, về nông nghiệp gia đình và về hệ thống nôngnghiệp, phân tích cặn kẽ về đất và người Bắc Bộ như địa hình, khí hậu châu thổ,lịch sử di dân và sự vận động của dân số, nông nghiệp, công nghiệp làngxã…”[166, tr 5-6] Theo NCS thì đây là lần đầu tiên phương pháp nghiên cứu liênngành được ứng dụng trong nghiên cứu về khoa học xã hội ở Việt Nam, bởi trongcuốn sách này không chỉ có các lý thuyết, phương pháp về địa - văn hóa, nhân văn

mà còn có cả sự hiện diện của phương pháp nghiên cứu lịch sử, khu vực học, nhânchủng học, xã hội học, được ứng dụng hết sức nhuần nhuyễn Do đó, cuốn sách đãcung cấp một hệ thống các phương pháp nghiên cứu của nhiều ngành khác nhau,đồng thời cung cấp những nguồn tư liệu quý về bối cảnh Việt Nam và vùng châu thổBắc Kỳ những năm đầu thế kỷ XX

Tiếp cận bằng phương pháp lịch sử, dân tộc học và địa lý nhân văn, cuốn Địa nhân văn - xã hội dân tộc Mường (Le Muong Geographic humaine et Sociologie) của

J Cuisinier xuất bản ở Paris năm 1946 đã trình bày một cách có hệ thống về ngườiMường ở Việt Nam từ địa vực cư trú, nguồn gốc, quá trình phát triển, các đặctrưng về văn hóa, xã hội… Tác giả cuốn sách cho rằng: “Hai dân tộc Mường và Việtcùng chung một nguồn gốc: cả về mặt văn hóa vật chất lẫn về mặt văn hóa tinhthần, giữa hai tộc Mường và Việt không có sự cách biệt nào lớn Sự khác nhautrong sinh hoạt chỉ là tiểu tiết” Và công trình nghiên cứu của J Cuisinier cũng đãcung cấp cho độc giả cả cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu sử học, dântộc học, nhân học cũng như là những tư liệu, thông tin về người Mường ở ViệtNam, trong đó có mối quan hệ giữa người Mường với các chính quyền quân chủ ởViệt Nam và chính sách của các chính quyền quân chủ với người Mường trong lịch

sử Cùng cách tiếp cận này, năm 1952 P Guileminet đã công bố nghiên cứu Tập quán của các dân tộc Bana, Sơ đăng và Giarai ở Kom Tum (Coutumier de la tribu Bahnar, des Sedang et des Jrai de la provine de Kom Tum) Cũng giống như cuốn

sách của J.Cuisinier, đây là một chuyên khảo của P Guileminet về phong tục, tập

quán của các dân tộc Bana, Sơ đăng và Giarai ở Kom Tum Với cách tiếp cận dântộc học, ông đã trình bày một cách khá chi tiết về địa vực cư trú, nguồn gốc, quátrình phát triển và các đặc điểm văn hóa, xã hội của các dân tộc Bana, Sơ đăng vàGiarai ở Kom Tum.

Tiếp cận sâu hơn về vấn đề chính sách dân tộc, luận án Chính sách dân tộc của Đảng Cộng sản Việt Nam của Furuta Moto năm 1989 đã trình bày một cách

khá toàn diện và có hệ thống các quan điểm, chủ trương của Đảng Cộng sản ViệtNam về chính sách dân tộc từ khi ra đời cho đến trước thời kỳ đổi mới ở Việt Nam.Luận án đã trình bày các cơ sở lý thuyết, phương pháp tiếp cận khi nghiên cứu vềchính sách dân tộc nói chung và chính sách dân tộc ở Việt Nam nói riêng Đồngthời, tác giả cũng đã trình bày khá rõ cơ sở lý thuyết, quan điểm và nhận thứccủa Đảng Cộng sản Việt Nam về chính sách dân tộc, quá trình ban hành nhữngquan điểm, chủ trương về chính sách dân tộc, từ đó rút ra những nhận xét,đánh giá về chính sách dân tộc tộc của Đảng Có thể nói, đây là công trìnhnghiên cứu trực tiếp đầu tiên của người nước ngoài về chính sách dân tộc ở ViệtNam

