Phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp ở việt nam hiện nay

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình triển khaihoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP những năm qua vẫnbộc lộ một số hạn chế, thiếu sót nhất định như: Cơ sở pháp

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

ĐẬU QUANG DŨNG

PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM THAM NHŨNG TRONG HOẠT ÐỘNG TƯ PHÁP

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

ĐẬU QUANG DŨNG

PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM THAM NHŨNG TRONG HOẠT ÐỘNG TƯ PHÁP

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Ngành: Tội phạm học và Phòng ngừa tội phạm

Mã số: 9.38.01.05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS ĐƯỜNG MINH GIỚI

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng, đây là nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu vàkết quả nghiên cứu trong luận án này là trung thực và chưa từng được dùng đểbảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đãđược cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõnguồn gốc

Tác giả luận án

Đậu Quang Dũng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 10

1.1 Tình hình nghiên cứu có liên quan ở nước ngoài 10

1.2 Tình hình nghiên cứu có liên quan ở trong nước 22

1.3 Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu 33

1.4 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án 35

Chương 2: LÝ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM THAM NHŨNG TRONG HOẠT ĐỘNG TƯ PHÁP Ở VIỆT NAM 38

2.1 Khái niệm, các thông số và nguyên nhân, điều kiện của tình hình tội

phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp 38

2.2 Lý luận về phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp 50

Chương 3: TÌNH HÌNH TỘI PHẠM THAM NHŨNG TRONG HOẠT ĐỘNG TƯ PHÁP VÀ THỰC TRẠNG PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM THAM NHŨNG TRONG HOẠT ĐỘNG TƯ PHÁP Ở VIỆT NAM NHỮNG NĂM QUA 75

3.1 Tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam những năm qua 75

3.2 Thực trạng phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam những năm qua 89

3.3 Nhận xét, đánh giá 108

Chương 4: DỰ BÁO, QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG HOẠT ĐỘNG PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM THAM NHŨNG TRONG HOẠT ĐỘNG TƯ PHÁP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 123 4.1 Dự báo 123

4.2.Quan điểm phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp thời gian tới 1314.3 Giải pháp tăng cường phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam hiện nay 134

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tham nhũng và tội phạm tham nhũng (TPTN) đã phát sinh, phát triển

từ rất lâu đời Ở các hình thái kinh tế - xã hội và các kiểu nhà nước khác nhau

mà nhân loại đã trải qua đều tồn tại vấn đề tham nhũng và TPTN Trong quátrình phát triển đất nước và thực hiện mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội

ở Việt Nam hiện nay, Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng và đặc biệt quantâm tiến hành công tác phòng, chống tham nhũng (PCTN) Điều đó một phầnxuất phát từ thực tiễn diễn biến và phát triển hoạt động của loại tội phạmnày ngày càng phức tạp, đã và đang gây ra những hậu quả đặc biệt nghiêmtrọng, ảnh hưởng tiêu cực đến các mặt của đời sống kinh tế - xã hội ở nướcta

Trong các TPTN nói chung, TPTN xảy ra trong hoạt động tư pháp(HĐTP) có những đặc điểm, đặc trưng riêng so với TPTN xảy ra trên các lĩnhvực khác Những năm qua, cùng với xu hướng phức tạp, gia tăng của các loạitội phạm và vi phạm pháp luật ở nước ta, tình hình TPTN trong HĐTP cũng đã

và đang diễn biến rất phức tạp, có xu hướng gia tăng cả về tính chất, mức độ.Theo thống kê của Cục Điều tra - Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) tối cao, từnăm 2008 đến hết năm 2018, các cơ quan tiến hành tố tụng đã phát hiện,khởi tố và điều tra tổng cộng 196 vụ, 211 bị can phạm tội tham nhũng trongHĐTP Thực tế cho thấy, hậu quả tác hại mà tình hình TPTN trong HĐTP gây racho xã hội là hết sức nghiêm trọng, không chỉ ở góc độ kinh tế mà còn ảnhhưởng đến sự nghiêm minh của pháp luật; sự vô tư, công bằng, khách quancủa quá trình giải quyết các vụ án hình sự, dân sự, hành chính, kinh tế, laođộng

Thực tiễn diễn biến và hậu quả, tác hại mà tình hình TPTN trong HĐTP

ở nước ta gây ra cho xã hội những năm qua cho thấy, nếu để hoạt độngcủa loại tội phạm này tiếp tục phức tạp, kéo dài sẽ trực tiếp hoặc gián

tiếp tác động tiêu cực làm ảnh hưởng đến niềm tin của quần chúng nhândân đối với Đảng, Nhà nước và các cơ quan bảo vệ pháp luật, người thựcthi pháp luật, nhất là những người có chức vụ, quyền hạn được phâncông tham gia giải

quyết các vụ án hình sự, dân sự, hành chính, kinh tế, lao động Bên cạnh

đó, lợi dụng những vấn đề có liên quan đến các đối tượng có chức vụ,quyền hạn trong các cơ quan thực thi pháp luật phạm tội tham nhũngtrong HĐTP nên các thế lực thù địch, phản động ở cả trong và ngoài nước

sẽ tìm mọi cách để lợi dụng xuyên tạc, chống phá Đảng, Nhà nước, kíchđộng quần chúng nhân dân nhằm gây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc

Nhận thức rõ hậu quả tác hại đặc biệt nghiêm trọng mà tình hình TPTNtrong HĐTP gây ra cho xã hội, đồng thời thực hiện quyết tâm tiến hành cảicách, làm trong sạch và nâng cao tính hiệu lực, hiệu quả của HĐTP ở nước ta,những năm qua, Lãnh đạo Đảng, Nhà nước và các Bộ, ngành liên quan, nhất

là các cơ quan tư pháp (CQTP) và cơ quan tham gia vào HĐTP ở nước ta đãquan tâm lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức triển khai hoạt động phòng ngừatình hình TPTN trong HĐTP Quá trình đó đã và đang được triển khaithường xuyên hơn, với các hình thức đa dạng hơn, bước đầu thu hút sựtham gia của các cấp, các ngành, các cơ quan, đoàn thể, quần chúng nhândân và đạt được những kết quả rất đáng khích lệ Cùng với cuộc đấutranh PCTN do Đảng, Nhà nước ta phát động rộng rãi và ngày càng hiệuquả hiện nay, nhiều vụ án tham nhũng trong HĐTP cũng đã được phát hiện,khởi tố, điều tra xử lý, tạo ra những hiệu ứng hết sức tích cực đối với côngtác phòng, chống tội phạm nói chung và phòng ngừa tình hình TPTN trongHĐTP nói riêng

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình triển khaihoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP những năm qua vẫnbộc lộ một số hạn chế, thiếu sót nhất định như: Cơ sở pháp lý phục vụtriển khai công tác PCTN nói chung và phòng ngừa tình hình TPTN trongHĐTP nói riêng tuy đã được các cơ quan chức năng xây dựng, ban hành

và triển khai thực hiện nhưng chưa đầy đủ; hiệu lực, hiệu quả chưa cao,chưa có các quy định riêng mang tính hệ thống về phòng ngừa tình hình

TPTN trong HĐTP; số lượng vụ án tham nhũng trong HĐTP được phát hiện,điều tra, xử lý thời gian qua chưa cao, chưa tương xứng với thực tiễn diễnbiến của loại tội phạm

này; nhìn chung TPTN trong HĐTP vẫn có độ ẩn cao so với các loại tội phạmkhác; công tác tuyên truyền, giáo dục phòng ngừa tình hình TPTN trongHĐTP chưa được tiến hành thường xuyên và trên diện rộng, vẫn chủ yếu tậptrung vào các đối tượng là cán bộ, công chức trong các cơ quan thực thipháp luật, nhất là trong các cơ quan tư pháp và ở cấp Trung ương, chưachú trọng tuyên truyền, giáo dục phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTPcho các đối tượng khác và đến cấp cơ sở, đặc biệt là các tổ chức, đoàn thể

và quần chúng nhân dân; hoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTPchưa huy động được sự tham gia đông đảo của các cấp, các ngành, cơ quan,

tổ chức, đoàn thể và quần chúng nhân dân, do đó chưa phát huy được sứcmạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội; hoạt động của các

cơ quan, đơn vị chuyên trách PCTN ở Trung ương và của cơ quan Công

an, VKSND, TAND, Cơ quan thi hành án tuy có cải thiện hơn so với nhữngnăm trước đây nhưng nhìn chung hiệu quả chưa cao, chưa tương xứng vớithực tiễn tình hình; công tác điều tra, xử lý TPTN trong HĐTP đôi khi còn chưatriệt để và nghiêm minh, vẫn còn xảy ra tình trạng nể nang của một số cán

bộ có thẩm quyền nên hiệu quả trong giáo dục, răn đe với các đối tượngkhác còn hạn chế; quan hệ phối hợp giữa các cấp, các ngành, cơ quan, tổchức, đoàn thể quần chúng nói chung và giữa các cơ quan chuyên tráchPCTN trong HĐTP với các cơ quan khác chưa được tiến hành thường xuyên;quan hệ hợp tác quốc tế trong tổ chức các biện pháp nhằm phòng ngừatình hình TPTN trong HĐTP chưa thực sự được mở rộng, nội dung và hìnhthức chưa đa dạng nên hiệu quả còn rất hạn chế…

Bên cạnh đó, hiện nay hệ thống lý luận về TPTN trong HĐTP và hoạtđộng phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP chưa được nghiên cứu chuyênsâu, toàn diện, đồng thời chưa có đề tài luận án tiến sĩ nào nghiên cứu vềvấn đề này Từ những lý do nêu trên có thể khẳng định việc chọn đề tài

luận án tiến sĩ “Phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạt

động tư pháp ở Việt Nam hiện nay” để nghiên cứu đã đáp ứng đòi hỏi cấp

thiết cả về lý luận và thực tiễn nước ta hiện nay

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để đạt được mục đích nêu trên, luận án đặt ra và giải quyếtnhững nhiệm vụ cơ bản sau đây:

+ Tổng hợp tình hình nghiên cứu gồm các công trình nghiên cứu ởtrong nước và nước ngoài đã được công bố liên quan đến hoạt độngphòng, chống TPTN nói chung và hoạt động phòng ngừa tình hình TPTNtrong HĐTP nói riêng, từ đó rút ra những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu,làm rõ trong luận án