Tiếp cận ở từng khía cạnh của chính sách dân tộc, trong Báo cáo tư vấn của Ngân hàng thế giới, Ngân hàng Châu Á năm 2000, tác giả Neil Jamieson trong

bài viết “Tổng quan về tình hình kinh tế - xã hội khu vực miền núi phía Bắc và dự ánxóa đói giảm nghèo ở khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam” đã khuyến nghị chínhphủ Việt Nam cần lưu tâm đến việc chăm lo những đối tượng chịu nhiều thiệtthòi trong quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế - xã hội, đặc biệt là vùng miền núiphía Bắc Tác giả cho rằng, ở vùng này đồng bào dân tộc thiểu số cần được quantâm đặc biệt bởi họ là những cộng đồng có trình độ học vấn thấp, ít được hưởng lợi

từ những chính sánh ưu tiên của nhà nước bởi chính sách thường là sự áp đặt ý chícủa nhà nước đối với người dân, do đó cần chú ý đến yêu cầu phát sinh năng lực nộisinh của bản thân các dân tộc thiểu số nhằm đảm bảo những ưu tiên đầu tư có

hiệu quả lâu dài và bền vững Cùng chủ đề này, Koos Neefjes trong công trình Xóa đói giảm nghèo cho đồng bào thiểu số vùng cao Việt Nam (2001) đã nghiên cứu,

đánh giá một số chương trình, chính sách quan trọng của Chính phủ Việt Namđược áp dụng ở vùng cao Dưới góc nhìn của khoa học phát triển, tác giả đã chỉ

ra một số thách thức về mục tiêu đối với thể chế, chính sách, những bất cập trongviệc triển khai như tổ chức thực hiện, điều phối, giám sát và tiếng nói của ngườitrong cuộc khi tiếp nhận chính sách và từ đó kiến nghị một số vấn đề về giải phápchính sách giảm nghèo bền vững Tiếp đó, năm 2007 Yukio cũng đã công bố công

trình Chính sách xóa đói giảm nghèo và người dân tộc thiểu số ở Việt Nam (Poverty Alleviation Policies and Ethnic Minority People in Viet Nam), Institute of Oriental

Culturel, University of Tokyo Cuốn sách đã trình bày một cách

khái quát và tương đối có hệ thống về chính sách xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam Vớicách tiếp cận nhân học phát triển, Yukio đã trình bày một loạt các cơ sở lý thuyết

và phương pháp nghiên cứu về chính sách dân tộc và chính sách xóa đói giảm nghèotrên thế giới và ở Việt Nam Từ đó, tác giả đã mô tả lại quá trình ban hành chính sách

và thực thi chính sách xóa đói giảm nghèo ở Việt Nam trước và trong quá trình đổimới đất nước, những hiệu quả và hạn chế của hệ thống chính sách này trong thựctiễn, tác động của chính sách đối với cộng đồng các dân tộc thiểu số ở Việt Nam vànhững hệ lụy đặt ra

Gần đây, cuốn sách Nhân học phát triển lịch sử, lý thuyết và công cụ thực hành

do Nguyễn Văn Sửu tuyển chọn và xuất bản năm 2016 cũng đã giới thiệu một loạtnghiên cứu của các học giả nước ngoài có liên quan đến phương pháp nghiên cứu,đánh giá tác động của chính sách dân tộc đến sự phát triển của các cộng đồng dântộc thiểu số Bài viết "Vai trò của mô tả dân tộc học trong đánh giá dự án" của JohanPottier hay "Nhân học và phát triển: Các khung phê phán" của Thomas Yarrow

và Soumhya Venkatesan đã chỉ ra vai trò của các lý thuyết, phương pháp nghiên cứudân tộc học/nhân học đối với việc hoạch định chính sách, dự án từ việc thu thập căn