+ Nghiên cứu những vấn đề lý luận về hoạt động phòng ngừa tình hìnhTPTN trong HĐTP ở Việt Nam

+ Tiến hành khảo sát, đánh giá tình hình TPTN trong HĐTP và thựctrạng hoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP ở Việt Nam nhữngnăm qua; phân tích làm rõ những kết quả đạt được trong phòng ngừa tìnhhình TPTN trong HĐTP và những hạn chế, thiếu sót cũng như những nguyênnhân của các hạn chế, thiếu sót đó

+ Dự báo tình hình TPTN trong HĐTP và các yếu tố tác động đến hoạtđộng phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP, đồng thời đưa ra các giảipháp cụ thể nhằm góp phần tăng cường hoạt động phòng ngừa tìnhhình TPTN trong HĐTP ở Việt Nam thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

- Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề lý luận và thực

tiễn của hoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP ở Việt Nam.

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Về nội dung: Nghiên cứu tình hình TPTN trong HĐTP (hoạt động tố

tụng và thi hành án) khi giải quyết các vụ án hình sự, dân sự, hành chính, kinh

tế, lao động

+ Về chủ thể: Cấp ủy Đảng và chính quyền các cấp, các CQTP; các cơ

quan, ban, ngành, đoàn thể khác có liên quan và quần chúng nhân dân

+ Về địa bàn nghiên cứu: Trên phạm vi cả nước.

+ Về thời gian nghiên cứu: Từ năm 2008 (thời điểm ban hành Luật sửa

đổi bổ sung một số điều của Luật PCTN) đến hết năm 2018

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

- Phương pháp luận:

Đề tài luận án được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận duyvật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng HồChí Minh về nhà nước và pháp luật; các quan điểm của Đảng và Nhà nước

ta về công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, PCTN nói chung và phòng,chống TPTN trong HĐTP nói riêng

- Phương pháp nghiên cứu cụ thể:

Ngoài phương pháp luận nêu trên, quá trình thực hiện đề tài luận

án, nghiên cứu sinh sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau đây:

+ Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Nghiên cứu sinh tìm hiểu và tham

khảo các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án, thể hiệndưới dạng sách tham khảo, sách chuyên khảo, luận án tiến sĩ, luận văn thạc

sĩ, đề tài nghiên cứu khoa học, các bài viết đăng trên các tạp chí chuyênngành; các loại báo cáo định kỳ, báo cáo chuyên đề, hồ sơ các vụ án củacác cơ quan chức năng như Bộ Tư pháp, Bộ Công an, VKSND tối cao, TANDtối cao có liên quan đến quá trình tổ chức hoạt động phòng ngừa tìnhhình TPTN trong HĐTP Trong các tài liệu này có các thông tin, kết quả triểnkhai các chương trình, kế hoạch, biện pháp phòng ngừa tình hình TPTN

trong HĐTP đã được các cấp, các ngành, các cơ quan, đoàn thể, quầnchúng thực hiện tại các địa

bàn và có các số liệu thống kê về hoạt động phòng ngừa, phát hiện và điều tra khám phá TPTN trong HĐTP ở Việt Nam những năm qua

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Qua các loại tài liệu liên quan đến

luận án cũng như các báo cáo của Cơ quan Điều tra, VKSND, Tòa án nhândân (TAND) các cấp, báo cáo kết quả các vụ án ; nghiên cứu sinh đã tổnghợp tình hình TPTN trong HĐTP và kết quả triển khai các chương trình, kếhoạch, biện pháp phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP ở Việt Nam; tiếnhành phân tích thực trạng tình hình TPTN trong HĐTP và đánh giá kết quảtriển khai các chương trình, kế hoạch, biện pháp của các cơ quan chứcnăng Việt Nam trong phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP những nămqua

- Phương pháp thống kê, so sánh: Nghiên cứu sinh tiến hành thống

kê kết quả hoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP ở nước tanhững năm qua, gồm có: Thống kê về tình hình TPTN trong HĐTP; cácchương trình, kế hoạch, biện pháp phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP

đã được triển khai thực hiện từ năm 2008 đến hết năm 2018 Từ đó,nghiên cứu sinh đối chiếu, so sánh mức độ phức tạp của tình hình TPTNtrong HĐTP để góp phần làm rõ tình hình TPTN trong HĐTP ở nước ta trongtừng giai đoạn

- Phương pháp nghiên cứu điển hình: Trong quá trình thực hiện luận án

của mình, nghiên cứu sinh tập trung nghiên cứu và phân tích chuyên sâumột số vụ án điển hình đã khám phá về TPTN trong HĐTP xảy ra trong thực

tế tại các cơ quan, đơn vị, địa phương do Cơ quan Điều tra - VKSND tối caothụ lý từ năm 2008 đến hết năm 2018, qua đó nghiên cứu về đặc điểm,phương thức, thủ đoạn, nguyên nhân phát sinh, phát triển của loại tội phạmnày

+ Phương pháp chuyên gia: Nghiên cứu sinh đã gặp gỡ, trao đổi và

tham khảo ý kiến của một số chuyên gia, nhà khoa học có các công trình

nghiên cứu về nội dung liên quan đến luận án nói chung, đồng thời thamkhảo ý kiến của một số cán bộ thực tiễn công tác tại TAND tối cao, VKSNDtối cao và Cơ quan Cảnh sát điều tra - Bộ Công an, đây là những người trựctiếp và có nhiều kinh nghiệm trong tổ chức tiến hành các hoạt động phòngngừa,

đấu tranh với TPTN nói chung và phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTPnói riêng Qua trao đổi, tham khảo ý kiến của các chuyên gia, nhà khoa học,cán bộ thực tiễn về các nội dung liên quan đến luận án giúp nghiên cứusinh hiểu rõ hơn và có cơ sở vững chắc trong phân tích, nhận định và kháiquát các vấn đề cần tập trung nghiên cứu trong luận án

+ Phương pháp hội thảo khoa học: Các chuyên đề của luận án và bản

thảo luận án được nghiên cứu sinh bổ sung, chỉnh lý và hoàn thiện trên cơ

sở tiếp thu ý kiến góp ý của các nhà khoa học, các chuyên gia tại các lần hộithảo và bảo vệ luận án các cấp theo quy định trong quá trình thực hiện luận

án của mình Nghiên cứu sinh đã nhận được nhiều ý kiến góp ý quý báucủa các chuyên gia, nhà khoa học để hoàn thiện tên đề tài, cấu trúc luận

án, về định hướng nghiên cứu cũng như về những nội dung chính cần tậptrung thu thập số liệu, tài liệu để phân tích luận giải, làm rõ trong luận áncủa mình

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Luận án là công trình khoa học đầu tiên, luận án tiến sĩ đầutiên nghiên cứu một cách có hệ thống và tương đối toàn diện những vấn đề

lý luận về hoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP ở nước ta trongnhững năm qua Theo đó, kết quả nghiên cứu của luận án đã góp phần làm

rõ và đưa ra được các vấn đề cốt lõi và hết sức quan trọng như: Khái niệm,các thông số và nguyên nhân, điều kiện của tình hình TPTN trong HĐTP; kháiniệm, vị trí, vai trò, đặc điểm, nguyên tắc, nội dung, cơ sở pháp lý, quan hệphối hợp và hợp tác quốc tế trong phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP.Đây là những vấn đề mà các công trình nghiên cứu đã công bố trước đâytuy có đề cập ở những khía cạnh nhất định nhưng chưa rõ hoặc mới ở góc

độ khái quát chung Vì lẽ đó, kết quả nghiên cứu của luận án góp phầnhoàn thiện lý luận về phòng ngừa tội phạm nảy sinh trong HĐTP nói chung

- Qua việc nghiên cứu đề tài luận án, lần đầu tiên tình hình TPTN trong

HĐTP và hoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP ở nước tanhững năm qua đã được nghiên cứu sinh tập hợp, phân tích, đánh giámột

cách toàn diện và chuyên sâu; làm rõ những ưu điểm, hạn chế, thiếu sótcũng như nguyên nhân của những hạn chế, thiếu sót trong thực tiễn tiếnhành hoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP ở Việt Nam Qua

đó, đã giúp các cơ quan có thẩm quyền thấy được bức tranh toàn cảnh vềtình hình hoạt động của TPTN trong HĐTP ở Việt Nam những năm qua

- Trên cơ sở thực tiễn tình hình TPTN trong HĐTP những năm qua vàcác yếu tố tác động ảnh hưởng, xu hướng hoạt động của loại tội phạmnày, Luận án đã đưa ra được những dự báo khoa học về tình hình TPTNtrong HĐTP và những yếu tố tác động ảnh hưởng đến hoạt động phòngngừa tình hình TPTN trong HĐTP ở nước ta thời gian tới Bên cạnh đó, luận

án đã đưa ra hệ thống các giải pháp nhằm khắc phục những hạn chế,thiếu sót và góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động phòng ngừa tình hìnhTPTN trong HĐTP ở nước ta thời gian tới Những giải pháp mà luận án đưa

ra có cơ sở khoa học, dựa trên thực tiễn tình hình TPTN trong HĐTP cũngnhư thực trạng hoạt động phòng ngừa tình hình loại tội phạm này ở ViệtNam những năm qua, chính vì vậy có thể được các cơ quan có thẩm quyềnnghiên cứu ứng dụng vào thực tiễn hoạt động phòng ngừa tội phạm nảysinh trong lĩnh vực HĐTP nói chung và TPTN trong HĐTP nói riêng

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Ý nghĩa lý luận:

Qua quá trình nghiên cứu chuyên sâu đề tài luận án và những kếtluận khoa học được rút ra, nhất là một số vấn đề lý luận về hoạt độngphòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP đã bổ sung những lý luận cầnthiết về phòng ngừa TPTN nói chung, qua đó góp phần hoàn thiện hệthống lý luận của chuyên ngành tội phạm học và phòng ngừa tội phạm

- Ý nghĩa thực tiễn:

Kết quả nghiên cứu của luận án, đặc biệt là một số giải pháp trọngtâm mà nghiên cứu sinh đưa ra trong đó có các giải pháp mang tính