cứ dữ liệu đầu vào, quá trình thực thi, kết quả và các tác động để đưa ra các giảipháp điều chỉnh chính sách, dự án [159, tr 197-247] John Western và Mark Lynchtrong bài viết "Tổng quan về quy trình đánh giá tác động xã hội" đã chỉ ra rằng: "Yêucầu cần phải đánh giá tác động xã hội bắt nguồn từ chỗ thừa nhận một số hệ quảkhông thể lường trước trong các chiến lược phát triển có thể làm giảm các lợi ích dophát triển đem lại" [159, tr 269] và “Các đánh giá tác động xã hội (SIAs) là một phầncủa các chiến lược tổng thể vốn có thể bao gồm các nghiên cứu khả thi và các nghiêncứu đánh giá" [159, tr 269, 270] Theo tác giả, các nghiên cứu đánh giá có đặc tínhtập trung vào việc đánh giá một chương trình can thiệp để quyết định xem liệu cáckết quả thu được có phải như thiết kế và dự tính hay không, hay thay vào đó là cáckết quả không thể đoán định được và ngoài dự tính Bài viết cũng đã nêu ra cơ sở lýthuyết, các phương pháp, cách thức tổ chức đánh giá tác động xã hội của hệ thốngcác chính sách, đây là điều cần thiết đối với NCS khi nghiên cứu về chính sách dântộc của Nhà nước ở vùng Tây Bắc giai đoạn 2001-2011

Bên cạnh các công trình trên đây, xuất phát từ cách tiếp cận nghiên cứu vềvăn hóa học Georges Condominas trong bài viết "Vấn đề truyền khẩu và đạo lýtrong nghiên cứu luật tục"[119, tr 37-41] đã phê phán quan điểm coi thường, "miệtthị" của giới nghiên cứu đối với các dân tộc không có chữ viết, trong đó có trườnghợp Việt

Nam Với tinh thần đó, ông chỉ ra vai trò và tầm quan trọng của việc nghiên cứu vănhọc truyền miệng và luật tục của cộng đồng các dân tộc không có chữ viết đối vớiviệc tái hiện lịch sử các quốc gia dân tộc Tiếp cận dưới góc nhìn phát triển bền vữngdưới tác động của sức ép dân số và sự can thiệp của chính sách đến cảnh quanmôi trường tự nhiên, Stéphane Lagrée trong bài viết "Tác động dân số và các chínhsách nông nghiệp: Những hậu quả đối với cảnh quan miền núi (trường hợp củadãy núi Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc)" [120, tr 481-493] đã mô tả lại những bất cậptrong việc triển khai các mô hình phát triển kinh tế nông nghiệp như: tập thể hoá,lâm trường quốc doanh, kinh tế cá thể hộ gia đình đã gây sức ép cả về dân số vàtài nguyên môi trường đối với vùng Tam Đảo - Vĩnh Phúc, dẫn đến hệ luỹ là mất cânbằng sinh thái, cạn kiệt tài nguyên không chỉ ở vùng này mà còn cả những vùngxung quanh.

Đề cập trực tiếp đến các tộc người Tây Bắc Việt Nam, bài viết "Sinh kế nơi biêncương: Sự thích ứng của người H'mông ở vùng biên giới Việt - Trung" của SarahTurner và Jean Michaud đã cho chúng ta một bức tranh về sinh kế của đồng bàoMông ở vùng biên giới Việt - Trung nói riêng và về sinh kế của cộng đồng các dân tộcvùng biên giới Việt - Trung nói chung [193, tr 315-334] Bài viết đã mô tả sự biến đổi

về bối cảnh sinh tồn và sự thích ứng, chuyển đổi sinh kế của đồng bào H'mông ởvùng biên giới giữa hai nước Việt Nam - Trung Quốc Có thể nói, dù chỉ khoanh vùngnghiên cứu sinh kế của đồng bào Mông ở vùng biên giới, song các phương phápnghiên cứu và kết quả nghiên cứu này là hết sức quý báu, nó cung cấp cái nhìn khámới về vấn đề sinh tế tộc người, đặc biệt là những tộc người vùng biên viễn