đặc thù chuyên ngành có thể làm cơ sở để các cấp có thẩm quyền, nhất làcác cơ quan

có thẩm quyền tham gia vào HĐTP tham khảo, góp phần hoạch định nhữngchương trình, kế hoạch, biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt độngphòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP ở nước ta thời gian tới Sau khiluận án được bảo vệ cấp nhà nước sẽ trở thành tài liệu phục vụ cho các cán

bộ trong các cơ quan nhà nước nói chung, nhất là các cán bộ thuộc các

cơ quan có thẩm quyền tham gia vào HĐTP nghiên cứu phục vụ nângcao hiệu quả công tác chuyên môn Bên cạnh đó, luận án là tài liệu thamkhảo phục vụ công tác biên soạn giáo trình, tài liệu dạy học và nghiên cứu,giảng dạy trong các học viện, nhà trường có liên quan ở nước ta

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu thamkhảo, nội dung luận án được cấu trúc thành 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

luận án

Chương 2: Lý luận về phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng trong

hoạt động tư pháp ở Việt Nam

Chương 3: Tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp

và thực trạng phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạtđộng tư pháp ở Việt Nam những năm qua

Chương 4: Dự báo, quan điểm và giải pháp tăng cường công tác

phòng ngừa tình hình tội phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp ởViệt Nam hiện nay

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

1.1 Tình hình nghiên cứu có liên quan ở nước ngoài

Nhằm luận giải những vấn đề mang tính lý luận, phân tích thực trạng,bản chất, từ đó định hướng các giải pháp góp phần phòng, chống TPTN nóichung và phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP nói riêng, đến nay trên thếgiới đã có nhiều nghiên cứu của các nhà khoa học, chuyên gia, của cơ quanchức năng các nước về TPTN và hoạt động phòng, chống TPTN nói chungđược công bố Theo đó, trong quá trình thực hiện luận án của mình,nghiên cứu sinh đã tìm hiểu, thu thập, nghiên cứu và tham khảo một sốcông trình khoa học tiêu biểu đã được công bố ở nước ngoài sau đây:

1.1.1 Một số công trình nghiên cứu một số vấn đề lý luận về phòng, chống tội phạm tham nhũng nói chung và phòng, chống tội phạm tham nhũng trong hoạt động tư pháp nói riêng

- Giáo trình "Tội phạm học" dành cho các trường đại học

(Криминология Учебник для вузов) của tác giả Malkov V.D - Giáo sư,Tiến sĩ khoa học Luật, Nhà hoạt động khoa học Công huân Liên bang Nga,Nhà xuất bản Luật học (Юриспруденция), Moskva, 2006, dung lượng 528trang, mã số xuất bản: ISBN 5-7205-0698-5 [88]

Giáo trình nêu trên của tác giả Malkov V.D được cấu trúc thành haiphần: Phần chung và Phần riêng, gồm 24 chương Tác giả đã dành riêngchương 16 để tập trung nghiên cứu, phân tích về tình hình hoạt động củatội phạm có chức vụ và tham nhũng cũng như hoạt động phòng ngừaloại tội phạm này Trong đó, các nội dung cụ thể được tác giả tập trungnghiên cứu, phân tích như: Khái niệm và đặc điểm tội phạm học của tộiphạm có chức vụ; các đặc điểm tội phạm học của TPTN và tình hình hoạt

19TPTN; các biện pháp phòng ngừa tội phạm có chức vụ và TPTN Có thể thấy,TPTN trong HĐTP là

một trong những loại tội phạm về chức vụ nên nghiên cứu công trình này có

ý nghĩa quan trọng giúp định hướng cho nghiên cứu sinh trong quá trìnhthực hiện luận án của mình, nhất là trong việc phân tích, làm rõ cơ sở lýluận của hoạt động phòng ngừa tình hình TPTN trong HĐTP

- Giáo trình “Điều tra hình sự” dành cho các trường đại học

(Криминалистика Учебник для вузов), hiệu đính bởi nhà hoạt động khoahọc Công huân Liên bang Nga, Giáo sư Belkin R S, Nhà xuất bản Norma,Moskva 2000, dung lượng 990 trang, mã số xuất bản ISBN 5-89123-302-9

(НОРМА) ISBN 5-86225-949-Х (ИНФРА • М) [82].

Giáo trình nêu trên của Giáo sư Belkin R S tổng hợp khá đầy đủ cácnội dung của khoa học điều tra hình sự Với dung lượng lên tới gần 1000trang khổ lớn, nội dung cuốn sách này được cấu trúc thành 04 phần và

57 chương: Phần I Lịch sử và phương pháp luận của khoa học điều tra hình

sự (Lý luận chung về khoa học điều tra hình sự); Phần II Kỹ thuật và côngnghệ điều tra hình sự; Phần III Chiến thuật và công nghệ điều tra hình sự;Phần IV Phương pháp điều tra hình sự Tại chương 50 thuộc Mục IV.Phương pháp điều tra hình sự, tác giả đã tập trung phân tích làm rõ từngđặc điểm hình sự của nhóm tội phạm về chức vụ nói chung và TPTN nóiriêng Tuy nhiên, do giáo trình này được tác giả biên soạn và xuất bản từlâu nên các thông tin và tính thời sự của một số nội dung chưa được cậpnhật

- Sách tham khảo “Tội phạm học” (Криминология Учебное пособие)

của tác giả Shưkhantsov Gannadij Grigorievich, Nhà xuất bản Тесей, Minsk,năm 2006, mã số xuất bản: ISBN 985-463-200-8 [93]

Cuốn sách nêu trên được cấu trúc thành 19 chương, với 295trang Trong đó, tại chương 16 của cuốn sách, tác giả dành riêng để nghiêncứu về tình hình TPTN và tập trung vào 03 nhóm nội dung cơ bản đó là:Khái niệm và đặc điểm hình sự của tình hình TPTN; nguyên nhân và

điều kiện của TPTN (tác giả nghiên cứu theo các nhóm nguyên nhân, điềukiện khác nhau như: Kinh tế, quản lý - tổ chức, tâm lý học); các giảipháp đấu tranh với

TPTN (theo hai nhóm: Giải pháp chung và giải pháp nghiệp vụ).

- Sách tham khảo “Tìm hiểu về những vi phạm trong hoạt động

tư pháp: Pháp luật, truyền thông và những khủng hoảng không thể tránh khỏi” (Understanding Miscarriages of Justice: Law, the Media and the

Inevitability of a Crisis) của Richard Nobles và David Schiff, DOI: 10.1093 /acprof: oso / 9780198298939.003.0001 [90]

Khi phân tích các nội dung trong cuốn sách nêu trên, Richard Nobles

và David Schiff đã chỉ ra một nghịch lý: Trong một xã hội mà trong đó hệthống tư pháp không ổn định và có nhiều tranh luận thì không thể đặt vấn

đề về những vi phạm trong HĐTP Các tác giả đã khảo sát những điều kiệncủa hệ thống mà trong đó sẽ tạo ra nguy cơ lớn cho những vi phạm trongHĐTP Luận điểm cuốn sách đưa ra có sự không tương thích giữa cáchhiểu về hệ thống tư pháp qua truyền thông với thực tiễn của hoạt độngpháp lý Mặc dù có rất nhiều luận điểm cho rằng những sai phạm trongHĐTP là bình thường và là hệ quả có thể dự đoán của thực tiễn hoạt độngđiều tra, truy tố, xét xử, cách hiểu đại chúng thông thường nhìn nhận đây

là một vấn đề không thể chấp nhận được Thường thì những vi phạm tưpháp được xem là những trường hợp ngoại lệ nhưng phổ biến Trongnhững trường hợp đó, tính hợp pháp của quá trình tố tụng hình sự đượcđặt dấu hỏi trên các phương tiện truyền thông Những thời điểm như vậythường được truyền thông mô tả như một sự khủng hoảng của cả hệ thống

tư pháp hình sự Điều này xảy ra trong tất cả các giai đoạn của một quátrình tố tụng hình sự và sẽ trở nên đặc biệt kịch tính khi giới truyền thôngđiều tra sâu các vụ án đã được xét xử và từ đó tìm ra những oan sai Tuyvậy, không có một tiêu chí chung để có thể bác bỏ những bất đồng giữa hệthống tư pháp và giới truyền thông Không có một diễn đàn, không quychế và không có một hệ tiêu chí nào làm cơ sở cho việc xác lập sự thật củacác vụ việc

- Bài báo khoa học “Những vi phạm trong hoạt động tư pháp và vấn

đề vô tội: Các quan điểm của người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan, các nhà

vận động xã hội, nhà báo, và lực lượng thực thi pháp luật” (Miscarriages of

Justice and the Discourse of Innocence: Perspectives from Appellants,Campaigners, Journalists, and Legal Practitioners) của tác giả Sioan Jenkins,Tạp chí Luật và Xã hội Tập 40, số 3, tháng 9/2013, ISSN: 0263-323X, trang329-355 [95]

Bài báo nêu lên vấn đề vô tội đối với các vụ án oan sai trong hệ thống

tư pháp hình sự Đối với những nguyên đơn kháng cáo lên toà phúcthẩm, nhận thức về vấn đề vô tội thường mâu thuẫn với mục đích của quátrình xét xử tội phạm Bài viết này nghiên cứu, tìm hiểu quan điểm củanhững người thực thi pháp luật, cơ quan báo chí và nạn nhân của các vụ ánoan sai về vấn đề vô tội, cũng như những sai lầm về nhận thức có thể dẫntới việc sai lệch trong trao đổi thông tin giữa các cơ quan của hệ thống tưpháp Bài viết cũng nghiên cứu về vấn đề đền bù đối với những vụ oan saitrong quá trình tiến hành tố tụng, qua đó kết luận rằng những yếu tố cấuthành nên các hành vi vi phạm tố tụng thường không được xác định rõ ràng,qua đó làm gia tăng tâm lý sợ hãi của nạn nhân ở các vụ án oan sai trongquá trình phục hồi thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ và nhân phẩm

- Bài báo khoa học “Những đóng góp của khoa học hình sự đối với việc

giải quyết các vụ án vi phạm quy định về hoạt động tư pháp” (The

contribution of forensic science to miscarriage of justice cases) của tác giảBarbara Etter, APM, Australian Journal of Forensic Sciences, 2013, Vol 45,

số 4, 368-380, http://dx.doi.org/10.1080/00450618.2013.76737 [81]

Bài báo nghiên cứu các vụ án điển hình ở Úc có liên quan đến lĩnh vựcpháp y hình sự, trong đó nêu bật các trường hợp khoa học hình sự đượcvận dụng để hạn chế các vụ án vi phạm quy định về HĐTP Bài viết nhấnmạnh tầm quan trọng của việc phát triển năng lực nghề nghiệp, sự tínnhiệm, quá trình cải cách luật pháp, các dự án phòng, chống vi phạmHĐTP và sự cần thiết phải thiết lập một Ủy ban Quốc gia về kiểm soát