Tiếp đó, cuốn sách Thời kỳ mở cửa những chuyển đổi kinh tế - xã hội ở vùng cao Việt Nam của Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường - Đại học Quốc gia

Hà Nội, Nxb Khoa học và Kỹ thuật xuất bản năm 2008 đã giới thiệu một loạt các báocáo của các nhà nghiên cứu nước ngoài về những chuyển đổi kinh tế - xã hội ở vùngcao của Việt Nam thời kỳ mở cửa, hội nhập như: "Lựa chọn và thành quả pháttriển: những chuyển đổi ở vùng cao Việt Nam" của Jef Romm và JenniferSowerwine, Nghiêm Phương Tuyến và Thomas Sikor; "Một góc nhìn từ vùng cao:Phần lịch sử quan trọng về mối quan hệ giữa đồng bằng và miền núi Việt Nam" củaOscar Salemink; "Nhà nước biến đổi và các quy luật của thị trường: Biến đổi ruộng

đất và nền kinh tế thị trường duy tình ở vùng núi Ba Vì, Việt Nam" của JenniferSowerwine; ""Mở rộng sinh kế": Mối liên hệ kinh tế - xã hội giữa đồng bằng sôngHồng và Tây Nguyên" của Alexandra Winkels; "Quá trình phát triển mạng lưới thịtrường tại một huyện vùng núi phía Bắc Việt Nam"

của Nghiêm Phương Tuyến và Masayuki Yanagisama; "Ai sẽ quản lý rừng? Thay đổi cơchế sở hữu đất ở miền Trung Việt Nam" của Pamela McElwee; "Chiến lược toàn diệnhay niềm tin sắt đá: Công cuộc xoá đói giảm nghèo ở miền núi Việt Nam" của Bent D.Jorgensen và bài viết "Giao đất ở vùng cao Việt Nam: Vấn đề điều chỉnh quyền hưởngdụng và thẩm quyền" của Thomas Sikor Những công trình nghiên cứu này đã đề cậpđến nhiều vấn đề như cơ sở lý thuyết, phương pháp tiếp cận vấn đề, sự tác động của

hệ thống chính sách đến sự biến đổi đời sống kinh tế - xã hội của đồng bào vùng cao.Như vậy, các nghiên cứu của các học giả nước ngoài về lịch sử Việt Nam nóichung và lịch sử, diễn biến phát triển của các tộc người ở Việt Nam trong đó cóvùng Tây Bắc là hết sức đa dạng, phong phú được tiếp cận dưới nhiều góc nhìnkhác nhau Các công trình nghiên cứu của các học giả nước ngoài cũng mang tínhliên ngành rất cao, việc phê phán, đánh giá các lý thuyết, phương pháp nghiên cứucũng như các nguồn sử liệu được các học giả tiến hành một cách rất kỹ lưỡng

1.1.2 Các công trình nghiên cứu của các học giả trong nước

Có thể nói, các nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài luận án là hếtsức phong phú, đa dạng được tiếp cận dưới nhiều hình thức, phương pháp vàlĩnh vực nghiên cứu khác nhau Căn cứ vào loại hình và lĩnh vực nghiên cứu,NCS chia thành mấy nhóm chính như sau:

- M t ô là, các nghiên cứu về tính chất vùng và cấu trúc vùng của Việt Nam trong đó có Tây Bắc, được tiếp cận dưới hai góc nhìn chính là vùng văn hóa và vùng kinh tế Tiếp cận bằng phương pháp dân tộc học và sử học, cuốn sách Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở đồng bằng Bắc bộ của Trần Từ, Nxb Khoa

học Xã hội xuất bản năm 1984 có thể coi là một công trình tiêu biểu Cuốn sáchtuy miêu tả về các tổ chức xã hội cổ truyền của các làng xã ở đồng bằng Bắc bộ vàvai trò của nó đối với các làng xã trong diễn trình phát triển, song lại được viếttrong cái nhìn so sánh với cơ cấu tổ chức xã hội của người Mường ở Hoà Bình,một địa bàn mà tác giả đã đeo đuổi nghiên cứu có thể nói là cả cuộc đời Cuốnsách này có thể là một mẫu mực về áp dụng phương pháp nghiên cứu điền dãdân tộc học, phương pháp hồi cố với các phương pháp nghiên cứu lịch sử để phụcdựng lại một bức tranh về cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở đồng bằng Bắcbộ