25các vụ án hình sự (CCRC) tại Úc và Anh Tác giả rút ra những bài học từhơn 30 năm kinh

nghiệm hoạt động trong lĩnh vực thực thi pháp luật tại Úc trong quá trình

xử lý các vụ án giết người xảy ra ở Tasmania

- Bài báo khoa học “Khoa học nghiên cứu về những vi phạm trong hoạt

động tư pháp” (The „Science‟ of Miscarriages of Justice), trên Tạp chí Luật

UNSW số 37 (1), trang 376-406 [86]

Có rất nhiều các vụ oan sai xảy ra do các chứng cứ vật chất bị đánh giásai, hoặc do các giả thuyết điều tra lạc hướng, đồng thời có rất nhiều cáchoạt động tố tụng được thực hiện không đúng dẫn đến vi phạm các quyđịnh của HĐTP, nguyên nhân do các kết luận giám định kỹ thuật hình sự cũngnhư các chứng cứ vật chất không được coi trọng và dựa vào Vì rất nhiều lý

do khác nhau mà các chứng cứ quan trọng không được nhận diện và thuthập Những người có trách nhiệm trong việc thu thập, đánh giá chứng cứnhằm đảm bảo tính chính xác, khách quan của hoạt động điều tra lạithường không biết đến những hạn chế của các phương pháp không chínhthống Bài viết này đưa ra một số lý giải vì sao các chứng cứ yếu và khôngđáng tin cậy lại vẫn được sử dụng trong hoạt động tố tụng hình sự vànhững giải pháp để hạn chế tình trạng này, từ đó hạn chế những vi phạmtrong hoạt động tố tụng Một trong những giải pháp mà bài viết này đề cậpđến là đưa ra một quy trình chuẩn đối với quá trình thu thập, đánh giáchứng cứ hình sự

Bài viết được thực hiện thông qua nghiên cứu các vụ án vi phạm HĐTP

đã xảy ra, thông qua việc trao đổi kinh nghiệm của các cơ quan giám đốcthẩm các vụ án hình sự, nạn nhân của các vụ án oan sai cũng như cácchuyên gia kỹ thuật hình sự trong nhiều thập niên Nội dung các báo cáo

đã chỉ ra rằng thách thức lớn nhất đối với các quy định luật pháp là quádựa vào các chứng cứ vật chất, với câu hỏi đặt ra là liệu mức độ khoa họccủa các kết quả giám định là ở mức nào Trong phạm vi thảo luận của bàiviết đã đánh giá mối liên hệ giữa khoa học hình sự và các vi phạm trong

27HĐTP nhằm trả lời câu hỏi về sự cần thiết phải đưa ra các chuẩn mựcđược thừa nhận dựa trên những căn cứ khoa học đáng tin cậy.

- Bài báo khoa học “Hệ thống Tư pháp Hình sự tạo ra sơ hở cho những

oan sai” (The Criminal Justice System Creates Incentives for False Convictions)

của Roger Koppl và Meghan Sacks, Tạp chí Tư pháp Hình sự, 2013, Vol 32, số

2, 126 162, http://dx.doi.org/10.10/0731129X.2013.817070 [91]

Bài báo khoa học này tập trung nghiên cứu, phân tích về hệ thống

tư pháp hình sự của Hoa Kỳ Theo đó, tác giả đã đưa ra nhận định hệthống tư pháp như của Hoa Kỳ lúc đó đã tạo ra rất nhiều sơ hở cho vấn đềoan sai xảy ra trong hoạt động này Có nhiều căn cứ để khẳng định rằng

số vụ oan sai trong hệ thống tư pháp hình sự hàng năm của Hoa Kỳ là rấtcao Thông qua nghiên cứu hoạt động của lực lượng cảnh sát, của các kiểmsát viên và giám định viên kỹ thuật hình sự, có thể thấy các nhân viên thuộc

hệ thống tư pháp thường có ít căn cứ để buộc tội đúng người Những cơ chế

mà các nhà kinh tế học gọi là “vấn đề quản lý đa nhiệm” đã tạo ra tỷ lệ oansai rất cao Các luật sư thường có rất ít nguồn lực cũng như cơ chế cầnthiết để bảo vệ thân chủ của mình Trong bài viết này, các biện pháp khắcphục những sơ hở phát sinh trong hệ thống tư pháp hình sự đã được tác giảđưa ra và khẳng định rằng các giải pháp đó cần được tiếp tục nghiên cứuhoàn thiện hơn

- Bài báo khoa học “Những thiếu sót trong hệ thống pháp lý và việc

ngăn chặn tội phạm: Lý luận và những chứng cứ thực nghiệm” (Judicial

Errors and Crime Deterrence: Theory and Experimental Evidence) củaRizzolli, Matteo, Stanca, Luca, Tạp chí Luật và Kinh tế; tháng 5/2012, tập 55

Số phát hành 2, p311-338 28 giờ [89]

Các học thuyết kinh tế và ngăn chặn tội phạm dự đoán việc kết ánoan sai cũng gây thiệt hại tương tự như việc trả tự do cho một kẻ có tội.Trong bài viết này, nhóm tác giả đã xác nhận kết quả về mặt lý thuyết, qua