Tiếp cận dưới góc nhìn địa - văn hóa, cuốn sách Việt Nam cái nhìn địa - văn hóa của Trần Quốc Vượng, Nxb Văn hoá dân tộc và Tạp chí Văn hoá nghệ thuật

xuất bản năm 1998, trình bày về đặc trưng của văn hoá các vùng, miền dưới cái nhìn

tổng thể góp chung vào văn hoá Việt Nam Quan trọng hơn, ông đã đặt văn hoá

của từng vùng, miền dưới cái nhìn Địa-Văn hoá để lý giải những đặc thù, riêng có

của văn hoá vùng và vai trò của nó trong việc tham góp vào dòng chảy chung củavăn hoá dân tộc để tạo ra các mẫu số chung của văn hoá Việt Nam Dù là tập hợpcác bài viết, song cuốn sách lại mang tính chất gợi mở về một lý thuyết nghiêncứu mới trong nghiên cứu văn hoá và lịch sử văn hoá - "Địa-Văn hoá" - có tính chấtsoi đường cho các thế hệ đi sau khi tiếp cận, nghiên cứu về văn hoá và lịch sử vănhoá Việt Nam

Cũng theo hướng này, cuốn sách“Văn hoá và phân vùng văn hoá Việt Nam”

của Ngô Đức Thịnh, Nxb Trẻ, Tp Hồ Chí Minh xuất bản năm 2003 đã trình bày các

lý thuyết và khuynh hướng nghiên cứu về văn hóa và phân vùng văn hóa Ông cũng

đã trình bày các phương pháp nghiên cứu về văn hoá vùng và phân vùng vănhoá trên thế giới và Việt Nam, đồng thời dựa vào đó ông đã đưa ra cách phânvùng văn hóa Việt Nam, mô tả những đặc điểm văn hóa của từng vùng trong tổngthể nền văn hóa Việt Nam Có thể nói, đây là cuốn sách cung cấp cho người đọc

cả về phương diện lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và tư liệu thực địa về vấn

đề phân vùng văn hoá và đặc trưng của văn hoá vùng

Tiếp cận theo hướng nghiên cứu dân tộc học và sử học, Đặng Nghiêm Vạn

trong cuốn Cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam đa tộc người, xuất bản năm 2009

đã trình bày một loạt các hệ thống lý thuyết về dân tộc học như dân tộc là gì? Tộcngười là gì? Đồng thời trình bày khái quát quá trình hình thành quốc gia dântộc Việt Nam, đặc điểm của cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam và đặc điểm củacác nhóm tộc người ở Việt Nam Có thể nói, đây là một công trình có sự khái quátcao cả về lý thuyết, phương pháp nghiên cứu cũng như là về quá trình hìnhthành và phát triển của cộng đồng quốc gia dân tộc Việt Nam trong lịch sử, các đặctrưng của vùng tộc người trên lãnh thổ quốc gia dân tộc Việt Nam

Bên cạnh các cuốn sách này, còn có thể kể đến một số công trình nghiên cứu

tiêu biểu khác nữa như: Phan Hữu Dật, Ngô Văn Thịnh, Lê Ngọc Thắng với cuốn Sắc thái văn hoá địa phương và tộc người trong chiến lược phát triển đất nước, xuất bản năm 1999; Ngô Ngọc Thắng với cuốn Văn hoá bản làng của các dân tộc Thái, Mông ở một số tỉnh miền núi Tây Bắc và việc phát huy bản sắc văn hoá dân tộc