đó cho thấy sự xuất hiện của các biến rủi ro, thiệt hại có tác động lớn đối vớihiệu quả của hoạt động ngăn ngừa tội phạm hơn các rủi ro loại 2 Nhóm

tác giả đã kiểm nghiệm các giả thuyết với hai nghiên cứu thực nghiệm,trong đó những người được tiến hành khảo sát sẽ lựa chọn việc lấy trộm đồcủa người khác dựa trên

điều kiện là những thiếu sót của hệ thống tư pháp Kết quả kiểm nghiệmcho thấy cả hai loại lỗi đều có tác động đáng kể đến hiệu quả ngăn chặn tộiphạm Sự bất đối xứng này được giải thích hoàn toàn bởi sự khác biệt vềnhững lợi ích có được do hoạt động tội phạm, trong khi các yếu tố tiện íchkhác không có vai trò đáng kể.

1.1.2 Một số công trình nghiên cứu về thực trạng tội phạm tham nhũng và hoạt động phòng, chống tội phạm tham nhũng do cơ quan chức năng các nước tiến hành

- Luận án tiến sĩ “Tội phạm tham nhũng trong hệ thống công chức nhà

nước ở Nga và ở Đức và hoạt động phòng ngừa” (Коррупция в системе

государственной службы России и Германии и ее предупреждение) củatác giả Khlonova Natalia Valerievana, năm bảo vệ 2011, nơi bảo vệ Đại họctổng hợp quốc gia Sibiri, thành phố Vladivostok, mã ngành 12.00.08 - Luậthình sự và Tội phạm học, Luật thi hành án hình sự, người hướng dẫn khoahọc Giáo sư, Tiến sĩ khoa học luật Shedrin N.V [87]

Cấu trúc luận án gồm 02 chương và 07 tiết; ngoài phần mở đầu,kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, dung lượng 254 trang.Mục đích nghiên cứu của luận án là nghiên cứu tổng hợp dưới góc độ phápluật so sánh về hoạt động phòng ngừa TPTN trong hệ thống công chức nhànước ở Nga và Đức, đồng thời đưa ra các khuyến nghị, đề xuất nhằm hoànthiện các biện pháp phòng ngừa TPTN trong hệ thống công chức nhà nước ởLiên bang Nga Luận án đã tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Một là, phân tích khái niệm, dấu hiệu và phân loại TPTN trong hệ

thống công chức nhà nước ở Nga và Đức

- Hai là, nghiên cứu và so sánh các hình thức biểu hiện chủ yếu của

TPTN trong hệ thống công chức nhà nước ở Nga và Đức

- Ba là, đưa ra đặc trưng so sánh về thực trạng TPTN trong hệ thống

công chức nhà nước ở Nga và Đức

- Bốn là, làm rõ sự giống và khác nhau về tổ hợp các nguyên nhân

chính quyết định hành vi phạm tội tham nhũng trong hệ thống công chứcnhà nước ở Nga và Đức

- Năm là, phân tích hệ thống các biện pháp phòng ngừa TPTN trong hệ

thống công chức nhà nước ở Nga và Đức, cơ sở pháp lý và tổ chức các biệnpháp này cũng như hiệu quả của chúng

- Sáu là, trên cơ sở các nghiên cứu đã đưa ra các phương hướng cụ

thể nâng cao hiệu quả hệ thống phòng ngừa TPTN trong hệ thống công chứcnhà nước ở Liên bang Nga

Khách thể nghiên cứu của luận án là các mối quan hệ xã hội hình thànhtrong lĩnh vực phòng ngừa TPTN trong hệ thống công chức nhà nước ở Nga

và Đức Đối tượng nghiên cứu của luận án là TPTN và các hình thức biểuhiện của nó trong hệ thống công chức nhà nước ở Nga và Đức; các thông

số về thực trạng, cơ cấu và động thái (diễn biến) của loại tội phạm này;nguyên nhân quyết định nó và hệ thống các biện pháp phòng ngừa đang ápdụng

- Luận án tiến sĩ “Tội phạm tham nhũng và các biện pháp phòng ngừa trên địa bàn vùng Krasnodar” (Коррупционные преступления и меры их

предупреждения :На материалах Краснодарского края) của tác giảSavenko Irina Alekseevna, năm bảo vệ 2006, nơi bảo vệ Đại học Tổng hợpSankt-Peterburg Bộ Nội vụ Liên bang Nga, thành phố Sankt - Peterburg, mãngành 12.00.08 - Luật hình sự và Tội phạm học, Luật thi hành án hình sự,người hướng dẫn khoa học Luật sư Công huân Liên bang Nga, Giáo sư, Tiến

sĩ khoa học luật Rivman D.V [92]

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụlục, luận án được cấu trúc thành 03 chương và 10 tiết, với 231 trang Mụcđích nghiên cứu của luận án là đưa ra các đề xuất và khuyến nghị có cơ sởkhoa học nhằm ngăn chặn có hiệu quả sự phát triển (phổ biến) của TPTN và

các tội phạm mang tính tham nhũng, tìm kiếm những biện pháp mới vàhoàn thiện những biện pháp đang có nhằm phòng ngừa TPTN một cáchhiệu quả nhất.